Ocena ustavnosti i zakonitosti opštinske odluke o naknadi za građevinsko zemljište

Kratak pregled

Ustavni sud je utvrdio da odredba člana 7. Odluke Skupštine grada Novog Sada o naknadi za korišćenje građevinskog zemljišta, kojom se propisuju oslobađanja od plaćanja, nije u saglasnosti sa Ustavom i zakonom, jer zakon nije ovlastio lokalnu samoupravu da propisuje izuzetke.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
IUo-1228/2010
20.12.2012.
Beograd

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Dragiša B. Slijepčević i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Bratislav Đokić, Vesna Ilić Prelić, dr Goran Ilić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, dr Bosa Nenadić, Milan Stanić, dr Dragan Stojanović, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović i Predrag Ćetković, na osn ovu člana 167. stav 1. tačka 4. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 20. decembra 2012. godine, doneo je

O D L U K U

1. Utvrđuje se da odredbe člana 7. Odluke o utvrđivanju naknade za korišćenje građevinskog zemljišta (''Službeni list grada Novog Sada'', br. 4/04, 14/05, 49/07, 11/10, 60/10 i 23/11), koju je donela Skupština grada Novog Sada, nisu u saglasnosti sa Ustavom i zakonom.

2. Odbacuje se inicijativa za pokretanje postupka za ocenu zakonitosti odredaba čl. 2a i 3, člana 6. stav 3. i čl. 9. i 11. Odluke iz tačke 1.

O b r a z l o ž e nj e

Ustavnom sudu podneta je inicijativa za pokretanje postupka za ocenu zakonitosti Odluke o utvrđivanju naknade za korišćenje građevinskog zemljišta (''Službeni list grada Novog Sada'', br. 4/04, 14/05, 49/07, 11/10, 60/10 i 23/11), koju je donela Skupština grada Novog Sada.

Podnosilac inicijative smatra da osporena Odluka nije u saglasnosti sa Zakonom o planiranju i izgradnji, zato što je Skupština grada Novog Sada prekoračila ovlašćenje koje joj je dato članom 77. stav 5. ovog zakona, i osporenom Odlukom propisala nove kriterijume za utvrđivanje naknade za korišćenje građevinskog zemljišta . Naime, prema mišljenju inicijatora, već se članom 3. osporene Odluke uvodi novi kriterijum, koji nije propisan Zakonom o planiranju i izgradnji, a odnosi se na pogodnosti zemljišta u zavisnosti od načina korišćenja objekta, tj. da li se objekat koristi za stanovanje ili za obavljanje delatnosti, pri čemu se i delatnosti kasnije dele na proizvodne i druge delatnosti. U pogledu člana 9. osporene Odluke, inicijator navodi da je stavom 2. ovog člana utvrđeno deset grupa, i to prema određenim delatnostima ili prema određenom svojstvu vlasnika nepokretnosti, čime je, prema njegovom mišljenju, donosilac osporene Odluke prekoračio svoja ovlašćenja koja su mu data u članu 77. Zakona o planiranju i izgradnji, jer navedene grupe i podgrupe kasnije utiču na visinu naknade za korišćenje građevinskog zemljišta. Razmatrajući odredbe čl. 11. do 13. osporene Odluke, inicijator je ukazao da iz ovih odredaba proizlazi da postoje tri različite kategorije i kod utvrđivanja bodova, na osnovu kojih se izračunava visina ove naknade, a to su: stambeni prostor i drugi izgrađeni prostor; poslovni prostor i građevinske parcele koje se koriste za proizvodne delatnosti; i poslovni prostor i građevinske parcele koje se koriste za ostale delatnosti, tj. za delatnosti koje nisu proizvodne i da se prema navedenim kriterijumima utvrđuje broj bodova za svaku od navedenih kategorija različito. Saglasno navedenom, inicijator smatra da se naknada za korišćenje javnog izgrađenog zemljišta i ostalog građevinskog zemljišta koje je u državnoj svojini faktički utvrđuje samo na osnovu tri kriterijuma, koje donosilac osporene Odluke nije mogao da uvede, jer nije ovlašćen da utvrđuje nove kriterijume, već je njegovo ovlašćenje samo da utvrdi bliže kriterijume, tj. mogao je samo da razradi već utvrđene kriterijume iz Zakona o planiranju i izgradnji. U inicijativi se dalje navodi da je odredba člana 2a Odluke faktički ''prepisana'' iz člana 77. st. 1. i 2. Zakona o planiranju i izgradnji, a da Skupština grada Novog Sada nije ovlašćena da svojim odlukama ''prepisuje'' zakon, već je samo ovlašćena da utvrdi bliže kriterijume, merila, visinu, način i rokove plaćanja naknade za korišćenje građevinskog zemljišta. Povodom člana 6. stav 3. Odluke, inicijator smatra da ne postoji ovlašćenje Skupštine grada Novog Sada da osporenom Odlukom definiše šta se smatra objektom u smislu ove odluke, jer je definicija objekta u građevinskom smislu određena drugim zakonskim propisima.

Donosilac osporenog akta, u svom odgovoru, ističe da su, polazeći od sadržine odredaba člana 220. Zakona o planiranju i izgradnji iz 2009. godine, člana 77. Zakona o planiranju i izgradnji iz 2003. godine, člana 20. Zakona o lokalnoj samoupravi i člana 6. stav 1. tačka 5) Zakona o finansiranju lokalne samouprave, opština, odnosno grad ovlašćen i da uređuju i obezbeđuju korišćenje građevinskog zemljišta, kao i da je nadležni organ opštine, odnosno grada ovlašćen da svojom odlukom utvrdi visinu naknade za korišćenje građevinskog zemljišta. U odgovoru se takođe ističe da u Zakonu o planiranju i izgradnji nisu navedene sve pogodnosti koje bi građevinsko zemljište moglo da pruži korisnicima građevinskog zemljišta u različitim jedinicama lokalne samouprave, imajući u vidu njihove specifičnosti.

U sprovedenom postupku Ustavni sud je utvrdio sledeće:

Povodom razmatranja osporene Odluke, Ustavni sud je najpre utvrdio da je inicijator naveo razloge za osporavanje zakonitosti samo pojedinih odredaba ove odluke, iako se inicijativom traži ocena zakonitosti osporene Odluke u celini, tako da se postupanje Ustavnog suda prvenstveno odnosi na osporene odredbe Odluke za koje su razlozi osporava nja izneti u ovoj inicijativi, kao i na one odredbe osporene Odluke povodom kojih Ustavni sud već ima zauzet stav.

Skupština opštine Novi Sad je, na sednici od 19. marta 2004. godine, donela osporenu Odluku, na osnovu odredaba čl. 77. stav 5. i člana 78. stav 4. Zakona o planiranju i izgrad nji (''Službeni glasnik RS'', broj 47/03), člana 18. tačka 7. Zakona o lokalnoj samoupravi (''Službeni glasnik RS'', broj 9/02) i člana 25, tačka 10. Statuta grada Novog Sada (''Službeni list Grada Novog Sada'', broj 1/01 ). Ovom odlukom utvrđuju se merila, visina, način i rokovi plaćanja naknade za korišćenje javnog građevinskog zemljišta i ostalog građevinskog zemljišta (član 1.). Osporenim odredbama Odluke propisano je: da naknadu za korišćenje građevinskog zemljišta plaća vlasnik objekta, da izuzetno, naknadu iz stava 1. ovog člana plaća nosilac prava korišćenja na objektu, odnosno posebnom delu objekta, a ako je objekat, odnosno poseban deo objekta dat u zakup, naknadu plaća zakupac objekta, odnosno dela objekta (član 2a); da se visina naknade utvrđuje prema nameni korišćenja građevinskog zemljišta u zavisnosti od obima i stepena uređenosti zemljišta, najvećeg planom dozvoljenog indeksa zagađenosti, njegovog položaja u naselju, opremljenosti zemljišta objektima društvenog standarda, saobraćajne povezanosti zemljišta sa lokalnim, odnosno gradskim centrom, radnim zonama i drugim sadržajima u naselju, odnosno pogodnostima koje zemljište ima za korisnika (za stanovanje, za proizvodnju i druge delatnosti) (član 3.); da se korisnim poslovnim prostorom smatra – korisna površina svih prostorija u poslovnoj zgradi, korisna površina jedne ili više prostorija namenjenih vršenju poslovne delatnosti jednog korisnika u poslovnoj ili stambenoj zgradi, površina skladišta, dvorišta i otvoreni manipulativni prostor, i sajamske površine (član 6. stav 3.); da se naknada ne plaća za – neizgrađeno građevinsko zemljište koje se koristi za potrebe odbrane, zgrade i prostorije koje služe verskim zajednicama za vršenje njihove verske delatnosti, a koje su po Zakonu o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemlj išta izuzete od nacionalizacije, šume, parkovske p ovršine i javne zelene površine, sportske terene i prostore za rekreaciju na javnim površinama , ulice, puteve, skverove, trgove, trotoare, prolaze, parkirališta na javnim površinama, plovn e kanale i autobuska stajališta, zemljište koje se koristi za izvorišta i dovodnike vode i crpne stanice i stanice za prečišćavanje otpadnih voda , zemljište koje javna i javna komunalna preduzeća koriste za instalacije i uređaje vodovoda i kanalizacije, niskonaponske mreže i javne rasvete, toplovoda i gasovoda, kao i za zemljište na kome su izgrađene trafo-stanice, koje se nalaze van osnovnog pogona, unutar koridora, neophodnog za redovno funkcionisanje i o državanje instalacija i objekata, neizgrađeno građevinsko zemljište koje se koristi u poljoprivredne svrhe i za objekte koje zemljoradnici koriste za obavljanje poljoprivredne delatnosti , zemljište koje se koristi za deponiju smeća i strvodernicu i groblja (član 7.); da se merila za utvrđivanje visine naknade određene u članu 3. ove odluke vrednuju brojem bodova, da se vrednost boda određuje prema nameni korišćenja građevinskog zemljišta prema grupama od I do X, koje su taksativno navedene u ovom članu Odluke (član 9.), dok su odredbama čl. 10. do 13. Odluke određeni bodovi za vrednovanje svakog od predviđenih merila. Odredbom člana 16. stav 1. Odluke propisano je da se visina naknade utvrđuje u mesečnom iznosu na osnovu zbira bodova dvanestine godišnje vrednosti boda za određene namene i površine izgrađenog prostora, odnosno građevinske parcele.

Zakon o planiranju i izgradnji (''Službeni glasnik RS'', br. 47/03, 34/06, 39/09-Odluka Ustavnog suda, 72/09-drugi Zakon), u odnosu na koji inicijator traži ocenu zakonitosti osporene Odluke, prestao je da važi 11. septembra 2009. godine, na osnovu odredbe člana 222. stav 1. Zakona o planiranju i izgradnji (''Službeni glasnik RS'', br. 72/09, 81/09-ispravka, 64/10-Odluka US i 24/11). Novi Zakon o planiranju i izgradnji ne predviđa plaćanje naknade za korišćenje građevinskog zemljišta, koja je bila propisana odredbama člana 77. Zakona iz 2003. godine, zbog promene u režimu svojine na građevinskom zemljištu. Međutim, odredbom člana 220. važećeg Zakona o planiranju i izgradnji propisano je da se naknada za korišćenje građevinskog zemljišta plaća u skladu sa Zakonom o planiranju i izgradnji iz 2003. godine, dok se navedena naknada ne integriše u porez na imovinu (navedena odredba Zakona o planiranju i izgradnji je već bila predmet ocene ustavnosti od strane Ustavnog suda, povodom čega je Sud doneo Rešenje IUz-309/2009 od 9. februara 2012. godine, kojim je odbacio inicijative za pokretanje postupka za ocenu ustavnosti ove zakonske odredbe. Tom prilikom Ustavni sud je zauzeo stav da se konverzijom prava korišćenja građevinskog zemljišta u pravo svojine i na građevinskom zemljištu stiče svojina na nepokretnosti, iz čega, po prirodi stvari, proizlazi i obaveza plaćanja poreza na imovinu, a imajući u vidu da su prethodno u to građevinsko zemljište bila uložena društvena sredstva za njegovo uređenje i komunalno opremanje, nije ustavnopravno sporno da iznos koji je ranije plaćan na ime naknade ubuduće bude uzet u obzir prilikom određivanja poreza).

Ustavni sud, takođe, ukazuje da je ovo rešenje potvrđeno i oročeno odredbom člana 89. stav 1. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o planiranju i izgradnji (''Službeni glasnik RS'', broj 24/11), kojom je propisano da se naknada za korišćenje građevinskog zemljišta plaća u skladu sa Zakonom o planiranju i izgradnji ("Službeni glasnik RS", br. 47/03 i 34/06), dok se navedena naknada ne integriše u porez na imovinu, a najkasnije do 31. decembra 2013. godine. Odredbom stav 2. ovog člana Zakona propisano je da d o isteka roka iz stava 1. ovog člana jedinica lokalne samouprave propisuje bliže kriterijume, merila, visinu, način i rokove plaćanja naknade za korišćenje građevinskog zemljišta i da ih može propisati uzimajući u obzir i namenu korišćenja objekta .

Zakonom o planiranju i izgradnji iz 2003. godine propisano je: da građevinsko zemljište jeste zemljište na kojem su izgrađeni objekti i zemljište koje služi redovnoj upotrebi tih objekata, kao i zemljište koje je, u skladu sa zakonom, odgovarajućim planom predviđeno za izgradnju i redovno korišćenje objekata i da se građevinsko zemljište koristi prema njegovoj nameni i na način kojim se obezbeđuje njegovo racionalno korišćenje, u skladu sa zakonom (član 67.); da građevinsko zemljište može biti javno građevinsko zemljište i ostalo građevinsko zemljište (član 68.); da javno građevinsko zemljište određuje opštim aktom opština, u skladu sa ovim zakonom i urbanističkim planom, kao i da se javno građevinsko zemljište ne može otuđiti iz državne svojine (član 70. st. 1. i 7.); da se građevinsko zemljište koristi kao izgrađeno i neizgrađeno, da je izgrađeno građevinsko zemljište ono zemljište na kome su izgrađeni objekti u skladu sa zakonom, namenjeni za trajnu upotrebu, dok je neizgrađeno građevinsko zemljište ono zemljište na kojem nisu izgrađeni objekti, na kojem su izgrađeni objekti suprotno zakonu ili na kojem su izgrađeni privremeni objekti (član 75.). Odredbama člana 77. ovog zakona određeno je: da naknadu za korišćenje izgrađenog javnog građevinskog zemljišta i ostalog građevinskog zemljišta u državnoj svojini plaća vlasnik objekta (stav 1.); da, izuzetno, naknadu iz stava 1. ovog člana plaća nosilac prava korišćenja na objektu, odnosno posebnom delu objekta, a ako je objekat, odnosno poseban deo objekta dat u zakup, naknadu plaća zakupac objekta, odnosno dela objekta (stav 2.); da naknadu za korišćenje neizgrađenog javnog građevinskog zemljišta i ostalog građevinskog zemljišta u državnoj svojini plaća korisnik (stav 3.); da se visina naknade iz st. 1. i 2. ovog člana utvrđuje u zavisnosti od obima i stepena uređenosti zemljišta, njegovog položaja u naselju, opremljenosti zemljišta objektima društvenog standarda, saobraćajne povezanosti zemljišta sa lokalnim, odnosno gradskim centrom i drugim sadržajima u naselju, odnosno pogodnostima koje zemljište ima za korisnike (stav 4.); da bliže kriterijume, merila, visinu, način i rokove plaćanja naknade iz st. 1. i 2. ovog člana, propisuje opština, odnosno grad, odnosno grad Beograd (stav 5.); da se prinudna naplata naknade iz st. 1. i 2. ovog člana vrši po propisima kojima se uređuje poreski postupak i poreska administracija (stav 6.). Odredbama člana 78. Zakona propisano je da se naknada za korišćenje ostalog građevinskog zemljišta koje nije u državnoj svojini plaća ako je to zemljište sredstvima opštine, odnosno drugim sredstvima u državnoj svojini opremljeno osnovnim objektima komunalne infrastrukture (električna mreža, vodovod, pristupni put i sl.) (stav 1.); da se naknada za korišćenje ostalog neizgrađenog građevinskog zemljišta plaća i u slučaju ako se to zemljište ne privede nameni, odnosno ne ponudi u otkup opštini radi privođenja nameni u roku od dve godine od dana donošenja urbanističkog plana (stav 2.); da se visina naknade iz stava 2. ovog člana utvrđuje kao i za ostalo izgrađeno građevinsko zemljište, u skladu sa ovim zakonom (stav 3.); da se u pogledu utvrđivanja obaveze plaćanja naknade iz st. 1. i 2. ovog člana primenjuju odredbe člana 77. ovog zakona u pogledu merila, visine, načina, rokova plaćanja i prinudne naplate naknade (stav 4.).

Zakonom o lokalnoj samoupravi (''Službeni glasnik RS'', broj 129/07) propisano je : da opština, preko svojih organa, u skladu s Ustavom i zakonom utvrđuje stope izvornih prihoda opštine, način i merila za određivanje visine lokalnih taksi i naknada i da donosi programe uređenja građevinskog zemljišta, uređuje i obezbeđuje vršenje poslova uređenja i korišćenja građevinskog zemljišta i utvrđuje visinu naknade za uređivanje i korišćenje građevinskog zemljišta (član 20. tač. 4) i 8)).

Zakonom o finansiranju lokalne samouprave (''Službeni glasnik RS'', br. 62/06, 47/11 i 93/12) propisano je: da jedinici lokalne samouprave pripadaju izvorni prihodi ostvareni na njenoj teritoriji u koje spadaju, pored taksativno navedenih naknada u ovom članu Zakona, i druge naknada, u skladu sa zakonom (član 6. tačka 7)) i da stope izvornih prihoda, kao i način i merila za određivanje visine lokalnih taksi i naknada utvrđuje skupština jedinice lokalne samouprave svojom odlukom, u skladu sa zakonom (član 7. stav 1.).

Na osnovu navedenog, sledi da je opština ovlašćena da uređuje i obezbeđuje korišćenje građevinskog zemljišta, kao i da je nadležni organ opštine ovlašćen da svojom odlukom utvrdi visinu naknade za korišćenje građevinskog zemljišta. Međutim, način i merila za određivanje visine ove naknade moraju se propisati u skladu sa zakonom. Kako važećim Zakonom o planiranju i izgradnji nije predviđeno plaćanje naknade za korišćenje građevinskog zemljišta, koja je bila propisana odredbama člana 77. Zakona iz 2003. godine, zbog promene u režimu svojine na građevinskom zemljištu, to je u prelaznim odredbama važećeg Zakona o planiranju i izgradnji regulisano na koji način će se plaćati ova naknada dok ne dođe do njene integracije u porez na imovinu. Ovo pitanje je najpre regulisano članom 220. Zakona o planiranju i izgradnji, kojim je propisano da će se naknada za korišćenje građevinskog zemljišta plaćati u skladu sa Zakonom o planiranju i izgradnji iz 2003. godine, što znači saglasno odredbama čl. 77. i 78. kojima je ovo pitanje bilo regulisano. Tako su odredbom člana 77. stav 4. Zakona o planiranju i izgradnji iz 2003. godine bili predviđeni kriterijumi za utvrđivanje visine naknade za korišćenje građevinskog zemljišta kojih se opštin a, odnosno grad mora o pridržavati prilikom određivanja visine ove naknade. Ti kriterijumi odnosili su se na obim i stepen uređenosti zemljišta, njegov položaj u naselju, opremljenost zemljišta objektima društvenog standarda, saobraćajne povezanosti zemljišta sa lokalnim, odnosno gradskim centrom, radnim zonama i drugim sadržajima u naselju, odnosno pogodnostima koje zemljište ima za korisnike. Saglasno stavu 5. istog člana Zakona , opština, odnosno grad je imao ovlašćenje da u okviru navedenih zakonom utvrđenih kriterijuma svojim aktom propiše bliže kriterijume i merila za plaćanje predmetne naknade. Navedeno ovlašćenje omogućavalo je efikasnije vrednovanje pojedinih zakonskih kriterijuma, naročito onih koji su šire postavljeni, bez posebne konkretizacije, ali ne i pravo na propisivanje nekih novih kriterijuma koji nisu predviđeni Zakonom o planiranju i izgradnji. Naime, kriterijumi predviđeni navedenim Zakonom su se odnosili na opšte pogodnosti koje građevinsko zemljište pruža svojim korisnicima prema obimu i stepenu uređenosti, položaju i opremljenosti. U Zakonu nisu navedene sve pogodnosti koje bi građevinsko zemljište moglo da pruži korisnicima građevinskog zemljišta u različitim jedinicama lokalne samouprave imajući u vidu njihove specifičnosti, pa je samo u tom delu ostavljeno nadležnim organima jedinica lokalne samouprave da eventualno bliže urede neke kriterijume koji bi zbog tih specifičnosti mogli da predstavljaju pogodnosti za korisnike građevinskog zemljišta na teritoriji pojedinih opština, odnosno gradova.

Međutim, odredbama člana 89. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o planiranju i izgradnji iz 2011. godine zakonodavac je na drugačiji način uredio prelazno rešenje plaćanja naknade za građevinsko zemljište. Najpre je stavom 1. ovog člana Zakona propisao da će se naknada za građevinsko zemljište i dalje plaćati saglasno Zakonu iz 2003. godine , ali je i oročio da se najkasnije do 31. decembra 2013. godine ova naknada može plaćati na način predviđen ovim zakonom, odnosno da do tada mora da se izvrši integracija ove naknade u porez na imovinu. Stavom 2. ovog člana Zakona propisano je da jedinica lokalne samouprave , do isteka roka iz stava 1. ovog člana, propisuje bliže kriterijume, merila, visinu, način i rokove plaćanja naknade za korišćenje građevinskog zemljišta, kao i da ih može propisati uzimajući u obzir i namenu korišćenja objekta. Iz navedene zakonske odredbe proizlazi da jedinica lokalne samouprave ima ovlašćenje da svojim aktom propiše bliže kriterijume, merila, visinu, način i rokove plaćanja naknade za korišćenje građevinskog zemljišta, kao što je bilo predviđeno i članom 77. stav 5. Zakona o planiranju i izgradnji iz 2003. godine, ali da to može učiniti uzimajući u obzir i namenu korišćenja objekta, što nije bilo predviđeno navedenim članom Zakona iz 2003. godine. Naime, navedenim zakonskim rešenjem je način korišćenja objekta predviđen kao mogući, ali ne i obavezni kriterijum za određivanje visine naknade za korišćenje građevinskog zemljišta, jer jedinica lokalne samouprave može da ga uzme u obzir prilikom određivanja visine ove naknade, ali i ne mora.

Saglasno navedenom, Ustavni sud je stao na stanovište da Skupština grada Novog Sada nije prekoračila ovlašćenje iz Zakona o planiranju i izgradnji, kada je osporenom Odlukom u članu 3. predvidela da se naknada za korišćenje građevinskog zemljišta različito određuje u zavisnosti od namene objekta, odnosno da li se objekat koristi za stanovanje ili za obavljanje delatnosti.

U pogledu osporavanja zakonitosti odredbe člana 2a Odluke, iz razloga što su ovom odredbom Odluke u stvari samo preuzeta rešenja iz Zakona o planiranju i izgradnji, Ustavni sud ukazuje da preuzimanje zakonskih odredaba u akt niže pravne snage, kao što je osporena Odluka, ne čini samo po sebi ove odredbe nezakonitim, iako, kako je i do sada više puta ukazivao, ne postoji nijedan razlog da se zakonske odredbe prenose u ovakve akte, jer njihovu pravnu snagu obezbeđuje sam zakon.

Što se pak, tiče razloga za osporavanje člana 6. stav 3. Odluke i ovlašćenja Skupštine grada Novog Sada da svojim aktom odredi šta se smatra korisnim poslovnim prostorom u smislu ove odluke, Ustavni sud ukazuje da je Skupština grada Novog Sada, saglasno Zakonu o planiranju i izgradnji, ovlašćena da svojim aktom propiše, između ostalog i merila za utvrđivanje naknade za korišćenje građevinskog zemljišta i da određivanje korisnog poslovnog prostora, kao izgrađenog prostora, u smislu ove odluke, predstavlja konkretizovanje merila za plaćanje ove naknade, koje se vrši prema kvadratnom metru tog prostora.

Na osnovu svega navedenog, Ustavni sud smatra da podnetom inicijativom nisu potkrepljene tvrdnje da ima osnova za pokretanje postupka za ocenu zakonitosti odredaba čl. 2a i 3, člana 6. stav 3. i čl. 9. i 11. Odluke o utvrđivanju naknade za korišćenje građevinskog zemljišta, koju je donela Skupština grada Novog Sada, pa saglasno odredbi člana 53. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu (''Službeni glasnik RS'' , br, 109/07 i 99/11), nalazi da je inicijativa u ovom delu neprihvatljiva, kako je odlučeno u tački 2. izreke.

Međutim, kako Ustavni sud, saglasno odredbi člana 54. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, u postupku ocenjivanja ustavnosti i zakonitosti osporenog akta nije ograničen zahtevom inicijatora, to je Sud izvršio ocenu ustavnosti i zakonitosti člana 7. osporene Odluke, iako inicijator to nije izneo u svojoj inicijativi. Naime, ovim članom Odluke je predviđeno oslobađanje od plaćanja naknade za korišćenje građevinskog zemljišta, povodom čega Ustavni sud već ima razvijenu sudsku praksu, koja se odnosi na ovo pitanje (Odluke U stavnog suda broj: IUl-154/2009 od 20. maja 2010. godine i broj IUl-159/2009 od 8. jula 2010. godine). Povodom ovog pitanja, Ustavni sud je zauzeo stav da su odredbama člana 77. st. 1. do 3. Zakona o planiranju i izgradnji iz 2003. godine određeni obveznici plaćanja naknade za korišćenje izgrađenog i neizgrađenog javnog građevinskog zemljišta i ostalog građevinskog zemljišta u državnoj svojini, a da je odredbom člana 78. stav 1. Zakona utvrđena obaveza plaćanja naknade za korišćenje ostalog građevinskog zemljišta koje nije u državnoj svojini samo pod uslovom da je to zemljište sredstvima opštine, odnosno drugim sredstvima u državnoj svojini opremljeno osnovnim objektima infrastrukture. Navedeni Zakon ne sadrži odredbe kojima se obveznici naknade za korišćenje građevinskog zemljišta oslobađaju obaveze plaćanja ove vrste naknade, niti odredbe kojima se organ jedinice lokalne samouprave ovlašćuje da propiše oslobađanje od plaćanja ove naknade.

Polazeći od navedenog stava, Ustavni sud je ocenio da Skupština grada Novog Sada nije imala zakonsko ovlašćenje da od obaveze plaćanja ove naknade izuzme pojedino građevinsko zemljište na teritoriji grada koje se koristi za određene namene. Iz tih razloga Ustavni sud je ocenio da odredbe člana 7. osporene Odluke nisu u saglasnosti sa odredbama čl. 77. i 78. Zakona o planiranju i izgradnji iz 2003. godine.

Na osnovu iznetog i odredbe člana 53. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je utvrdio da član 7. Odluke o utvrđivanju naknade za korišćenje građevinskog zemljišta, koju je donela Skupština grada Novog Sada, nije u saglasnosti sa zakonom. Ustavni sud je odlučio bez donošenja rešenja o pokretanju postupka, jer su navedenim odredbama osporene Odluke regulisana pitanja o kojima Sud već ima zauzet stav. Kako je članom 195. stav 2. Ustava utvrđeno da opšti akti jedinica lokalne samouprave moraju biti saglasni sa zakonom, to odredbe osporene Odluke za koje je utvrđeno da nisu u saglasnosti sa zakonom, nisu saglasne ni sa Ustavom.

Imajući u vidu sve izloženo, Usta vni sud je, na osnovu odredaba člana 42a stav 1. tačka 2) , člana 45. stav 1. tač. 1) i 4) i člana 46. stav 1. tačka 5) Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 84. Poslovnika o radu Ustavnog suda (''Službeni glasnik RS'', br. 24/08, 27/08 i 76/11) , doneo Odluku kao u izreci.

Na osnovu člana 168. stav 3. Ustava, odredbe člana 7 . Odluke o utvrđivanju naknade za korišćenje građevinskog zemljišta navedene u tački 1. izreke, koju je donela Skupština grada Novog Sada, prestaju da važ e danom objavljivanja Odluke Ustavnog suda u ''Službenom glasniku Republike Srbije''.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Dragiša B. Slijepčević

ZAJEDNIČKO IZDVOJENO MIŠLjENjE

u odnosu na Odluku Ustavnog suda broj IUo-1228/2010

od 20. decembra 2012. godine

Ustavni sud je na sednici od 20. decembra 2012. godine, u predmetu broj IUo-1228/2010, većinom glasova, doneo Odluku kojom se: "1. Utvrđuje da odredbe člana 7. Odluke o utvrđivanju naknade za korišćenje građevinskog zemljišta ("Službeni list grada Novog Sada", br. 4/04, 14/05, 49/07, 11/10, 60/10. i 23/11), koju je donela Skupština grada Novoga Sada, nisu u saglasnosti sa Ustavom i zakonom; 2. Odbacuje inicijativa za pokretanje postupka za ocenu zakonitosti odredaba čl. 2a i 3, člana 6. stav 3. i čl. 9. i 11. Odluke iz tačke 1."

Na navedenoj sednici Suda našla su se dva predloga odluka (tač. 2.6. i 2.9. Dnevnog reda) povodom ocene ustavnosti, odnosno zakonitosti odluka jedinica lokalne samouprave o utvrđivanju naknade za korišćenje građevinskog zemljišta - odluka grada Novog Sada i odluka Opštine Svilajnac, u kojima su sudije izvestioci predložili različito postupanje i odlučivanje Ustavnog suda, iako se u osnovi radilo o identičnim pravnim i činjeničnim situacijama. U predmetu u kome su osporene pojedine odredbe Odluke grada Novog Sada ( IUo -1228/10) predloženo je odbacivanje inicijative i kasiranje odredbe člana 7. Odluke koja nije bila obuhvaćena inicijativom, dok je u predmetu IUo-1603/10 predloženo da Sud izvrši ocenu samo onih odredaba Odluke koje su navedene u inicijativi i pored toga što ova Odluka u suštini sadrži identična rešenja koja su sadržana i u članu 7. Odluke iz predmeta IUo -1228/10. Kako nije bilo moguće nejednako postupiti u oceni ustavnosti, odnosno zakonitosti navedenih odluka, to je bio povod da se na sednici Suda otvori rasprava o značenju odredaba člana 53. stav 3. i član 54. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, koje su bile pravni osnov za odlučivanje u tački 1. Odluke IUo -1228/10. Nakon rasprave na sednici Suda, na predlog sudije izvestioca Sud je u predmetu IUo -1228/10 odlučivao, dok je odlučivanje o Predlogu odluke u predmetu IUo-1603/10 na predlog sudije izvestioca odloženo.

U predmetu IUo -1228/10 podneta je inicijativa za pokretanje postupka za ocenu zakonitosti odredaba čl. 2a i 3, člana 6. stav 3. i čl. 9. i 11. Odluke o utvrđivanju naknade za korišćenje građevinskog zemljišta ("Službeni list grada Novog Sada", br. 4/04, 14/05, 49/07, 11/10, 60/10. i 23/11.), koju je donela Skupština grada Novog Sada. Inicijativom su osporene odredbe Odluke kojima je utvrđena naknada za korišćenje građevinskog zemljišta i način njenog obračunavanja, jer inicijator smatra da su osporenim odredbama propisani novi kriterijumi za utvrđivanje naknade koji ne postoje u Zakonu o planiranju i izgradnji. Ustavni sud je odbacio podnetu inicijativu kao neprihvatljivu, saglasno odredbi člana 53. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu (tačka 2. izreke), i istovremeno utvrdio da su odredbe člana 7. osporene Odluke nesaglasne sa Ustavom i zakonom (tačka 1. izreke). Sud je kasirao navedene odredbe člana 7. iako one nisu osporavane inicijativom, niti su u logičnoj i pravnoj vezi sa osporenim odredbama, s obzirom na to da se ne odnose na plaćanje naknade za korišćenje građevinskog zemljišta, već na oslobađanje od plaćanja te naknade. Sud je to učinio bez bilo kakvog ukazivanja u prethodnom postupku donosiocu osporene Odluke na sumnju Ustavnog suda u ustavnost i zakonitost odredaba člana 7. Naime, prilikom dostavljanja inicijative donosiocu osporene Odluke na odgovor, Ustavni sud nije ukazao donosiocu akta na svoje stanovište vezano za pitanja koja se uređuju odredbama člana 7. Odluke. Ustavni sud je u ovom predmetu vodio prethodni postupak, dostavljao inicijativu na odgovor donosiocu osporene Odluke, ali pri tome u svom aktu kojim je tražio izjašnjenje donosioca o navodima iz inicijative u vezi osporavanja pomenute Odluke nije uopšte otvorio i postavio pitanje usklađenosti odredaba člana 7. Odluke, pa ni u vidu upozorenja, koju će kasnije odbacujući inicijativu kasirati, i to bez pokretanja postupka i bez, po našem mišljenju, propisane većine za donošenje takve odluke.

U vezi sa Odlukom IUo -1228/10, izdvojile smo mišljenje iz sledećih razloga:

Prvo, zbog spornog tumačenja odredaba člana 53. stav 3. i člana 54. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu ("Službeni glasnik RS", br. 109/07. i 99/11), odnosno načina njihove primene u ovom predmetu;

Drugo, zbog toga što, po našem shvatanju, ne postoji ustavnopravni osnov da Ustavni sud odbaci predlog ili inicijativu za ocenu ustavnosti i zakonitosti pojedinih odredaba opšteg akta, a da odlučuje o ustavnosti i zakonitosti drugih odredaba osporenog opšteg akta, čija ocena nije zatražena od strane ovlašćenog predlagača ili čija ocena ustavnosti i zakonitosti nije "inicirana" saglasno članu 168. Ustava, osim ako Ustavni sud prethodno ne pokrene postupak ex officio, tj. po sopstvenoj inicijativi, na način utvrđen članom 168. stav 1. a u vezi sa članom 175. stav 2. Ustava;

Treće, smatramo da je i u ovom predmetu došlo do izražaja svojevrsno ad hoc odlučivanje Ustavnog suda, bez jasnog i obrazloženog stanovišta Suda o tome zašto Sud s pozivom na odredbe člana 53. stav 3. i člana 54. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, na drugačiji način postupa nego u ranijim odlukama, pa i u onim na koje se poziva u obrazloženju ove Odluke, te kako Sud može da vrši ocenu ustavnosti i zakonitosti pojedinih odredaba opšteg akta kad odbaci inicijativu tj. da ceni odredbe koje inicijativom uopšte nisu osporene, a da pri tom nije pokrenuo postupak ocene ustavnosti i zakonitosti opšteg akta ili njegovih pojedinih odredaba, po sopstvenoj inicijativi. Ukazujemo, da je u odlukama Ustavnog suda broj IUl-154/09 i broj IUl 159/09 Sud u procesnom smislu postupao drugačije, jer je vodio postupke po podnetim inicijativama, i sledom tih inicijativa je u meritumu odlučivao o odredbama opšteg akta koje su bile osporene inicijativom, s tim da je Sud polazeći od člana 54. stav 1. Zakona, ocenjivao i pojedine odredbe koje inicijativom nisu bile osporene, ali je pri tom u postupku po inicijativi utvrdio da su te odredbe u neraskidivoj logičnoj i pravnoj vezi sa rešenjima iz odredaba opšteg akta za koje je Sud našao da su neustavne, odnosno nezakonite.

Ustavni sud je, po našem mišljenju, u predmetu IUo-1228/10 išao mimo zahteva iznetog u inicijativi, na način nesaglasan članu 54. stav 1. Zakona, jer je Sud odbacio inicijativu, a istovremeno je bez pokretanja postupka, ocenjivao ustavnost odredaba člana 7. osporene Odluke u meritumu. Naravno, da Sud može vršiti ocenu i drugih odredaba opštih akata za koje to nije traženo predlogom, odnosno inicijativom za pokretanje postupka, ali kada oceni da je inicijativa u celini ili delimično prihvatljiva, odnosno kada su odredbe odluke koje Sud tim povodom ocenjuje u meritumu u logičkoj i pravnoj vezi i sa (ne)osporenim odredbama. Ocenu ustavnosti i zakonitosti bilo kog opšteg akta i bilo kada, Sud može da izvrši i po sopstvenoj inicijativi, jer je Sud izričito Ustavom ovlašćen da može da pokrene postupak naknadne normativne kontrole ustavnosti i zakonitosti svih opštih akata. Sud to uvek može učiniti pod uslovom da se odluka o pokretanju tog postupka, odnosno sama odluka prihvati od strane 2/3 sudija, što u ovom predmetu nije bio slučaj, jer je za odluku glasalo 9 (devet ) sudija.

Energija ustavnih sudova u tranzicijskim zemljama, kakva je i Srbija, se u poslednje vreme uveliko iscrpljuje na negativnoj selekciji podnesaka, ali i na "razvijanju novih prečica" u odlučivanju, kao i novih ograničenja i prepreka za pristup ovim sudovima. Naime, u praksi ustavnog sudstva tranzicijskih zemalja uveliko je postalo najvažnije da predmeti budu "rešeni", odnosno "da ih se ustavni sud po kratkom postupku oslobodi" (C. Ribičič). Otud opasnost da se nametne uverenje da treba što pre rešiti što veći broj predmeta nije više samo teorijska, već i realna u praksi ovih sudova, pa i Ustavnog suda Srbije. Međutim, smatramo da je u svakom predmetu koji se nađe pred ustavnim sudom potrebna smirenost i osećaj za meru, i to uvek uz neizostavnu svest o tome šta je osnovna misija ustavnog suda. Iako se zbog proširene nadležnosti ustavnih sudova i velikog broja predmeta sužavaju mogućnosti da ustavni sud i svaki sudija produbljeno razmotre sporna ustavnopravna pitanja, sa naglim brojem rešenih predmeta, ne sme se zanemarivati kvalitet odluka suda, niti obaveza na jednako postupanje ustavnog suda u svim domenima ustavnosudske kontrole (zaštite), a naročito se ne sme zanemariti poštovanje Ustavom i zakonom propisanih postupovnih pravila i procedura u odlučivanju ovog organa.

Dakle, naš prigovor se ne odnosi na pristup koji naglašava značaj što bržeg rešavanja svih podnesaka koji se nalaze pred Ustavnim sudom, posebno onih koji moraju biti odbačeni jer ne ispunjavaju osnovne procesne pretpostavke za sadržinsko razmatranje, ali Ustavni sud se ne može osloboditi odgovornosti za to što se s preopterećenošću i sa zaostalim predmetima bori na način koji će od ovog Suda činiti svojevrsni "preki", odnosno "brzi" sud, tj. na način koji će ga pretvoriti u sud "dnevne intervencije".

Po našem uverenju, konkretna situacija na sednici od 20. decembra 2012. godine iznudila je naše izdvojeno mišljenje (dva predmeta o istoj pravnoj stvari sa različitim predlozima odluka i različitim pristupom Suda u kome jedan sudija odlaže predmet da ponovo razmotri otvorena pitanja vezana za postupanje Ustavnog suda u ovim predmetima, a o drugom predlogu se glasa i odluka donosi većinom glasova, bez obzira na rezerve iznete od strane više od jedne trećine sudija).

Upozoravamo na opasnost koja iz ovakvog načina postupanja Suda može proizići i kod odluka sa mnogo širim dejstvom. Naime, osnovna opasnost koju nosi tendencija da se rešimo velikog broja predmeta (čemu idu na ruku i rešenja uneta Zakonom o izmenama Zakona o Ustavnom sudu iz 2010. godine, kao i način organizovanja rada na predmetima gde su statistika i ispunjenost norme postali glavno merilo uspešnosti Suda, ali i svakog sudije i zaposlenog u Sudu), je to što se u Ustavnom sudu radikalno menjaju način i pravac postupanja Suda sa inicijativama, za koje se iznova i stalno kreiraju novi načini odlučivanja kako bi se predmet što lakše ili što pre rešio. Ovakav način odlučivanja ne bi smeo da prevagne u Ustavnom sudu, niti bi Sud trebalo da gubi energiju u raspravama o "novotarijama" u svom radu uvedenim isključivo zarad poboljšanja efikasnosti rada.

Svrha ovog izdvojenog mišljenja, dakle, jeste da se ukaže na postupanje Ustavnog suda koje je po nama nesaglasno misiji Ustavnog suda, kao i da se upozori da ubuduće Ustavni sud ne bi trebalo da na ovakav način odlučuje (preglasavanjem), a ne zauzimanjem jasnog stanovišta o tome šta zapravo znači zakonsko određenje da Ustavni sud nije "ograničen zahtevom predlagača, odnosno inicijatora", i kad to Ustavni sud može da odluči o ustavnosti i zakonitosti jednog opšteg akta "bez pokretanja postupka" - da li samo kad je Sudu podneta inicijativa za ocenu ustavnosti i zakonitosti opšteg akta i kad Sud oceni da je prihvatljiva, uz ispunjenost uslova predviđenih članom 53. stav 3. ili i u slučaju kada je inicijativa neprihvatljiva, ali sam Sud uoči da o pitanju koje se reguliše pojedinom odredbom opšteg akta ili opštim aktom u celini ima zauzet pravni stav, bez obzira na to što te odredbe, odnosno opšti akt u celini, nisu obuhvaćeni inicijativom.

Nadalje, ovakav način postupanja Ustavnog suda otvara važna pitanja vezana za njegov način rada, a posebno pitanje gde su granice njegovog aktivizma, pogotovo u odnosu na opšte akte jedinica lokalne samouprave u oblasti društvenog života u kojoj one imaju izvorno ustavno ovlašćenje da uređuju određenu oblast, a kakva je i ona utvrđena u članu 190. stav 1. tačka 2. i mimo procedure odlučivanja vezane za postupanje po sopstvenoj inicijativi, i šta je sa doktrinom suzdržanosti Ustavnog suda u kasiranju normativnih akata.

Ustavni sud nije nikakav nadorgan u odnosu na organe i organizacije čije akte kontroliše sa stanovišta njihove usklađenosti sa Ustavom i zakonom, niti u vršenju svoje funkcije može postupati na način za koji oceni da je najefikasniji, već samo po zakonu (član 175. Ustava), a posebno u situaciji kad Sud sam procenjuje i odlučuje da ne treba da se vezuje zahtevom iz inicijative ili predloga, ili kada se javlja u ulozi organa koji istovremeno pokreće ustavnosudski postupak i koji istovremeno odlučuje (Sud je i tužilac i sudija), i to u postupku bez bilo kakvog učešća organa čiji se akt proglašava neustavnim.

Dakle, pitanje je da li Ustavni sud može da prisvoji sebi pravo da zarad praktičnih razloga "tako menja svoj rad" čineći ga efikasnijim, uvek kad ima stav o tome da je jedan opšti akt, odnosno da su njegove odredbe nesaglasne sa Ustavom i zakonom ili i u tim slučajevima mora da sprovede odgovarajući postupak propisan Ustavom i zakonom. Čini nam se da je Ustavni sud u Odluci IUo-1228/2010 doveo u pitanje Zakon o Ustavnom sudu, pa i Ustav, u ime efikasnog odlučivanja. Davno je konstatovano da kad sudija, odnosno ustavni sud polazi od toga da se procesna pravila o postupanju i načinu odlučivanja mogu relativizovati i kada ta pravila žrtvuje radi efikasnog odlučivanja, to je "negacija pravnosti države". Ne može se žrtvovati pravo donosioca opšteg akta, pa ni jedinice lokalne samouprave, da se upozna i obavesti o spornosti akta koji je donela sa stanovišta njegove ustavnosti i zakonitosti, te da se sa odlukom Ustavnog suda upoznaje iz "Službenog glasila", pa ni u situaciji kad Sud ima već zauzet pravni stav o pitanju koje se uređuje tim aktom. Stav Ustavnog suda o određenim pitanjima ne može da zameni učešće donosilaca opštih akata u postupku pred Ustavnim sudom koji se vodi povodom ustavnosti i zakonitosti njihovih akata, niti im se može uskratiti mogućnost da sami otklone neustavnost ili nezakonitost akata koje donose u okviru svoje nadležnosti. Ustavni sud jeste čuvar ustavnosti i zakonitosti - i to najvažniji, njegova reč je poslednja, ali nije i jedini, niti u tome može zameniti sve druge organe. Pri tome, mora se voditi računa i o pravnoj sigurnosti i dejstvu kasatorne odluke Ustavnog suda.

Ovaj predmet je u Ustavnom sudu skoro tri godine, pa se postavlja pitanje da li bi zaista donošenje rešenja i pokretanje postupka u odnosu na pojedine odredbe ove Odluke koje nisu inicijativom osporene, bitno ugrozilo postupanje Suda sa stanovišta razumnog roka, tim pre, ako se ima u vidu da je minimalan rok za izjašnjavanje donosioca osporenog akta 15 dana od dana dostavljanja rešenja o pokretanju postupka.

I da zaključimo, u vezi sa primenom navedenih odredba člana 53. stav 3. i člana 54. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu postavljaju se dva pitanja: Prvo, kad Ustavni sud može da, bez donošenja rešenja o pokretanju postupka za ocenu ustavnosti ili zakonitosti jednog opšteg akta, odnosno njegovih pojedinih odredaba, donese odluku u meritumu. Da li samo o onom opštem aktu, odnosno njegovim pojedinim odredbama za koje je podneta inicijativa, pod uslovom da se njima regulišu pitanja o kojima Ustavni sud već ima zauzet stav, odnosno kad je u toku prethodnog postupka pravno stanje potpuno utvrđeno i prikupljeni podaci pružaju pouzdan osnov za odlučivanje, kako to stoji izričito u članu 53. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, ili, pak, i kada se inicijativom ne osporava ustavnost odnosno zakonitost opšteg akta u celini, odnosno pojedinih njegovih odredaba, ali Sud o pitanjima koja se regulišu tim aktom, odnosno njegovim odredbama već ima zauzet stav kako to stoji u obrazloženju Odluke IUo-1228/2010. Po našem mišljenju da bi Ustavni sud mogao da odlučuje na način predviđen članom 53. stav 3. Zakona, tj. bez donošenja rešenja o pokretanju postupka za ocenu ustavnosti ili zakonitosti opšteg akta (osim zakona i statuta autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave) mora da postoji inicijativa kojom se osporava ustavnost ili zakonitost tog opšteg akta, odnosno pojedinih odredba ovog akta, naravno pod uslovom da se osporenim aktom, odnosno njegovim osporenim odredbama regulišu pitanja o kojima Ustavni sud već ima zauzet stav, ili je u toku prethodnog postupka pravno stanje potpuno utvrđeno i prikupljeni podaci pružaju pouzdan osnov za odlučivanje. Ako takve inicijative nema, Ustavni sud može izvršiti ocenu ustavnosti ili zakonitosti opšteg akta samo po sopstvenoj inicijativi. To u predmetu IUo-1228/2010 nije učinjeno i tako Sud nije postupao. Drugo pitanje je, šta znači da u postupku ocenjivanja ustavnosti ili zakonitosti Ustavni sud nije ograničen zahtevom ovlašćenog predlagača, odnosno inicijatora. Po našem mišljenju, da bi se odredba člana 54. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu mogla koristiti kao pravni osnov za odlučivanje Suda u ovom predmetu, bilo je neophodno, pre svega, da se pokrene postupak ocenjivanja ustavnosti i zakonitosti pred Ustavnim sudom, što u predmetu IUo-1228/2010 nije bio slučaj, jer je sudija izvestilac predložila, a Sud prihvatio, da se podneta inicijativa u celini odbaci kao neprihvatljiva. Da Sud nije mogao postupati s osloncem na odredbu člana 54. stav 1. Zakona sledi i iz odredbe člana 51. stav 1. Zakona, kojim je uređena sadržina predloga, odnosno inicijative za ocenjivanje ustavnosti i zakonitosti opšteg akta, a u kome je utvrđeno da ovi podnesci, pored ostalog, sadrže i "predlog, odnosno zahtev kako da se odluči", te da ona, po našem mišljenju, ne može da se protumači i primeni na način kako je to učinjeno u ovom predmetu.

Sudije Ustavnog suda

dr Bosa Nenadić

Katarina Manojlović Andrić

Ocena ustavnosti i zakonitosti opštinske odluke o naknadi za građevinsko zemljište

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti