Rešenje Ustavnog suda o odbacivanju inicijative za ocenu zakonitosti Pravilnika o radu

Kratak pregled

Ustavni sud je odbacio inicijativu za ocenu zakonitosti Pravilnika o radu poslodavca. Utvrđeno je da su se stekli zakonski uslovi za donošenje pravilnika jer nije postignuta saglasnost o kolektivnom ugovoru, a osporene odredbe nisu u suprotnosti sa zakonom i Opštim kolektivnim ugovorom.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
IUo-302/2009
30.05.2012.
Beograd

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda dr Dragiša B. Slijepčević, predsednik Veća i sudije dr Bosa Nenadić, Katarina Manojlović Andrić, dr Olivera Vučić, Predrag Ćetković, Milan Stanić, Bratislav Đokić i mr Tomislav Stojković, članovi Veća, na osnovu člana 167. stav 1. tačka 3. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 30. maja 2012. godine, doneo je

R E Š E Nj E

1. Odbacuje se inicijativa za pokretanje postupka za ocenu zakonitosti postupka donošenja i odredaba čl. 2, 3, 31, 36, 49, 64. i 65, člana 67. st. 3. i 4, čl. 70, 72, 99. i 117. Pravilnika o radu kod poslodavca Grand d Inženjering Grupa – Fabrika lak žica d.o.o. Bor, od 5. oktobra 2009. godine.

2. Odbacuje se zahtev za obustavu izvršenja pojedinačnih akata i radnji preduzetih na osnovu Pravilnika iz tačke 1.

O b r a z l o ž e nj e

Ustavnom sudu podneta je inicijativa za pokretanje postupka za ocenu zakonitosti postupka donošenja i odredaba čl. 2, 3, 31, 36, 49, 64. i 65, člana 67. st. 3. i 4, čl. 70, 72, 99. i 117. Pravilnika o radu kod poslodavca Grand d Inženjering Grupa – Fabrika lak žica d.o.o. Bor, od 5. oktobra 2009. godine. U inicijativi se navodi da je osporeni Pravilnik donet na način i po postupku koji je suprotan odredbama člana 3. st. 1, 2, 3. i 5. Zakona o radu, iz razloga što nisu bili ispunjeni zakonski uslovi za njegovo donošenje i što su njime utvrđena manja prava zaposlenima i nepovoljniji uslovi rada od prava i uslova koji su utvrđeni Zakonom i Opštim kolektivnim ugovorom. Osporavajući Pravilnik u materijalno-pravnom smislu, inicijator je naveo da su nesaglasne sa Zakonom o radu i Opštim kolektivnim ugovorom i odredbe člana 2. stav 1. (donošenje Pravilnika na neodređeno vreme), član 31. (noćni rad i rad u smenama), člana 36. (godišnji odmor), člana 49. (mirovanje radnog odnosa), čl. 64. i 65. i člana 67. st. 3. i 4. (zarade zaposlenog), člana 70. (radni učinak), člana 72. (minimalna zarada), člana 99. (zabrana otkaza ugovora o radu po osnovu tehnološkog viška) i člana 117. (privremeno upućivanje zaposlenog na rad kod drugog poslodavca). Predloženo je, takođe, da Ustavni sud, do donošenja konačne odluke, obustavi od primene i izvršenja osporeni Pravilnik.

U odgovoru donosioca akta na navode u podnetoj inicijativi istaknuto je, pored ostalog, da je inicijativa za kolektivno pregovaranje isključivo polazila od strane poslodavca, kao i da se sa kolektivnim pregovaranjem u cilju zaključenja kolektivnog ugovora otpočelo tek 19. avgusta 2009. godine, kada se Sindikat odazvao pozivu poslodavca, odnosno po prestanku važenja ranijeg kolektivnog ugovora i nakon toga se postupak pregovaranja jedno vreme odvijao bez smetnji. U toku kolektivnog pregovaranja, novi kolektivni ugovor je bio skoro u potpunosti usaglašen, osim nekoliko spornih tačaka koje su se odnosile na visinu zarada zaposlenih. Sindiakt je 17. septembra 2009. godine jednostranom izjavom volje istupio iz daljih pregovora i nakon donošenja osporenog Pravilnika inicijativa za dalje pregovoranje je tekla isključivo od strane poslodavca, bez razumevanja druge strane. Kako je Privredni sud u Zaječaru nad ovim poslodavcem otvorio stečajni postupak, sa daljim radom prestali su svi organi poslodavca, računajući tu i sindikat zaposlenih, a stavljeni su van pravne snage i svi normativni akti koji su do tada važili.

U sprovedenom postupku, Ustavni sud je utvrdio da je Pravilnik o radu kod poslodavca Grand d Inženjering Grupa – Fabrika lak žica d.o.o. Bor doneo direktor istog pravnog lice, 5. oktobra 2009. godine, a na osnovu člana 3. stav 4. Zakona o radu („Službeni glasnik RS“, broj 24/05). Ovim pravilnikom o radu (u daljem tekstu: Pravilnik), u skladu sa zakonom, uređuju se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa zaposlenih u Grand d Inženjering Grupa – „Fabrika lak žica“ d.o.o. Bor (u daljem tekstu: poslodavac) i obaveze poslodavca u obezbeđivanju i ostvarivanju prava zaposlenih na radu i po osnovu rada (član 1.).

Osporenim odredbama Pravilnika predviđeno je: važenje i primena pravilnika (član 2.); način ostvarivanja prava, obaveza i odgovornosti zaposlenih (član 3.); rad noću (član 31.); pravo na godišnji odmor (član 36.); mirovanje prava i obaveza zaposlenih (član 9.); način utvrđivanja zarada zaposlenih (čl. 64. do 72.); zabrana otkaza ugovora o radu po osnovu tehnološkog viška (član 99.); privremeno upućivanje zaposlenog za čijim je radom prestala potreba kod drugog poslodavca (član 117.).

Zakonom o radu („Službeni glasnik RS“, br. 24/05, 61/65 i 54/09) propisano je: da se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, odnosno po osnovu rada, uređuju ovim zakonom i posebnim zakonom, u skladu sa ratifikovanim međunarodnim konvencijama, kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu, a pravilnikom o radu, odnosno ugovorom o radu samo kada je to ovim zakonom određeno (član 1.); da se pravilnikom o radu, odnosno ugovorom o radu, u skladu sa zakonom, uređuju prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa ako učesnici kolektivnog ugovora ne postignu saglasnost za zaključivanje kolektivnog ugovora u roku od 60 dana od dana započinjanja pregovora (član 3. stav 2. tačka 3)); da pravilnik o radu donosi upravni odbor, a da kod poslodavca kod koga nije obrazovan upravni odbor – direktor, odnosno lice koje vodi poslove u pravnom licu u skladu sa zakonom, odnosno kod poslodavca koje nema svojstvo pravnog lica pravilnik donosi poslodavac ili lice koje on ovlasti (član 3. stav 4.); da kolektivni ugovor i pravilnik o radu (u daljem tekstu: opšti akt) i ugovor o radu ne mogu da sadrže odredbe kojima se zaposlenom daju manja prava ili utvrđuju nepovoljniji uslovi rada od prava i uslova koji su utvrđeni zakonom, ali opštim aktom i ugovorom o radu mogu da se utvrde veća prava i povoljniji uslovi rada od prava i uslova utvrđenih zakonom, osim ako zakonom nije drugačije utvrđeno (član 8.); da se radom noću smatra rad koji se obavlja u vremenu od 22,00 časa do 6,00 časova narednog dana, da je poslodavac dužan da, zaposlenom koji radi noću najmanje tri časa svakog radnog dana ili trećinu punog radnog vremena u toku jedne radne nedelje, obezbedi obavljanje poslova u toku dana ako bi, po mišljenju nadležnog zdravstvenog organa, takav rad doveo do pogoršanja njegovog zdravstvenog stanja, da je poslodavac dužan da pre uvođenja noćnog rada zatraži mišljenje ministarstva nadležnog za poslove rada, ministarstva nadležnog za poslove zdravlja i sindikata o merama bezbednosti i zaštite života i zdravlja na radu zaposlenih koji rad obavljaju noću (član 62.); da zaposleni ima pravo na godišnji odmor u skladu sa ovim zakonom, da zaposleni koji prvi put zasniva radni odnos ili ima prekid radnog odnosa duži od 30 radnih dana stiče pravo da koristi godišnji odmor posle šest meseci neprekidnog rada, a pod neprekidnim radom smatra se i vreme privremene sprečenosti za rad u smislu propisa o zdravstvenom osiguranju i odsustva sa rada uz naknadu zarade, kao i da zaposleni ne može da se odrekne prava na godišnji odmor, niti mu se to pravo može uskratiti (član 68.); da zaposleni ima pravo na odgovarajuću zaradu, koja se utvrđuje u skladu sa zakonom, opštim aktom i ugovorom o radu, da se zaposlenima garantuje jednaka zarada za isti rad ili rad iste vrednosti koji ostvaruju, kao i da se pod radom iste vrednosti podrazumeva rad za koji se zahteva isti stepen stručne spreme, ista radna sposobnost, odgovornost i fizički i intelektualni rad (član 104. st. 1. do 3.); da se zarada iz člana 104. stav 1. ovog zakona sastoji od zarade za obavljeni rad i vreme provedeno na radu, zarade po osnovu doprinosa zaposlenog poslovnom uspehu poslodavca (nagrade, bonusi i sl.) i drugih primanja po osnovu radnog odnosa, u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu, dok se pod zaradom smatra zarada koja sadrži porez i doprinose koji se plaćaju iz zarade (član 105. st. 1. i 2.); da se zarada za obavljeni rad i vreme provedeno na radu sastoji od osnovne zarade, dela zarade za radni učinak i uvećane zarade (član 106.); da se osnovna zarada određuje na osnovu uslova, utvrđenih pravilnikom, potrebnih za rad na poslovima za koje je zaposleni zajključio ugovor o radu i vremena provedenog na radu, a radni učinak se određuje na osnovu kvaliteta i obim obavljenih poslova, kao i odnose zaposlenog prema radnim obavezama, dok se opštim aktom utvrđuju elementi za obračun i isplatu osnovne zarade i zarade po osnovu radnog učinka, s tim da je ugovorom o radu moguće utvrditi osnovnu zaradu u većem iznosu od osnovne zarade utvrđene na osnovu elementa iz opšeg akta (član 107.); da zaposleni ima pravo na minimalnu zaradu za standardan učinak i puno radno vreme, odnosno radno vreme koje se izjednačava sa punim radnim vremenom, a Opštim kolektivnim ugovorom utvrđuju se uslovi pod kojima poslodavac i zaposleni mogu ugovoriti minimalnu zaradu (član 111. st. 1. i 3.); da kriterijum za utvrđivanje viška zaposlenih ne može da bude odsustvovanje zaposlenog sa rada zbog privremene sprečenosti za rad, trudnoće, porodiljskog odsustva, nege deteta i posebne nege deteta (član 157.); da zaposleni može da bude privremeno upućen na rad kod drugog poslodavca na odgovarjući posao ako je privremeno prestala potreba za njegovim radom, dat u zakup poslovni prostor ili zaključen ugovor o poslovnoj saradnji, dok traju razlozi za njegovo upućivanje, a najduže godinu dana o čemu zaposleni sa poslodavcem kod koga je upućen da radi zaključuje ugovor o radu na određeno vreme (član 174. st. 1. i 4.); da se opšti i poseban kolektivni ugovor neposredno primenjuju i obavezuju sve poslodavce koji su u vreme zaključivanja koletivnog ugovora članovi udruženja poslodavaca – učesnika kolektivnog ugovora, kao i poslodavce koji su naknadno postali članovi udruženja poslodavaca – učesnika kolektivnog ugovora, od dana pristupanja udruženju poslodavaca (član 256. st. 1. i 2.); da se kolektivni ugovor zaključuje na period od tri godine i da po isteku ovog roka, kolektivni ugovor prestaje da važi ako se učesnici kolektivnog ugovora drugačije ne sporazumeju najkasnije 30 dana pre isteka važenja kolektivnog ugovora (član 203.); da važenje kolektivnog ugovora može prestati sporazumom svih učesnika ili otkazom na način utvrđen tim ugovorom, kao i da se u slučaju otkaza, kolektivni ugovor primenjuje najduže šest meseci od dana podnošenja otkaza, s tim što su učesnici dužni da postupak pregovaranja započnu najkasnije u roku od 15 dana od dana podnošenja otkaza (član 264.).

Opštim kolektivnim ugovorom („Službeni glasnik RS“, br. 50/08, 104/08 i 8/09) utvrđeno je: da se ovim kolektivnim ugovorom, u skladu sa zakonom, uređuju prava, obaveze i odgovornosti iz oblasti rada i radnih odnosa, postupak izmena i dopuna, međusobni odnosi učesnika ovog kolektivnog ugovora, kao i druga pitanja od značaja za zaposlenog i poslodavca (član 1.); da se posebnim, odnosno kolektivnim ugovorom kod poslodavca, mogu utvrditi veća prava od prava utvrđenih ovim kolektivnim ugovorom, kao i druga pitanja od značaja za zaposlenog i poslodavca, a kolektivnim ugovorom kod poslodavca, odnosno ugovorom o radu, mogu se utvrditi veća prava od prava utvrđenih opštim, odnosno posebnim kolektivnim ugovorom, kao i druga prava koja nisu predviđena opštim, odnosno posebnim kolektivnim ugovorom, u skladu sa zakonom (čln 3.); da se osnovna zarada za poslove koje zaposleni obavlja, za karakteristične poslove u posebnom, odnosno za grupe poslova u kolektivnom ugovoru kod poslodavca, utvrđuje množenjem osnovne cene rada za najjednostavniji posao sa koeficijentom posla (član 19.); da koeficijent za utvrđivanje osnovne zarade za poslove koje zaposleni obavlja, utvrđen kolektivnim ugovorom kod poslodavca, sadrži elemente složenosti, odgovornost, uslove rada i stručnu spremu, a izuzetno, koeficijent može biti utvrđen bez uslova rada, ako se radi o poslovima na kojima je zaposleni povremeno, u toku rada, izložen otežanim uslovima rada, pri čemu za vreme rada provedenog na tim poslovima ima pravo na dodatni koeficijent za rad u tim uslovima, u skladu sa kolektivnim ugovorom kod poslodavca (član 20.); da se zarada zaposlenog određuje na osnovu osnovne zarade utvrđene u kolektivnom ugovoru kod poslodavca i obima i kvaliteta obavljenog posla, u odnosu na utvrđene normative i standarde rada, odnosno utvrđene programe rada (član 22.); da normative i standarde rada i kriterijume i merila na osnovu kojih se meri radni učinak zaposlenog, utvrđuje poslodavac polazeći od tehničko-tehnološke opremljenosti procesa rada i optimalnog korišćenja radnog vremena (član 23. stav 1.); da poslodavac ne može doneti odluku o prestanku radnog odnosa po osnovu viška invalidu rada koji je invalidnost stekao radom kod tog poslodavca, bez njegove saglsnosti, kao ni zaposlenom sa određenim godinama staža osiguranja utvrđenih posebnim, odnosno kolektivnim ugovorom kod poslodavca (član 42.).

Razmatrajući osporeni pravilnik sa formalno-pravnog stanovišta, Ustavni sud je našao da su neprihvatljivi razlozi podnosioca inicijative da se u konkretnom slučaju nisu stekli zakonski uslovi za uređivanje prava, obaveza i odgovornosti zaposlenih pravilnikom o radu kao vrstom opšteg pravnog akta. Naime, kada nema uslova za zaključivanje kolektivnog ugovora kod poslodavca, što znači ako kod poslodavca nije osnovan sindikat ili nijedan sindikat ne ispunjava uslove reprezentativnosti ili nije zaključen sporazum o udruživanju u skladu sa ovim zakonom, ako ni jedan učesnik kolektivnog ugovora ne pokrene inicijativu za početak pregovora radi zaključivanja kolektivnog ugovora, ako učesnici kolektivnog ugovora ne postignu saglasnost za zaključenje kolektivnog ugovora u roku od 60 dana od dana započinjanja pregovora i ako sindikat u roku od 15 dana od dana dostavljanja poziva za početak pregovora za zaključivanje kolektivnog ugovora ne prihvati inicijativu poslodavca, Zakon o radu predviđa da se prava, obaveze i odgovornosti zaposlenih i poslodavca uređuju pravilnikom o radu. Iz navedenog sledi da pravilnik o radu, kao opšti akt koji je izraz volje samo jedne strane – poslodavca ima privremeni karakter, čije donošenje ima za cilj da se prava, obaveze i odgovornosti zaposlenih i poslodavca urede dok se ne steknu uslovi za zaključenje kolektivnog ugovora koji je rezultat pregovaranja zaposelnih i poslodavca kao socijalnih partnera.

Polazeći od izloženog, kao i na osnovu izvršenog uvida u činjenično stanje vezano za postupak kolektivnog pregovaranja između sindikata preduzeća i poslodavca, nesumnjivo sledi da u konkretnom slučaju nije bila postignuta saglasnost za zaključivanje novog kolektivnog ugovora tako da su se bili stekli zakonski uslovi iz člana 3. stav 2. tačka 3) Zakona o radu za donošenje osporenog pravilnika.

Analiza osporenog pravilnika u materijalno-pravnom smislu ukazuje na sledeće:

Odredba člana 2. Pravilnika, kojom je predviđeno da se pravilnik donosi na neodređeno vreme i primenjuje na sve zaposlene kod poslodavca, osporena je sa stanovišta odredbe član 3. stav 5. Zakona o radu kojom je propisano da pravilnik o radu prestaje da važi danom stupanja na snagu kolektivnog ugovora kod poslodavca. Vezanim tumačenjem osporene odredbe i člana 147. istog akta, kojim je predviđeno da će se pravilnik primenjivati do zaključenja novog kolektivnog ugovora između poslodavca i reprezentativnog sindikata, Ustavni sud je stanovišta da su navodi podnosioca inicijative neprihvatljivi, imajući u vidu da je važenje osporenog Pravilnika oročeno do zaključivanja novog kolektivnog ugovora.

Odredba člana 3. Pravilnika, kojom je predviđeno da se na prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa primenjuju odredbe Zakona o radu i drugih važećih propisa, po mišljenju podnosioca inicijative suprotna je članu 256. Zakona o radu kojim je propisano da se Opšti i poseban kolektivni ugovor neposredno primenjuju i obavezuju sve poslodavce koji su u vreme zaključivanja kolektivnog ugovora članovi udruženja poslodavaca – učesnika kolektivnog ugovora. Osporena odredba Pravilnika, po nalaženju Ustavnog suda, ne isključuje primenu Opšteg i posebnog kolektivnog ugovora, već naprotiv upućuje da se na prava, obaveze i odgovornosti zaposlenih primenjuju i navedeni opšti akti, pored Zakona o radu, osporenog Pravilnika, ugovora o radu i drugih opštih akata koje donosi poslodavac. Stoga su navodi podnosioca inicijative i u ovom delu neprihvatljivi.

Navodi podnosioca inicijative da su odredbe čl. 31, 36, 49, 64. i 65. Pravilnika nezakonite iz razloga što ne sadrže odgovarajuće odredbe Zakona o radu su neprihvatljivi jer Ustavni sud, prema odredbama člana 167. Ustava Republike Srbije, nije nadležan da odlučuje o primerenosti i potrebi dogradnje određenih normativnih rešenja u osporenom opštem aktu na koje ukazuje podnosilac inicijative.

Odredbe člana 67. st. 3. i 4. Pravilnika kojima je utvrđen način obračuna osnovne zarade saglasne su odredbama člana 107. Zakona o radu i čl. 19. do 23. Opšteg kolektivnog ugovora, tako da je inicijativa i u ovom delu neprihvatljiva. Takođe su neprihvatljivi navodi podnosioca inicijative da se osnovna zarada ne može utvrđivati po radnom času, imajući u vidu da se, prema citiranim odredbama Zakona o radu i Opšteg kolektivnog ugovora osnovna zarada utvrđuje na osnovu normativa i standarda rada i kriterijuma i merila na osnovu kojih se meri radni učinak zaposlenog, a polazeći od tehničko-tehnološke opremljenosti procesa rada i optimalnog korišćenja radnog vremena. Elementi za utvrđivanje osnovne zarade mogu biti izraženi putem koeficijenta ili prema vrednosti radnog časa, kako je to predviđeno u konkretnom slučaju.

U vezi sa osporavanjem odredaba člana 70. Pravilnika kojima je predviđeno uvećanje, odnosno umanjenje zarada po osnovu radnog učinka zaposlenog, odredbama člana 108. stav 3. Zakona o radu i člana 25. Opšteg kolektivnog ugovora propisana je mogućnost da se kolektivnim ugovorom kod poslodavca predvide, pored slučajeva koji su utvrđeni zakonom i opštim kolektivnim ugovorom, i drugi slučajevi u kojima zaposleni ima pravo na uvećanu zaradu, odnosno mogućnost umanjenja zarade ukoliko zaposleni nisu izvršili planirani obim posla na način kako je to regulisano osporenim odredbama Pravilnika. Što se tiče navoda u inicijativi da Zakon o radu i Opšti kolektivni ugovor ne poznaju kategorije stimulativnog uvećanja i umanjenja osnovne zarade su neprihvatljivi, s obzirom na to da se u konkretnom slučaju radi o terminološkoj, a ne o suštinskoj neusklađenosti osporenih odredaba sa odredbama Zakona i Opšteg kolektivnog ugovora.

Pravo na minimalnu zaradu predviđeno članom 72. Pravilnika utvrđeno je na način koji je saglasan odredbama čl. 111-113. Zakona o radu i člana 28. Opšteg kolektivnog ugovora. Odredbama Zakona, a posebno odredbama Opšteg kolektivnog ugovora data je mogućnost poslodavcu da u slučaju poremećaja u procesu poslovanja u preduzeću u situacijama koje su predviđene Opštim kolektivnim ugovorom predvidi isplatu minimalne zarade, na način kako je to predviđeno osporenim odredbama Pravilnika.

Odredba člana 99. Pravilnika kojom je predviđena zabrana otkaza ugovora o radu po osnovu tehnološkog viška određenim kategorijama zaposlenih saglasna je odredbama člana 157. Zakona o radu i člana 42. Opšteg kolektivnog ugovora. Navodi podnosioca inicijative da je osporena odredba Pravilnika nepotpuna iz razloga što poslodavac nije ugradio odredbe čl. 42. i 59. Opšteg kolektivnog ugovora tiču se opravdanosti i potrebi dogradnje određenih normi opšteg akta, koja pitanja izlaze iz okvira nadležnosti Ustavnog suda određene članom 167. Ustava.

Odredba člana 117. Pravilnika kojom je utvrđena mogućnost upućivanja zaposlenog na rad kod drugog poslodavca ako je privremeno prestala potreba za njegovim radom, saglasna je odredbama člana 174. Zakona o radu.

U pogledu navoda u inicijativi da osporeni akt ne sadrži odredbe o mestu, položaju i ulozi sindikata, Ustavni sud, prema svojoj nadležnosti utvrđenoj u članu 167. Ustava, nije nadležan da ocenjuje primerenost i opravdanost pojedinih normativnih rešenja u osporenom opštem aktu, već je to isključivo u domenu donosioca osporenog akta.

Imajući u vidu da je Ustavni sud našao da je inicijativa neprihvatljiva, jer iznetim razlozima osporavanja nije potkrepljena tvrdnja da ima osnova za pokretanje postupka za ocenu zakonitosti, inicijativu je odbacio, saglasno odredbi člana 53. stav 2. Zakona o Ustavom sudu ("Službeni glasnik RS", br. 109/07 i 99/11).

Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 56. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, odbacio zahtev za obustavu izvršenja pojedinačnih akata, odnosno radnji preduzetih na osnovu osporenog opšteg akta, jer je našao da je inicijativa neprihvatljiva.

Na osnovu izloženog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 2) i člana 46. tač. 3) i 5) Zakona o Ustavnom sudu, doneto je Rešenje kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

dr Dragiša B. Slijepčević

Rešenje Ustavnog suda o odbacivanju inicijative za ocenu zakonitosti Pravilnika o radu

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti