Rešenje Ustavnog suda o inicijativama za ocenu ustavnosti Zakona o Vojsci Srbije

Kratak pregled

Ustavni sud nije prihvatio inicijative za ocenu ustavnosti članova Zakona o Vojsci Srbije koji se odnose na socijalno osiguranje vojnih osiguranika. Sud je utvrdio da osporene odredbe ne narušavaju načela zabrane povratnog dejstva, pravne jednakosti i zaštite stečenih prava.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
IU-2/2008
14.07.2011.
Beograd

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Dragiša Slijepčević i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Bratislav Đokić, Vesna Ilić Prelić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, dr Bosa Nenadić, Milan Stanić, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović i Predrag Ćetković, osnovu člana 167. stav 1. tačka 1. Ustava Republike Srbije , na sednici održanoj 14. jula 2011. godine, doneo je

R E Š E Nj E

1. Ne prihvataju se inicijative za pokretanje postupka za utvrđivanje neustavnosti odredaba čl. 190, 191, 192, člana 193. stav 1. i člana 197. stav 2. Zakona o Vojsci Srbije (,,Službeni glasnik RS“, broj 116/07).

2. Odbacuje se inicijativa „za ocenu zakonitosti rada Ministarstva rada i socijalne politike po pitanju socijalnog osiguranja korisnika vojne penzije od donošenja Zakona o ministarstvima („Službeni glasnik RS“, broj 43/07)“.

O b r a z l o ž e nj e

Ustavnom sudu podneto je više inicijativa kojima se osporava ustavnost odredaba čl. 190, 191. i 192, člana 193. stav 1. i člana 197. stav 2. Zakona o Vojsci Srbije (,,Službeni glasnik RS“, broj 116/07). Kao razloge neustavnosti odredaba Zakona inicijatori navode: da je odredba člana 190. Zakona koja utvrđuje pravo vojnih osiguranika koji su do dana stupanja na snagu ovog zakona ostvarili prava iz socijalnog osiguranja, da nastave korišćenje tih prava prema zakonu po kojem su ih ostvarili, izvor pravne nejednakosti i povrede načela zabrane povratnog dejstva propisa iz člana 197. Ustava i to u odnosu na lica koja imaju ,,pripadajuća a neostvarena prava“, te da je trebalo da se pravo utvrđeno ovom odredbom odnosi i na lica koja su do stupanja ovog zakona na snagu pokrenula postupak za ostvarivanje prava, ako je to za njih povoljnije; da je odredba člana 191. Zakona koja propisuje penzijski osnov za obračun visine vojne penzije vojnog osiguranika ,,do donošenja propisa o penzijskom i invalidskom osiguranju vojnih osiguranika" izvor pravne nesigurnosti zbog neizvesne sadržine budućih propisa, a da ta odredba, kao i odredbe člana 192. Zakona koje uređuju "prevremenu starosnu penziju", stvaraju "pravnu konfuziju" s obzirom da su, po osnovu člana 197. stav 2. Zakona, zadržane u primeni odredbe čl. 243, 244. i 245. Zakona o Vojsci Jugoslavije koje uređuju ista pitanja; da se odredbom člana 193. stav 1. Zakona koja utvrđuje da će se usklađivanje iznosa penzija vojnih osiguranika, za sve osiguranike vršiti po dinamici i na način utvrđen zakonom kojim se uređuje penzijsko i invalidsko osiguranje, „povređuju ljudska prava korisnika vojne penzije“, "smanjuje dostignuti nivo ljudskih prava korisnika vojnih penzija na socijalno osiguranje i socijalnu sigurnost“, što je nesaglasno sa članom 20. stav 2. Ustava, povređuje se ljudsko dostojanstvo korisnika vojne penzije, što je nesaglasno članu 23. Ustava, dok se, zbog velike razlike u visini penzije zavisno od toga po kom zakonu je lice penzionisano, ovakvim načinom usklađivanja ta nejednakost u pravima trajno zadržava, čime se povređuje i načelo iz člana 21. Ustava koje garantuje jednaku zakonsku zaštitu i zabranjuje diskriminaciju; da se članom 197. stav 2. Zakona koji utvrđuje koje odredbe Zakona o Vojsci Jugoslavije ("Službeni glasnik SRJ", br. 43/94, 28/96, 44/99, 3/02 i 37/02 i "Službeni list SCG", br. 7/05 i 44/05) ostaju na snazi, povređuju stečena prava time što nije zadržan u primeni i član 261. tog zakona koji je propisivao drugačija, a za korisnike povoljnija pravila za usklađivanje penzija određenih po tom zakonu.

Brojnim drugim navodima osporen je sistem odnosa koji uspostavljaju osporene odredbe Zakona. U tom smislu, izražava se mišljenje da nova zakonska rešenja ne mogu da se primenjuju na lica koja su primljena u vojnu službu i penzionisana po prethodnim zakonima, već samo na lica koja se po novom zakonu primaju u profesionalnu vojnu službu, da je država obavezna da obezbedi nepromenjene uslove za ostvarivanje prava, odnosno, da i u pogledu prava na usklađivanje iznosa penzija održi ona rešenja koja su važila u vreme profesionalne vojne službe pod kojima su lica primljena u profesionalnu službu i penzionisana, te da je zakonom učinjena promena "ugovorenih, stečenih i ostvarenih prava" sa posledicom njihovog drastičnog smanjenja što je suprotno odredbama člana 20. st. 1. i 2. Ustava koje utvrđuju uslove za zakonsko ograničavanje ljudskih i manjinskih prava kao i to da se dostignuti nivo ljudskih i manjinskih prava ne može smanjivati. Ukazuje se na neopravdanost propisanog načina usklađivanja vojnih penzija s obzirom na to da su sadašnji korisnici vojnih penzija za vreme aktivne službe plaćali visoke iznose doprinosa za socijalno i zdravstveno osiguranje Fondu koji je bio organizaciona jedinica Ministarstva odbrane, da se doprinos kretao od 40% do 60% od bruto inače visokih ličnih dohodaka, što nije bio slučaj sa ostalim zaposlenima. Ističe se i to da osporene odredbe Zakona imaju za posledicu da zbog različitog vremena penzionisanja, odnosno primene različitih zakona, različite kategorije vojnih osiguranika (profesionalna vojna lica, vojnici po ugovoru i penzionisana vojna lica) imaju različita prava, te da lica penzionisana posle 1. januara 2008. godine, tj. po režimu osporenog zakona, imaju znatno veće penzije nego lica penzionisana po prethodnom zakonu iako su u pitanju lica sa istim činom i položajem, što predstavlja povredu Ustavom garantovane pravne jednakosti zbog čega se zahteva zaštita prava i otklanjanje tih neustavnosti, pozivom na odredbe čl.18, 36, 166. i 168. Ustava. Izražava se stav o neopravdanosti primene opštih propisa o penzijskom i invalidskom osiguranju na odgovarajuća prava vojnih lica, jer specifičnosti vojne službe zahtevaju posebnosti regulative, te da će se inkorporiranje socijalnog osiguranja vojnih osiguranika u sistem osiguranja zaposlenih lica, a naročito metod usklađivanja penzija, negativno odraziti na materijalni položaj profesionalnih vojnih lica po prestanku vojne službe, te da time "položaj profesionalnih vojnih lica u penziji neće biti opredeljen položajem koji su ostvarili u toku službe". U pogledu celishodnosti zakonodavnog pristupa regulativi ovih prava izražavaju se oprečna mišljenja po pitanju kojim je zakonom trebalo da se urede odnosi u pitanju, a iznosi se i tvrdnja da ova materija nije ni trebalo da bude regulisana Zakonom o Vojsci ,,jer se time uspostavljaju ingerencije ministarstva odbrane u materiji koja nije u njegovoj nadležnosti utvrđenoj odredbama čl. 15. i 44. Zakona o ministarstvima". Pod vidom zahteva za ocenu ustavnosti člana 261. Zakona o Vojsci Jugoslavije, inicijatori zahtevaju vraćanje te odredbe "u pravno dejstvo". U jednoj od inicijativa traži se "ocena zakonitosti rada Ministarstva rada i socijalne politike po pitanju socijalnog osiguranja korisnika vojne penzije od donošenja Zakona o ministarstvima ("Službeni glasnik RS", broj 43/07)" navodom da se nejednakim postupanjem Ministarstva po pitanjima usklađivanja penzija vojnih i civilnih osiguranika, kao i neosnovanim uskraćivanjem vojnim osiguranicima prava na uvećani dodatak za pomoć i negu drugog lica povređuje načelo pravne jednakosti i zabrane diskriminacije iz člana 21. Ustava.

Na osnovu Zaključka sa sednice održane 16. decembra 2010. godine, Ustavni sud je dopisom od 21. decembra 2010. godine dostavio navedene inicijative Narodnoj skupštini na mišljenje, u smislu člana 33. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu ("Službeni glasnik RS", broj 109/07) a pošto Narodna skupština nije dostavila mišljenje, Sud je nastavio postupak, na osnovu člana 34. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu.

U sprovedenom postupku Ustavni sud je utvrdio sledeće:

Osporenim odredbama Zakona o Vojsci Srbije, koje se nalaze se u okviru prelaznih i završnih odredaba Zakona, propisano je da:

- vojni osiguranici koji su do dana stupanja na snagu ovog zakona ostvarili prava iz socijalnog osiguranja, nastavljaju da koriste ta prava prema zakonu po kojem su ih ostvarili (član 190.);

- do donošenja propisa o penzijskom i invalidskom osiguranju vojnih osiguranika, penzijski osnov za obračun visine vojne penzije vojnom osiguraniku kome prestane služba sa pravom na penziju po stupanju ovog zakona na snagu, čini mesečni iznos plate bez poreza i doprinosa, za puno radno vreme, koja vojnom osiguraniku pripada u mesecu u kojem mu prestaje služba (član 191.);

- oficiru, odnosno podoficiru služba prestaje sa pravom na penziju i pre ispunjenja opštih uslova za sticanje starosne penzije ako je navršio najmanje 20 godina penzijskog staža, od čega najmanje 10 godina u svojstvu profesionalnog vojnog lica, ako to zahtevaju potrebe službe koje nastaju usled organizacijsko-mobilizacijskih promena u Vojsci Srbije na osnovu ovog zakona, danom stupanja na snagu ovog zakona, do donošenja propisa o penzijskom i invalidskom osiguranju vojnih osiguranika, oficiru, odnosno podoficiru kome po stupanju ovog zakona na snagu prestane služba u Vojsci Srbije po odredbama iz stava 1. ovog člana pripada penzija koja za 20 godina penzijskog staža iznosi za muškarca 55%, odnosno za ženu 57,5% od penzijskog osnova, za svaku navršenu godinu penzijskog staža preko 20 godina penzija se povećava za 2,5% od penzijskog osnova do navršenih 30 godina penzijskog staža, za svaku navršenu godinu preko 30 godina penzijskog staža penzija se povećava za 0,5% od penzijskog osnova, s tim što može iznositi najviše 85% od penzijskog osnova (član 192. st. 1. do 4.);

- usklađivanje iznosa penzija vojnih osiguranika ostvarenih do dana stupanja na snagu ovog zakona, kao i penzija ostvarenih po stupanju ovog zakona na snagu, vrši se po dinamici i na način utvrđen zakonom kojim se uređuje penzijsko i invalidsko osiguranje. (član 193. stav 1.);

- do donošenja propisa o vojnoj obavezi, socijalnom, zdravstvenom i penzijskom i invalidskom osiguranju profesionalnih vojnih lica ostaju na snazi pojedine odredbe Zakona o Vojsci Jugoslavije ("Službeni list SRJ", br. 43/94, 28/96, 44/99, 74/99, 3/02 i 37/02 i "Službeni list SCG", br. 7/05 i 44/05), i to: odredbe o popuni rezervnog sastava (čl. 26. i 27), odredbe o pravima na produženo osiguranje i na naknadu zbog prestanka zaposlenja (čl. 59. i 59a), poglavlje XV - Zdravstveno osiguranje (čl. 211. do 239), poglavlje XVI - Penzijsko i invalidsko osiguranje (čl. 240. do 260. i od 262. do 278.) i poglavlje XVII - Vojna obaveza (čl. 279. do 336.) i poglavlje XIX - Kaznene odredbe (čl. 340. do 345.) (član 197. stav 2.).

Za zahtevanu ocenu ustavnosti osporenih odredaba Zakona o Vojsci Srbije od značaja su sledeće odredbe Ustava Republike Srbije:

- odredba člana 18. stav 2. kojom se utvrđuje da se Ustavom jemče, i da se kao takva, neposredno primenjuju ljudska i manjinska prava zajemčena opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava, potvrđenim međunarodnim ugovorima i zakonima, kao i da se zakonom može propisati način ostvarivanja ovih prava samo ako je to Ustavom izričito predviđeno ili ako je to neophodno za ostvarenje pojedinog prava zbog njegove prirode, pri čemu zakon ni u kom slučaju ne sme da utiče na suštinu zajemčenog prava;

- odredbe člana 20. st. 1 i 2. kojima je utvrđeno da ljudska i manjinska prava zajemčena Ustavom mogu zakonom biti ograničena ako ograničenje dopušta Ustav, u svrhe radi kojih ga Ustav dopušta, u obimu neophodnom da se ustavna svrha ograničenja zadovolji u demokratskom društvu i bez zadiranja u suštinu zajemčenog prava, te da se dostignuti nivo ljudskih i manjinskih prava ne može se smanjivati;

- odredbe člana 21. kojima je utvrđeno da su pred Ustavom i zakonom svi jednaki i da svako ima pravo na jednaku zakonsku zaštitu, bez diskriminacije, kao i da je zabranjena svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta;

- odredbe člana 70. kojima je utvrđeno da se penzijsko osiguranje uređuje zakonom i da se Republika Srbija stara o ekonomskoj sigurnosti penzionera;

- odredbe člana 97. tač. 8. i 10. kojima je utvrđeno da Republika Srbija uređuje i obezbeđuje, pored ostalog, i sistem u oblasti socijalnog osiguranja i drugih oblika socijalne sigurnosti i druge ekonomske i socijalne odnose od opšteg interesa, kao i sistem u oblastima zdravstva, socijalne zaštite, boračke i invalidske zaštite.

Saglasno navedenim odredbama čl. 70. i 97. Ustava, Republika Srbija je ovlašćena da zakonom uredi sistem penzijskog i invalidskog osiguranja, prava i obaveze po tom osnovu, uslove i način ostvarivanja prava iz penzijskog i invalidskog osiguranja, sistem finansiranja penzijskog i invalidskog osiguranja i druga pitanja od značaja za uređenje ove oblasti. Ocenjujući osporene odredbe Zakona o Vojsci Srbije sa aspekta ustavnih ovlašćenja zakonodavnog organa i sa aspekta ustavnih jemstava koja obavezuju zakonodavni organ pri uređivanju odnosa, Ustavni sud je utvrdio sledeće:

Odredbom osporenog člana 190. Zakona definiše se zatečena pravna situacija lica - vojnih osiguranika koji su, do dana stupanja na snagu ovog zakona, ostvarili prava iz socijalnog osiguranja, tako što se utvrđuje da ostvarena prava nastavljaju da koriste prema zakonu po kojem su ih ostvarili. Osporena norma je izraz opredeljenja zakonodavnog organa o politici odnosa u odnosnom pitanju, a to je – da se u načelu očuva zatečeno stanje ostvarenih prava, i da se tim pravima odredi, kao način daljeg važenja u režimu novog zakona – njihovo korišćenje po pravilima zakona po kojem su ta prava i ostvarena. Norma takvog karaktera i dejstva, po oceni Suda, nema značenje uređivanja odnosa sa povratnim dejstvom, budući da pravno dejstvo proizvodi od svog stupanja na snagu za ubuduće, a zasnovane odnose ne menja već ih održava na snazi. Činjenica da osporena odredba Zakona održava na snazi i propisuje nastavak korišćenja prava po režimu prethodnog zakona, samo za ona prava koja određuje kao "ostvarena" prava, ne čini normu protivnom Ustavu, jer pravo zakonodavnog uređivanja odnosa podrazumeva ovlašćenje zakonodavnog organa da dejstvo novog zakona odredi i u pogledu faze u kojoj se pravni odnos nalazi u momentu stupanja na snagu novog zakona. Iz tog razloga, neosnovano je shvatanje inicijatora da osporena zakonska odredba ima povratno dejstvo jer se ne primenjuje i prema licima koja su "podnela zahtev", odnosno "pokrenula postupak" na osnovu uslova ostvarenih pre stupanja novog zakona na snagu. Takođe, propisivanje da će se pravo ostvarivati po osnovu zakona koji je na snazi, nema značenje određivanja povratnog dejstva ni u slučaju kad se osnov za ostvarivanje prava stiče kumulacijom uslova tokom vremenskog perioda koji prethodi stupanju na snagu zakona po kojem se pravo ostvaruje, odnosno realizuje. U konkretnoj vrsti odnosa to znači da iz činjenice da je svojstvo osiguranika stečeno po zakonu koji je važio u vreme zasnivanja odnosa osiguranja, da su uslovi za ostvarivanje prava iz osiguranja kumulirani po pravilima različitih zakona tokom višedecenijskog perioda osiguranja u kojem se dešavaju čak i promene ustavnog sistema, ne čini neustavnom normu Zakona koja utvrđuje da se prava iz svojstva osiguranika stiču tj. ostvaruju u režimu i po pravilima zakona koji je na snazi u momentu dospeća prava. Sud konstatuje da ne postoji ustavna garancija iz koje bi sledilo da se pravo iz penzijskog i invalidskog osiguranja ostvaruje po propisu koji je važio u vreme stupanja u odnos obaveznog osiguranja, ili da pravila važećeg zakona o ostvarivanju prava mogu da se odnose samo na lica koja po tom zakonu stupaju u odnos osiguranja, niti u pozitivnom ustavnom sistemu postoji ustavna zabrana za zakonodavni organ da u granicama Ustava menja zakonska rešenja o penzijskom osiguranju. Iz izloženih razloga Sud ocenjuje da nisu osnovani navodi inicijatora da osporena odredba ima povratno dejstvo, niti da uspostavlja pravnu nejednakost, budući da se jednako odnosi na sva lica u istoj pravnoj situaciji, tj. na sva lica koja su titulari već ostvarenih prava. Zalaganje inicijatora za drugačije zakonsko rešenje kojim bi se obaveza primene prethodnog zakona odnosila i na situacije u toku, tj. na prava u nastanku, ima karakter zahteva za izmenu zakona, što nije u nadležnosti Ustavnog suda, odnosno ne spada u ocenjivanje ustavnosti zakona koje vrši Ustavni sud u smislu člana 167. Ustava.

Odredba člana 191. Zakona koja određuje šta čini penzijski osnov za obračun visine vojne penzije vojnom osiguraniku kome prestane služba sa pravom na penziju posle stupanja ovog zakona na snagu, odredba je privremenog karaktera, jer za pravilo koje propisuje utvrđuje da važi "do donošenja propisa o penzijskom i invalidskom osiguranju vojnih osiguranika". Upravo takav karakter norme koja upućuje na to da će pravo u pitanju biti uređeno drugom budućom normom čija je sadržina neizvesna, jeste razlog osporavanja njene ustavnosti. Pri oceni te odredbe Zakona kao i drugih osporenih odredaba Zakona koje uređuju prelazni režim ostvarivanja prava iz penzijskog i invalidskog osiguranja lica koja imaju status vojnih osiguranika, Sud je imao u vidu da uređuju odnose u kontekstu zakonskog preuređivanja ukupnih odnosa u oblasti sistema obaveznog penzijskog i invalidskog osiguranja, čija je bitna karakteristika objedinjavanje različitih fondova penzijskog i invalidskog osiguranja, u kom okviru se sprovodi i prevođenje sistema penzionog osiguranja vojnih osiguranika u jedinstveni režim sistema obaveznog osiguranja. Taj složeni integrativni proces započeo je spajanjem postojećih "civilnih" fondova po osnovu Zakona o izmenama i dopunama Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju ("Službeni glasnik RS", broj 85/05), čemu je sledilo, daljim izmenama i dopunama tog zakona izvršenim u 2010. godini, uvođenje u sistem tog zakona , i prava profesionalnih vojnih lica "prema propisima o Vojsci Srbije", uređivanje pojedinih prava te kategorije osiguranika, propisivanje postupka preuzimanja poslova Fonda za socijalno osiguranje vojnih osiguranika od strane Republičkog fonda za penzijsko i invalidsko osiguranje - na dan 1. januara 2012. godine, sa kojim datumom počinje i primena odnosnih odredaba o pravima vojnih osiguranika, režim finansiranja penzijsko invalidskog osiguranja vojnih lica sredstvima koja se obezbeđuju po zakonu o doprinosima za obavezno socijalno osiguranje i iz budžeta Republike, te prestanak sa 31. decembrom 2011. godine dalje primene i važenja odredaba Zakona o Vojsci Jugoslavije ( čl.1, 10, 15, 20, 21, 23, 54, 75, 78, 79, 80, 82, 83 i 84. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju – "Službeni glasnik RS", broj 101/10). Uporedo sa tim promenama u oblasti "civilnog" osiguranja, u oblasti osiguranja vojnih lica trajao je paralelni proces redefinisanja sistema penzijskog i invalidskog osiguranja vojnih osiguranika, za šta su pretpostavke postavljene 2007. godine, donošenjem Zakona o Vojsci Srbije čija je bitna karakteristika postepeno napuštanje sistema odnosa propisanih Zakonom o Vojsci Jugoslavije, i to u vidu zadržavanja u privremenoj primeni pojedinih rešenja iz tog zakona. Privremenost primene tih odredaba ranijeg, specijalnog zakona (Zakona o Vojsci Jugoslavije), oročena je najpre samim osporenim članom 197. stav 2. Zakona o Vojsci Srbije koji upućuje i ovlašćuje na njihovu primenu "do donošenja propisa o vojnoj obavezi, socijalnom, zdravstvenom i penzijskom i invalidskom osiguranju profesionalnih vojnih lica", a zatim je, po osnovu člana 82. stav 1. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju iz 2010. godine, primena tih odredaba Zakona o Vojsci Jugoslavije ograničena na period do 31. decembra 2011. godine.

Ustavne odredbe prema kojima se zakonom uređuje penzijsko osiguranje, odnosno da Republika Srbija uređuje i obezbeđuje sistem u oblasti socijalnog osiguranja, ekonomske i socijalne odnose od opšteg interesa, kao i sistem u oblastima zdravstva, socijalne zaštite, boračke i invalidske zaštite, osnov su ovlašćenja zakonodavnog organa da uredi i odnosno pitanje kao segment prava iz penzionog i invalidskog osiguranja jedne kategorije osiguranika u uslovima smene zakonskih režima, i da takvoj odredbi odredi privremeni karakter. Sud ocenjuje da određivanje privremenog važenja zakona, odnosno pojedinih normi zakona od strane zakonodavnog organa jeste sastavni deo ovlašćenja za uređivanje odnosa. Određivanje takvog dejstva norme nije protivno Ustavu a odlučivanje o potrebi takvog načina uređivanja odnosa u domenu je socijalno-ekonomske i druge politike u odnosnoj oblasti, o čemu odlučuje zakonodavni organ pri donošenju zakona. Iz izloženih razloga, Sud je ocenio da odredba člana 191. Zakona ne sadrži povredu Ustava.

Odredbama člana 192. Zakona predviđen je poseban osnov prestanka službe sa pravom na penziju i pre ispunjenja opštih uslova za starosnu penziju, kao i uslovi za ostvarivanje takvog penzijskog prava oficira i podoficira koje je vezano za realizaciju potreba službe "koje nastaju usled organizacijsko-mobilizacijskih promena u Vojsci Srbije na osnovu ovog zakona". Primena ove norme, sadržane u stavu 1. člana 192. Zakona, oročena je do 31. decembra 2014. godine, i to članom 82. stav 2. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju ("Službeni glasnik RS", broj 101/10). Za tu kategoriju osiguranika, nadalje su, odredbama st. 2, 3. i 4. ovog člana propisani parametri za utvrđivanje pripadajućih penzija, koji važe od dana stupanja na snagu ovog zakona do donošenja propisa o penzijskom i invalidskom osiguranju vojnih osiguranika. Primena ovih normi (st . 2, 3. i 4. člana 192. Zakona) oročena je do 31. decembra 2011. godine, i to članom 82. stav 1. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju ("Službeni glasnik RS", broj 101/10) .

U vezi sa razlozima osporavanja ovih odredaba Zakona koji se sastoje u tvrdnji inicijatora da istovremeno egzistiranje odredaba čl. 191. i 192. Zakona, koje uređuju "penzijski osnov i prevremenu penziju", uz zadržavanje na snazi odredaba čl. 243. - 245. Zakona o Vojsci Jugoslavije koje takođe uređuju penzijski osnov i prevremenu penziju, izaziva "pravnu konfuziju" s obzirom da uređuju "isto pitanje". U odsustvu odgovora donosioca Zakona, Sud je konstatovao da međusobni odnos normi dva zakona treba razumeti na sledeći način: Zakon o Vojsci Srbije kao kasniji propis koji svojom odredbom na nov način uređuje odnose u pitanju ima snagu propisa koji je na snazi i primenjuje se na sve odnose koji se zasnivaju od početka njegovog važenja, tj. stupanja na snagu. Ta činjenica sledi ne samo iz Ustavom utvrđenog pravnog dejstva zakona (čl. 196. i 197. Ustava), nego i iz same sadržine odredaba čl. 191. i 192. Zakona o Vojsci Srbije koje, kad propisuju šta čini penzijski osnov, određuju da se to odnosi na vojnog osiguranika ,"kome prestane služba sa pravom na penziju po stupanju ovog zakona na snagu" (član 191.), a za ostvarivanje "prevremene penzije" utvrđuju da se pravila odnose se na prestanak službe oficira i podoficira sa pravom na penziju "ako to zahtevaju potrebe službe koje nastaju usled organizacijsko – mobilizacijskih promena u Vojsci Srbije na osnovu ovog zakona" (član 192. stav 1. ). Dakle, odredbe čl. 191. i 192. Zakona o Vojsci Srbije se odnose na pravne odnose koji se zasnivaju počev od dana njegovog stupanja na snagu, što je, prema članu 198. tog zakona – 1. januar 2008. godine, dok konstatacija iz člana 197. stav 2. Zakona o Vojsci Srbije da na snazi ostaju, do donošenja novih propisa, pored drugih, i odredbe čl. 243, 244. i 245. Zakona o Vojsci Jugoslavije, koje uređuju uslove za ostvarivanje prevremene starosne penzije (član 243.) i način utvrđivanja visine penzije, odnosno starosne penzije (čl. 244 i 245.), nemaju snagu propisa koji su osnov za zasnivanje novih pravnih odnosa, već imaju značenje propisa u skladu sa kojima se, kako to određuje član 190. Zakona o Vojsci Srbije, nastavlja korišćenje prava iz socijalnog osiguranja koja su po tim odredbama već ostvarena.

Član 193. stav 1. Zakona koji utvrđuje da se usklađivanje iznosa penzija vojnih osiguranika vrši po dinamici i na način utvrđen zakonom kojim se uređuje penzijsko i invalidsko osiguranje, dakle, na jednak način za sve vojne osiguranike, bez obzira da li su penzije ostvarili do dana stupanja na snagu ovog zakona ili po njegovom stupanju na snagu, ne sadrži, po oceni Suda, prekoračenje prethodno navedenih ustavnih ovlašćenja zakonodavnog organa za uređivanje penzijskog osiguranja odnosno sistema odnosa u oblasti socijalnog osiguranja. Po oceni Suda, osporena odredba ne sadrži ni povrede ustavnih garancija na koje se poziva u razlozima osporavanja, tvrdnjama da se povređuju odredbe člana 20. stav 2. i čl. 21. i 23. Ustava, a sve iz razloga što u primeni nije zadržan član 261. Zakona o Vojsci Jugoslavije i to, ako ne za sve vojne penzionere onda makar za one koji su penzijsko pravo već ostvarili i kojima član 190. Zakona o Vojsci Srbije garantuje "da ostvarena prava nastavljaju da koriste prema zakonu po kojem su ih ostvarili". Sud ocenjuje da je uvođenje i uređivanje instituta usklađivanja penzija bitan sastavni deo sistema penzijskog osiguranja koji se u svim elementima koji ga čine uređuje zakonom. Zakonskim ustanovljavanjem jednakog pravila usklađivanja penzija za sve korisnike vojnih penzija bez obzira na vreme penzionisanja, uz istovremeno utvrđenje da će se usklađivanje svih vojnih penzija vršiti po dinamici i na način utvrđen zakonom kojim se uređuje penzijsko i invalidsko osiguranje, ne povređuje se ustavni princip pravne jednakosti iz člana 21. Ustava već se naprotiv, utvrđuje jednak pravni položaj ne samo svih vojnih penzionera međusobno nego i jednak pravni položaj vojnih penzionera i penzionera iz drugih, ranije postojećih a odvojenih delova sistema obaveznog socijalnog osiguranja. Dovođenje svih korisnika penzija u jednak pravni položaj po pitanju načina usklađivanja penzija ima značenje stvaranja pravnih pretpostavki za obezbeđivanje i ostvarivanje ustavne obaveze Republike Srbije da se stara o ekonomskoj sigurnosti penzionera. Ceneći razloge kojima se dokazuje navodna povreda odredaba člana 20. stav 2. u vezi sa članom 18. stav 2. Ustava, a sve zbog isključivanja iz dalje primene odredaba člana 261. Zakona o Vojsci Jugoslavije koje su utvrđivale način usklađivanja penzija određenih po tom zakonu, Ustavni sud je konstatovao da je promena načina usklađivanja penzija koja je učinjena zakonom, zasnovana na ustavnim ovlašćenjima zakonodavnog organa i obavezama države utvrđenim odredbama čl. 70. i 97. Ustava. Sud ocenjuje da iz ustavnih određenja sadržanih u članu 70. Ustava prema kojima se penzijsko osiguranje uređuje zakonom i da se Republika Srbija stara o ekonomskoj sigurnosti penzionera, sledi da utvrđivanje i obezbeđivanje prava građana u oblasti socijalnog osiguranja jeste ustavna obaveza zakonodavnog organa, odnosno da je ustavna obaveza države da se, donošenjem akata i preduzimanjem radnji stara o ekonomskoj sigurnosti penzionera. Prava koja se utvrde zakonom, kao i sadržina drugih akata i radnji koji se donose radi ostvarivanja navedenih ustavnih obaveza države, nemaju karakter ljudskih prava (neposredno) zajemčenih Ustavom u smislu čl. 18. i 20. Ustava , budući da ih Ustav kao takva ne utvrđuje. Iz tog razloga nijedno zakonom propisano pravo iz oblasti penzijskog osiguranja nema karakter Ustavom zajemčenog prava čije promene u pravcu ograničenja ili smanjivanja Ustav odredbama čl. 18. i 20. zabranjuje ili uslovljava ispunjenjem posebnih uslova. U tom smislu Sud je ocenio da nema ustavnopravnog osnova za ocenu osporene odredbe člana 193. stav 1. Zakona u odnosu na odredbe čl. 18. i 20. Ustava a samim tim ni osnova za utvrđivanje povrede tih odredaba Ustava. Tvrdnja inicijatora da primena ove i pojedinih drugih osporenih odredaba Zakona ima za posledicu povredu odredbe člana 23. stav 1. Ustava koja utvrđuje neprikosnovenost ljudskog dostojanstva i dužnost svih da ga poštuju i štite, nije od uticaja na drugačiju ocenu od one koja je data u pogledu ustavne zasnovanosti odredbi Zakona.

Član 197. stav 2. Zakona koji je osporen tvrdnjom da neopravdano izostavlja iz privremenog zadržavanja u primeni člana 261. Zakona o Vojsci Jugoslavije koji je sadržavao povoljniji, i za vojne osiguranike primereniji način usklađivanja penzija ne sadrži, po oceni Suda, prekoračenje ustavnih ovlašćenja zakonodavnog organa da zakonom uredi penzijsko osiguranje, a u tom okviru i pitanje usklađivanja penzija korisnika vojnih penzija. U pogledu ustavne zasnovanosti takve promene zakona važe svi razlozi obrazloženja koje je dato u prethodnom delu ovog rešenja prilikom ocene ustavnosti drugih osporenih odredaba predmetnog zakona, a naročito pri oceni ustavnosti odredaba čl. 190. i 191. i člana 193. stav 1. Zakona.

U vezi sa drugim zahtevima inicijatora, Ustavni sud ukazuje da u smislu člana 167. Ustava, odlučivanje ovog suda o saglasnosti zakona sa Ustavom ne uključuje odlučivanje o celishodnosti pojedinih zakonskih rešenja, kakav karakter u ovom slučaju imaju zahtevi da se izvrši izmena, odnosno dopuna člana 190. Zakona o Vojsci Srbije, odnosno, da se „vrati u pravno dejstvo“ član 261. Zakona o Vojsci Jugoslavije, kao ni odlučivanje o celishodnosti izbora zakona čijim se odredbama reguliše penzijsko i invalidsko osiguranje vojnih osiguranika.

Iz razloga nenadležnosti Sud je odbacio zahtev „za ocenu zakonitosti rada Ministarstva rada i socijalne politike po pitanju socijalnog osiguranja korisnika vojne penzije od donošenja Zakona o ministarstvima ("Službeni glasnik RS", broj 43/07)“.

Na osnovu izloženog i odredaba člana 46.tačka 5) u vezi sa članom 53. stav 3. i člana 36. stav 1. tačka 1) Zakona o Ustavnom sudu i člana 82. stav 1. tačka 1. i člana 84. Poslovnika o radu Ustavnog suda ("Službeni glasnik RS", br. 24/08 i 27/08), Ustavni sud je doneo Rešenje kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Dragiša Slijepčević

Rešenje Ustavnog suda o inicijativama za ocenu ustavnosti Zakona o Vojsci Srbije

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti