Neustavnost statutarne odredbe koja proširuje zakonske uslove za gubitak zvanja nastavnika

Kratak pregled

Ustavni sud je utvrdio da odredba Statuta Pravnog fakulteta, koja proširuje spisak krivičnih dela zbog kojih se gubi zvanje nastavnika, nije u saglasnosti sa Ustavom i zakonom, jer uređuje materiju koja je u isključivoj nadležnosti zakonodavca.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
IU-139/2007
09.04.2009.
Beograd

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Bosa Nenadić i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Vesna Ilić Prelić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Stanka Milanović, mr Dragiša Slijepčević, dr Dragan Stojanović i Predrag Ćetković, na osnovu člana 167. stav 1. tač. 1. i 3. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 9. aprila 2009. godine, doneo je

O D L U K U

Utvrđuje se da odredba člana 102. stav 4. Statuta Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu od 5. oktobra 2006. godine, nije u saglasnosti s Ustavom i zakonom.

O b r a z l o ž e nj e

Ustavnom sudu podneta je inicijativa za pokretanje postupka za ocenu ustavnosti i zakonitosti odredbe člana 102. stav 4. Statuta Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu od 5. oktobra 2006. godine. Po mišljenju podnosioca inicijative, osporenom odredbom člana 102. stav 4. Statuta Pravnog fakulteta uređena je materija koja je isključivo predmet zakonskog regulisanja, na način da su, pored slučajeva utvrđenih odredbom člana 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju, prošireni slučajevi u kojima lice osuđeno pravosnažnom presudom za određena krivična dela ne može steći, odnosno gubi zvanje nastavnika. Stoga inicijator smatra da je osporena odredba člana 102. stav 4. Statuta Pravnog fakulteta nesaglasna s Ustavom i Zakonom o visokom obrazovanju.

U odgovoru donosioca osporenog Statuta, pored ostalog, navodi se da odredbe člana 62. st. 4. do 6. Zakona o visokom obrazovanju uređuju samo minimalne uslove, odnosno zahteve, u pogledu mogućnosti da lica osuđena za određena krivična dela budu birana, odnosno da obavljaju poslove nastavnika ili saradnika. Međutim, iznosi se mišljenje da Zakon ne zabranjuje visokoškolskim ustanovama da svojim opštim aktima, pre svega statutom, prošire listu krivičnih dela za koja pravnosnažno osuđeni izvršioci ne mogu, zbog prirode materije koja se na određenoj visokoškolskoj ustanovi izučava, ili iz drugih opravdanih razloga, ostati u nastavi i u radnom odnosu. Donosilac osporenog Statuta, stoga, smatra da je bio ovlašćen da svojim Statutom proširi krug krivičnih dela nabrojanih u članu 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju, a u pogledu kojih pravnosnažna osuđujuća presuda dovodi do udaljenja iz nastave i prestanka radnog odnosa.

U sprovedenom postupku Ustavni sud je utvrdio da je odredbom člana 102. stav 3. Statuta Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu od 5. oktobra 2006. godine propisano da lice iz člana 62. stav 4. Zakona, odnosno iz člana 118. stav 1. Statuta Univerziteta u Beogradu, ne može steći zvanje nastavnika ili saradnika, a ako ga je već steklo gubi to zvanje u skladu sa članom 64. stav 5. Zakona i članom 118. stav 2. Statuta Univerziteta u Beogradu.

Osporenom odredbom člana 102. stav 4. Statuta propisano je da zvanje nastavnika ne može steći, odnosno da zvanje gubi u skladu s prethodnim stavom, i lice koje je pravnosnažnom presudom osuđeno za krivično delo falsifikovanja javne isprave ili davanja, odnosno primanja mita, bez obzira na to da li se radi o falsifikovanju javne isprave koju izdaje Fakultet, odnosno davanja ili primanja mita u obavljanju poslova na Fakultetu.

Zakonom o visokom obrazovanju ("Službeni glasnik RS", br. 76/05, 100/07 i 97/08) propisano je da je statut osnovni opšti akt visokoškolske ustanove kojim se uređuje organizacija ustanove, način rada, upravljanje i rukovođenje, kao i druga pitanja od značaja za obavljanje delatnosti i rad visokoškolske ustanove, u skladu sa zakonom (član 46.); da lice koje je pravnosnažnom presudom osuđeno za krivično delo protiv polne slobode, falsifikovanja javne isprave koju izdaje visokoškolska ustanova ili primanja mita u obavljanju poslova u visokoškolskoj ustanovi ne može steći zvanje nastavnika, odnosno saradnika (član 62. stav 4.); da ako lice iz stava 4. ovog člana ima stečeno zvanje, visokoškolska ustanova donosi odluku o zabrani obavljanja poslova nastavnika, odnosno saradnika (član 62. stav 5.); da licu iz stava 5. ovog člana prestaje radni odnos u skladu sa zakonom (član 62. stav 6.).

Ustavom Republike Srbije utvrđeno je: da se jemči pravo na rad, u skladu sa zakonom; da svako ima pravo na slobodan izbor rada; da su svima, pod jednakim uslovima, dostupna sva radna mesta i da svako ima pravo na pravnu zaštitu za slučaj prestanka radnog odnosa, te da se tih prava ne može odreći (član 60. st. od 1. do 4.); da Republika Srbija uređuje i obezbeđuje, pored ostalog, odgovornost i sankcije za povredu sloboda i prava građana utvrđenih Ustavom i za povredu zakona, drugih propisa i opštih akata, kao i sistem u oblasti radnih odnosa, zapošljavanja i obrazovanja (član 97. tač. 2, 8. i 10.), te da svi podzakonski opšti akti Republike Srbije, opšti akti organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, političkih stranaka, sindikata i udruženja građana i kolektivni ugovori moraju biti saglasni zakonu (član 195. stav 1.).

Polazeći od navedenih odredaba Ustava i Zakona o visokom obrazovanju, Ustavni sud je ocenio da je Savet Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu, kao donosilac osporenog Statuta, odredbom člana 102. stav 4. prekoračio ovlašćenja iz člana 46. Zakona o visokom obrazovanju. U odredbama člana 46. Zakona utvrđena su pitanja koja su premet uređivanja statuta visokoškolske ustanove, a među tim pitanjima nisu navedena pitanja koja se odnose na uslove sticanja zvanja, odnosno gubitak zvanja nastavnika i saradnika visokoškolskih ustanova. Uređivanje tih pitanja, saglasno pomenutim odredbama člana 97. Ustava, u nadležnosti je zakonodavca, koji je zakonom propisao uslove za sticanje i gubitak zvanja nastavnika i saradnika, pre svega u odredbama čl. 62. do 73. Glave VIII Zakona o visokom obrazovanju. Iz ovih odredaba Zakona sledi da zakonodavac nije uredio samo ''minimalne uslove'' za sticanje i gubitak zvanja nastavnika, pa ni one koji su u članu 62. Zakona utvrđeni kao prepreka za sticanje zvanja, odnosno razlozi za gubitak već stečenog zvanja, kako to stoji u odgovoru donosioca Statuta, niti je zakonodavac ovlastio visokoškolske ustanove da zavisno od svojih osobenosti i potreba svojim statutom mogu urediti ta pitanja i na drugačiji način, odnosno da mogu propisati i druge, dodatne uslove pored onih koji su utvrđeni Zakonom. S obzirom na navedeno, Sud je utvrdio da je donosilac osporenog Statuta u odredbama člana 102. stav 4. uredio pitanja koja su predmet zakonskog uređivanja i to tako što je proširio slučajeve u kojima jedno lice ne može steći zvanje nastavnika ili saradnika, odnosno u kojima gubi zvanje nastavnika ili saradnika. Ovo proširenje se odnosi na pravosnažnu osudu za krivično delo falsifikovanje javne isprave i u slučajevima kada nije u pitanju javna isprava koju izdaje Fakultet, za krivično delo primanja mita koje se odnosi i na slučajeve van obavljanja poslova na Fakultetu, kao i za krivično delo davanja mita, koje inače nije ni propisano članom 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju.

Iz navedenog proizlazi da su osporenom odredbom Statuta uređeni odnosi čije je uređivanje saglasno odredbama člana 97. tač. 2, 8. i 10. Ustava u nadležnosti zakonodavnog organa, pa je stoga Ustavni sud ocenio da odredba člana 102. stav 4. osporenog Statuta nije u saglasnosti sa Ustavom Republike Srbije i Zakonom o visokom obrazovanju. Razlozi zbog kojih se zvanje nastavnika u visokoškolskoj ustanovi ne može steći, odnosno zbog kojih se gubi već stečeno zvanje, izričito su utvrđeni Zakonom o visokom obrazovanju i oni se, saglasno tom zakonu, ne mogu uređivati statutom kao opštim aktom, a samim tim ni proširivati statutom mimo onih utvrđenih zakonom. Pitanja da li su navedeni zakonski razlozi, tj. osnovi za nemogućnost sticanja odnosno gubitka zvanja dovoljno i celovito utvrđeni zakonom, te da li je tako uređivanje opravdano i celishodno, na koja ukazuje donosilac osporenog Statuta u svom odgovoru, spadaju u pitanja zakonodavne politike u oblasti visokoškolskog obrazovanja, za čiju ocenu, u smislu odredaba člana 167. Ustava, nije nadležan Ustavni sud.

S obzirom na navode donosioca da osuda za krivična dela utvrđena u osporenoj odredbi člana 102. Statuta mora imati za posledicu gubitak zvanja, odnosno ''udaljenje iz nastave i prestanak radnog odnosa'' njihovih učinilaca, Ustavni sud je pri odlučivanju o spornom ustavnopravom pitanju imao u vidu i Zakon o radu ("Službeni glasnik RS", br. 24/05 i 61/05), koji se supsidijerno primenjuje i na visokoškolske ustanove. Sud je utvrdio da se ovim zakonom ne uređuju pitanja gubitka zvanja, odnosno prestanka radnog odnosa zbog gubitka zvanja, već pitanja prestanka radnog odnosa nezavisno od volje zaposlenog i volje poslodavca, pored ostalog, i u slučaju ako zbog izdržavanja kazne zatvora, odnosno izrečene mere bezbednosti, vaspitne ili zaštitne mere, zaposleni mora da bude odsutan sa rada u trajanju dužem od šest meseci (član 176. tač. 3) i 4)), kao i mogućnosti da poslodavac zaposlenom otkaže ugovor o radu, pored ostalog, ako zaposleni učini krivično delo na radu ili u vezi sa radom (član 179. tačka 4)). Naime, Sud u vezi sa spornim pitanjem konstatuje da predmet uređivanja osporene odredbe Statuta jesu uslovi za sticanje i gubitak zvanja nastavnika, a ne razlozi i osnovi za prestanak radnog odnosa, do koga može doći iz više zakonom utvrđenih razloga, pa i u slučaju osude za krivična dela iz člana 102. stav 4. osporenog Statuta.

S obzirom na navedeno, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 45. tač. 1) i 4) i člana 53. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu ("Službeni glasnik RS", broj 109/07), odlučio kao u izreci.

Na osnovu člana 168. stav 3. Ustava Republike Srbije, odredba člana 102. stav 4. Statuta Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu od 5. oktobra 2006. godine prestaje da važi danom objavljivanja Odluke Ustavnog suda u "Službenom glasniku Republike Srbije".

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Bosa Nenadić

IZDVOJENO MIŠLjENjE

Na sednici Ustavnog suda održanoj 9. aprila 2009. godine izrazio sam protivljenje u odnosu na Odluku IU-139/2007 od 9. aprila 2009. godine, kojom je utvrđeno da odredba člana 102. stav 4. Statuta Pravnog fakulteta u Beogradu nije u saglasnosti sa Ustavom i zakonom. Stoga saglasno odredbi člana 61. stav 4. Poslovnika o radu Ustavnog suda dajem pismeno obrazloženje razloga zbog kojih sam izdvojio mišljenje u odnosu na citiranu odluku i date razloge za njeno donošenje.

Navedena odluka se zasniva na tvrdnji da je „donosilac Statuta uredio materiju koja je predmet zakonskog uređenja i to na način da je proširio slučajeve u kojima lice ne može steći, odnosno gubi zvanje nastavnika kada je pravosnažnom presudom osuđeno za krivično delo falsifikovanja javne isprave i u slučajevima kada nije u pitanju javna isprava koju izdaje Fakultet, za krivično delo primanja mita, koje je prošireno na slučajeve koji se ne odnose na obavljanje poslova na fakultetu, kao i za krivično delo davanja mita koje, inače, nije propisano odredbom člana 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju.“

Analizirajući razloge na kojima se temelji odluka sa kojom nisam saglasan našao sam da su isti zasnovani isključivo na jezičkom tumačenju odredbe člana 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju, zbog čega je i utvrđeno da je donosilac osporene statutarne odredbe uredio materiju koja shodno odredbi člana 97. tačka 8. i 10. Ustava spada u isključivu nadležnost zakonodavca.

Tako izvedeno pravno shvatanje Ustavnog suda nije sporno. Međutim, mišljenja sam da su polazne premise za njegovo zauzimanje izraz pojednostavljene analize pravno relevantnih razloga za donošenje validne odluke o spornom ustavno-pravnom pitanju. Ovo iz razloga što se ocena zakonitosti osporene odredbe Statuta Pravnog fakulteta u Beogradu ne može pravno relevantno izvesti bez prethodnog utvrđenja pravog značenja odredbe člana 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju. Ustavni sud je doneo odluku o neustavnosti i nezakonitosti odredbe člana 102. stav 4. Statuta Pravnog fakulteta u Beograd uprkos činjenici da prethodno nije utvrđeno i pravo značenje navedene zakonske odredbe.

Naime, nesporno je da jezičko značenje odredbe člana 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju ukazuje da se sticanje zvanja nastavnika, odnosno saradnika može prevashodno uskratiti licu koje je falsifikovalo javnu ispravu izdatu od strane fakulteta, odnosno licu koje je izvršilo krivično delo primanja mita u obavljanju poslova na fakultetu. Međutim, takvo jezičko značenje ove norme nije podudarno i sa njenim pravim značenjem. Naprotiv, zakonsko određenje predmeta izvršenja krivičnog dela falsifikovanja isprave samo u odnosu na javnu ispravu koju izdaje fakultet, kao i radnje izvršenja krivično dela primanja mita samo u odnosu na obavljanje poslova na fakultetu, ne znači da je time isključena primena predmetne norme u odnosu na sve druge izvršioce tih krivičnih dela. Ako jeste, kao što Ustavni sud smatra, onda se postavlja pitanje ustavnosti odredbe člana 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju sa stanovišta ustavnog načela propisanog odredbom člana 21. stav 1. Ustava kojim se jemči jednakost svih pred Ustavom i zakonom.

Iz zakonskog određenja bića krivičnog dela falsifikovanja isprave, propisanog odredbom člana 355. Krivičnog zakonika („Službeni glasnik RS“, broj 85/2005, 88/2005, 107/2005), jasno proizlazi da se propisana sankcija tom odredbom primenjuje na sve učinioce nezavisno da li je predmet falsifikovanja javna isprava, testament, menica, ček, javna ili službena knjiga koja se mora voditi na osnovu zakona. Zato se saglasno odredbi člana 21. stav 1. Ustava i pravne posledice pravnosnažne osude po počinioce tog dela ne mogu Zakonom o visokom obrazovanju ustanoviti isključivo za lica koja su falsifikovala javnu ispravu izdatu od strane fakulteta.

Iz istih razloga nema mesta ni stanovištu Ustavnog suda da se pravne posledice pravnosnažne osude za krivično delo primanja mita propisane odredbom člana 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju tiču samo počinilaca koji su to delo izvršili u obavljanju poslova na fakultetu.

Dosledno rečeno, smatram da se odredba člana 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju podjednako može primeniti na sve izvršioce krivičnog dela falsifikovanja isprave, odnosno primanja mita. Stoga se ne može prihvatiti stanovište da se shodno toj odredbi izvršenim određenjem samo javne isprave koju izdaje fakultet kao predmeta izvršenja krivičnog dela falsifikovanja isprave, odnosno radnje izvršenja krivičnog dela primanja mita samo u odnosu na obavljanje poslova na fakultetu, u zvanje nastavnika mogu izabrati svi ostali počinioci tih krivičnih dela. U protivnom, takvo zakonsko naređenje bi vodili gruboj diskriminaciji lica koja su navedeno delo počinila u svojstvu zaposlenih na fakultetu u odnosu na sve ostala, takođe, zaposlena lica na fakultetu koja su isto krivično delo izvršila mimo obavljanja poslova na fakultetu, odnosno u pogledu javne isprave koju ne izdaje fakultet.

Prema tome, opšti osnov zbog koga se odredba člana 62. stav 4. Zakona o visokom obrazovanju može uskratiti izbor u zvanje nastavnika, odnosno saradnika jeste postojanje pravosnažne presude za učinjeno krivično delo falsifikovanja isprave, odnosno primanja mita. Zbog toga je i statutarno ustanovljenje identične zabrane i za sva druga lica zaposlena na fakultetu koja su izvršila falsifikovane bilo koje javne isprave, odnosno primila mito u obavljanju poslova mimo fakulteta, izvršeno u skladu sa citiranom odredbom Zakona o visokom obrazovanju.

Sa druge strane, zakonitost osporene odredbe člana 102. stav 4. Statuta Pravnog fakulteta u Beogradu se mora ceniti i u odnosu na odredbu člana 179. tačka 3. Zakona o radu („Službeni glasnik RS“, broj 24/05, 61/05). Ovo iz razloga što je tom odredbom propisano da poslodavac može otkazati ugovor o radu i zbog ponašanja zaposlenog zbog koga isti ne može da nastavi rad kod poslodavca. Zato je i citiranom odredbom Statuta Pravnog fakulteta u Beogradu bilo moguće propisati gubitak zvanja nastavnika i prestanak radnog odnosa za lice koje je pravnosnažnom presudom osuđeno za krivično dela falsifikovanja javne isprave ili davanja mita, odnosno primanja mita, bez obzira na to da li se radi o falsifikovanju javne isprave koju izdaje fakultet, odnosno davanja ili primanja mita u obavljanju poslova na fakultetu. Jer, takvim statutarnim uređenjem se konstituiše mogućnost otkaza ugovora o radu koji se shodno odredbi člana 74. Zakona o visokom obrazovanju može dati na način i pod uslovima propisanim Zakonom o radu.

Iz rečenog proizlazi da je citiranom odredbom Statuta kao poseban razlog za prestanak radnog odnosa davanjem otkaza ugovora o radu propisano postojanje pravnosnažne osude za počinjeno krivičnog delo falsifikovanja isprave ili primanja, odnosno davanja mita. To ukazuje da se takvo ponašanje nastavnika, odnosno saradnika kvalifikuje kao štetno po ugled fakulteta, zbog čega isti ne mogu nastaviti rad na fakultetu. Ovakva kvalifikacija ponašanja lica koja su pravnosnažno osuđena za navedena krivična dela je uslovljena prirodom materije koja se izučava na pravnom fakultetu. Zbog toga je osporenom odredbom Statuta Pravnog fakulteta bilo moguće propisati i sankciju za takvo ponašanje u vidu gubitka nastavničkog zvanja i prestanka radnog odnosa.

To su razlozi zbog kojih sam mišljenja da je ovakvo uređenje tog pitanja Statutom Pravnog fakulteta izvršenog u okviru, a ne mimo zakonom propisanog osnova za otkaz ugovora o radu ustanovljenog odredbom člana 179. tačka 3. Zakona o radu. Otuda nalazim da se i u tom delu navedenim statutarnim uređenjem ne zadire u materiju koja je saglasno odredbi člana 97. tačka 8. Ustava u isključivoj nadležnosti zakonodavca.

Sudija Ustavnog suda

mr Dragiša Slijepčević, s.r.

Neustavnost statutarne odredbe koja proširuje zakonske uslove za gubitak zvanja nastavnika

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti