Rešenje Ustavnog suda o pokretanju postupka ocene ustavnosti kolektivnog ugovora
Kratak pregled
Ustavni sud je pokrenuo postupak za ocenu ustavnosti i zakonitosti odredaba Posebnog kolektivnog ugovora za javna preduzeća Novog Sada. Sporno je da li je diskriminatorno različito vrednovanje radnog staža pri obračunu otpremnine, u zavisnosti od toga gde je staž ostvaren.
Tekst originalne odluke
Republika SrbijaUSTAVNI SUD
IUo-246/2011
07.07.2011.
Beograd
Ustavni sud u sastavu: dr Dragiša Slijepčević i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Bratislav Đokić, Vesna Ilić Prelić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, dr Bosa Nenadić, Milan Stanić, dr Dragan Stojanović, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović i Predrag Ćetković, na osnovu člana 167. tačka 5. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 7. jula 2011. godine, doneo je
R E Š E Nj E
1. Pokreće se postupak za ocenu ustavnosti i zakonitosti odredaba člana 57. stav 1. al. 1. i 2. Posebnog kolektivnog ugovora za javna komunalna i druga javna preduzeća grada Novog Sada ("Službeni list grada Novog Sada", broj 15/10 i "Službeni glasnik RS", broj 39/10).
2. Rešenje dostaviti Gradskom veću grada Novog Sada i Sindikatu zaposlenih u komunalno-stambenoj delatnosti Novog Sada.
3. Rok za davanje odgovora je 60 dana od dana prijema rešenja.
O b r a z l o ž e nj e
Ustavnom sudu podneta je inicijativa za pokretanje postupka za ocenu ustavnosti i zakonitosti odredaba člana 57. stav 1. al. 1. i 2. Posebnog kolektivnog ugovora za javna komunalna i druga javna preduzeća grada Novog Sada ("Službeni list grada Novog Sada", broj 15/10). Inicijator smatra da se prema osporenim odredbama člana 57. stav 1. al. 1. i 2. Posebnog kolektivnog ugovora, za obračun pripadajuće otpremnine različito uzimaju u obzir godine staža u preduzeću čiji je osnivač grad Novi Sad u odnosu na godine staža ostvarene u drugom pravnom licu čiji osnivač nije grad Novi Sad. Takvim propisivanjem, po oceni inicijatora, povređen je član 21. Ustava, koji zabranjuje diskriminaciju, a suprotno je i odredbama čl. 18. do 20. Zakona o radu kao i članu 43. Opšteg kolektivnog ugovora ("Službeni glasnik RS", br. 50/08 i 104/08 – Aneks I). Predlaže da Ustavni sud utvrdi da odredba člana 57. stav 1. alineja 1. u delu koji glasi: "ostvarenog u javnim komunalnim i drugim javnim preduzećima čiji je osnivač grad" i alineja 2. Posebnog kolektivnog ugovora od 2010. godine, nisu u saglasnosti sa Ustavom i zakonom.
U sprovedenom postupku Ustavni sud je utvrdio:
Osporeni Poseban kolektivni ugovor za javna komunalna i druga javna preduzeća grada Novog Sada ("Službeni list grada Novog Sada, broj 15/10 i Službeni glasnik RS", broj 39/10) zaključili su Gradsko veće grada Novog Sada i Sindikat zaposlenih u komunalno-stambenoj delatnosti Novog Sada, na osnovu člana 246. stav 1. Zakona o radu ("Službeni glasnik RS", br. 24/05, 61/05 i 54/09). Osporenim odredbama člana 57. stav 1. al. 1. i 2. Posebnog kolektivnog ugovora propisano je da ako usled tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena prestane potreba za obavljanjem određenih poslova poslodavac je dužan da zaposlenom isplati otpremninu: minimalno u visini od 75% do 100% prosečne zarade ostvarene u privredi Republike Srbije, prema poslednjem objavljenom podatku republičkog organa nadležnog za poslove statistike za svaku godinu radnog staža ostvarenog u javnim komunalnim i drugim javnim preduzećima čiji je osnivač grad, što će se regulisati kolektivnim ugovorom kod poslodavca (alineja 1.); za svaku godinu radnog staža ostvarenog u drugom pravnom licu, čiji nije osnivač grad Novi Sad u skladu sa zakonom (alineja 2.).
Ustavom Republike Srbije utvrđeno je: da su pred Ustavom i zakonom svi jednaki, da svako ima pravo na jednaku zakonsku zaštitu, bez diskriminacije i da je zabranjena svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta (član 21. st. 1. do 3.); da se jemči pravo na rad, u skladu sa zakonom; da svako ima pravo na slobodan izbor rada i da su svima pod jednakim uslovima dostupna sva radna mesta (član 60. st. 1. i 3.); da Republika Srbija uređuje i obezbeđuje sistem u oblasti radnih odnosa, zaštite na radu, zapošljavanja, socijalnog osiguranja i drugih oblika socijalne sigurnosti i druge ekonomske i socijalne odnose od opšteg interesa (član 97. tačka 8.); da svi zakoni i drugi opšti akti doneti u Republici Srbiji moraju biti saglasni sa Ustavom i da svi podzakonski opšti akti Republike Srbije, opšti akti organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, političkih stranaka, sindikata i udruženja građana i kolektivni ugovori moraju biti saglasni zakonu (član 194. stav 3. i član 195. stav 1.).
Zakonom o radu ("Službeni glasnik RS", br. 24/05 i 61/05) propisano je: da se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, odnosno po osnovu rada, uređuju ovim zakonom i posebnim zakonom, u skladu sa ratifikovanim međunarodnim konvencijama, kao i kolektivni ugovorom i ugovorom o radu, a pravilnikom o radu, odnosno ugovorom o radu - samo kada je to ovim zakonom određeno (član 1.); da se kolektivnim ugovorom kod poslodavca, u skladu sa zakonom uređuju prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa i međusobni odnosi učesnika kolektivnog ugovora (član 3. stav 1.); da opšti i poseban kolektivni ugovor moraju biti u saglasnosti sa zakonom; (član 4. stav 1.); da kolektivni ugovor, pravilnik o radu i ugovor o radu ne mogu da sadrže odredbe kojima se zaposlenom daju manja prava ili utvrđuju nepovoljniji uslovi rada od prava i uslova koji su utvrđeni zakonom kao i druga prava koja nisu utvrđena zakonom, osim ako zakonom nije drugačije određeno (član 8.); da se posebnim kolektivnim ugovorom ne mogu utvrditi manja prava i nepovoljniji uslovi rada zaposlenog od prava i uslova utvrđenih opštim kolektivnim ugovorom koji obavezuje poslodavce koji su članovi udruženja poslodavaca koje zaključuje taj poseban kolektivni ugovor i da se kolektivnim ugovorom kod poslodavca ne mogu utvrditi manja prava i nepovoljniji uslovi rada zaposlenom od prava i uslova utvrđenih opštim, odnosno posebnim kolektivnim ugovorom koji obavezuje tog poslodavca (član 10.); da je zabranjena neposredna i posredna diskriminacija lica koja traže zaposlenje kao i zaposlenih, s obzirom na pol, rođenje, jezik, rasu, boju kože, starost, trudnoću, zdravstveno stanje, odnosno invalidnost, nacionalnu pripadnost, veroispovest, bračni status, porodične obaveze, seksualno opredelenje, političko ili drugo uverenje, socijalno poreklo, imovinsko stanje, članstvo u političkim organizacijama, sindikatima ili neko drugo lično svojstvo (član 18.); da je neposredna diskriminacija, u smislu tog zakona, svako postupanje uzrokovano nekim od osnova iz člana 18. tog zakona kojim se lice koje traži zaposlenje, kao i zaposleni, stavlja u nepovoljniji položaj u odnosu na druga lica u istoj ili sličnoj situaciji, a da posredna diskriminacija, u smislu tog zakona, postoji kada određena na izgled neutralna odredba, kriterijum ili praksa stavlja ili bi stavila u nepovoljniji položaj u odnosu na drugo lice – lice koje traži zaposlenje, kao i zaposlenog, zbog određenog svojstva, statusa, opredelenja ili uverenja iz člana 18. tog zakona (član 19.); da je diskriminacija iz člana 18. tog zakona zabranjena u odnosu na uslove za zapošljavanje i izbor kandidata za obavljanje određenog posla, uslove rada i sva prava iz radnog odnosa, obrazovanje, osposobljavanje i usavršavanje, napredovanje na poslu i otkaz ugovora o radu (član 20. stav 1.); da je poslodavac dužan da donese program rešavanja viška zaposlenih ako utvrdi da će zbog tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena doći do prestanka potrebe za radom zaposlenih na neodređeno vreme (član 153.); da program, pored ostalog, sadrži i kriterijume za utvrđivanje viška zaposlenih i sredstva za rešavanje njihovog socijalno-ekonomskog položaja (član 155.); da je poslodavac dužan da pre otkaza ugovora o radu, u smislu člana 179. tačka 9) tog zakona, isplati otpremninu u visini utvrđenu opštim aktom ili ugovorom i da otpremnina ne može biti niža od zbira trećine zarade zaposlenog za svaku navršenu godinu rada u radnom odnosu za prvih deset godina provedenih u radnom odnosu i četvrtine zarade zaposlenog za svaku narednu navršenu godinu rada u radnom odnosu preko 10 godina provedenih u radnom odnosu (član 158); da poslodavac može zaposlenom da otkaže ugovor o radu ako za to postoji opravdani razlog koji se odnosi na radnu sposobnost zaposlenog, njegovo ponašanje i potrebe poslodavca i ako, pored ostalog, dođe do smanjenja obima posla usled tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena ili prestane potreba za obavljanjem određenog posla (član 179. tačka 9)); da kolektivni ugovor kod poslodavca za javna preduzeća i javne službe zaključuje osnivač, odnosno organ koji on ovlasti, reprezentativni sindikat kod poslodavca i poslodavac, a u ime poslodavca kolektivni ugovor potpisuje direktor (član 247.).
Opštim kolektivnim ugovorom ("Službeni glasnik RS", br. 50/08, 104/08, 122/08 i 8/09) uređuju se u skladu sa zakonom, prava, obaveze i odgovornosti iz oblasti rada i radnih odnosa, postupak izmena i dopuna, međusobni odnosi učesnika tog kolektivnog ugovora, kao i druga pitanja od značaja za zaposlenog i poslodavca (član 1.). Odredbom člana 43. Opšteg kolektivnog ugovora utvrđeno je da je poslodavac dužan da zaposlenom isplati otpremninu u iznosu koji ne može biti niži od jedne trećine zarade zaposlenog za svaku navršenu godinu rada u radnom odnosu, a koja ne može biti niža od 50% prosečne zarade po zaposlenom u Republici, prema poslednjem objavljenom podatku nadležnog organa za poslove statistike, na dan isplate otpremnine, ako je to za zaposlenog povoljnije.
Aneksom II Opšteg kolektivnog ugovora ("Službeni glasnik RS", broj 8/09) propisano je da se privremeno, pored ostalih članova, odlaže i primena člana 43. Opšteg kolektivnog ugovora ("Službeni glasnik RS", br. 50/08 i 104/08) u skladu sa Sporazumom o razvoju socijalnog dijaloga (član 1.) te da će se datum početka primene odredaba opšteg kolektivnog ugovora iz člana 1. tog aneksa odrediti posebnim aneksom Opšteg kolektivnog ugovora u skladu sa Sporazumom o razvoju socijalnog dijaloga (član 2.).
Ustavni sud je utvrdio da obaveza utvrđivanja isplate otpremnine i njena visina proizlazi iz odredaba Zakona o radu, prema kojima kolektivni ugovor, pravilnik o radu i ugovor o radu ne mogu da sadrže odredbe kojima se zaposlenom daju manja prava ili utvrđuju nepovoljniji uslovi rada od prava i uslova koji su utvrđeni zakonom, kao i da se opštim aktom mogu utvrditi veća prava i povoljniji uslovi rada od prava i uslova utvrđenih zakonom osim ako zakonom nije drukčije određeno (član 8.), kao i da visina otpremnine utvrđena opštim aktom ne može biti niža od zbira trećine zarade zaposlenog za svaku navršenu godinu rada u radnom odnosu za prvih 10 godina provedenih u radnom odnosu i četvrtine zarade zaposlenog za svaku narednu navršenu godinu rada u radnom odnosu preko 10 godina provedenih u radnom odnosu (član 158).
Iz navedenih odredaba čl. 8. i 158. Zakona, po oceni Suda, proizlazi da je visina otpremnine kao minimalno pravo utvrđena u stavu 2. člana 158. Zakona i koja se utvrđuje na osnovu (bruto) zarade zaposlenog, vremena provedenog u radnom odnosu i navršenih godina rada, kao i da se opštim aktom mogu utvrditi veća prava i povoljniji uslovi rada od prava i uslova utvrđenih zakonom kao i druga prava koja nisu utvrđena zakonom.
Osporenim odredbama člana 57. stav 1. al. 1. i 2. Posebnog kolektivnog ugovora propisano je različito utvrđivanje visine otpremnine, i to za radni staž ostvaren u javnom komunalnom i drugim javnim preduzećima čiji je osnivač grad Novi Sad i čija je minimalna visina otpremnine utvrđena Posebnim kolektivnim ugovorom (75% do 100% prosečne zarade ostvarene u privredi Republike Srbije prema poslednjem objavljenom podatku republičkog organa nadležnog za poslove statistike) i radni staž ostvaren u drugom pravnom licu čiji osnivač nije grad Novi Sad i čija visina se utvrđuje prema zakonu.
Polazeći od takve sadržine osporenih odredaba Posebnog kolektivnog ugovora i rešenja koja su utvrđena Ustavom i Zakonom o radu, Ustavni sud ocenjuje da se osnovano mogu postaviti sledeća sporna ustavnopravna pitanja:
- da li ima osnova u Ustavu i Zakonu o radu da se u posebnom kolektivnom ugovoru predvide različiti kriterijumi i merila za određivanje visine otpremnine za radni staž zaposlenog;
- da li različito utvrđivanje visine otpremnine za radni staž ostvaren kod poslodavca koji isplaćuje otpremninu i radni staž ostvaren kod drugog poslodavca, dovodi suprotno Ustavu i Zakonu u nejednak položaj lica koja se nalaze u istoj pravnoj situaciji zbog smanjenja obima posla usled tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena ili prestanka potrebe za obavljanje određenog posla;
- da li ima ustavnog osnova da se "privileguju" samo zaposleni koji su radni staž ostvarili kod poslodavca koji isplaćuje otpremninu tj. u javnom komunalnom preduzeću i drugim javnim preduzećima (čiji je osnivač grad Novi Sad) u odnosu na ostale zaposlene koji su radni staž ostvarili kod drugih poslodavaca.
Iz navedenih razloga Ustavni sud je ocenio da ima osnova za pokretanje postupka povodom odredaba člana 57. stav 1. al. 1. i 2. Posebnog kolektivnog ugovora za javna komunalna i druga javna preduzeća grada Novog Sada, a saglasno odredi člana 53. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, broj 109/07).
Polazeći od navedenog, Ustavni sud je , na osnovu odredaba člana 46. tačka 1) Zakona o Ustavnom sudu i člana 82. stav 1. tačka 10. Poslovnika o radu Ustavnog suda ("Službeni glasnik RS", br. 24/08 i 27/08), doneo Rešenje kao u izreci.
PREDSEDNIK
USTAVNOG SUDA
dr Dragiša Slijepčević