Ustavnost odredbe Posebnog kolektivnog ugovora o zaštiti zaposlenih od otkaza

Kratak pregled

Ustavni sud nije prihvatio inicijativu za ocenu ustavnosti odredbe koja štiti zaposlene sa preko 20 godina staža od otkaza bez njihove saglasnosti. Ocenjeno je da se kolektivnim ugovorom mogu utvrditi veća prava od zakonom propisanih, što ne predstavlja diskriminaciju.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
IUo-343/2009
29.04.2010.
Beograd

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Bosa Nenadić i sudije dr Olivera Vučić, Vesna Ilić Prelić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, dr Dragiša Slijepčević, dr Dragan Stojanović i Predrag Ćetković, na osnovu člana 167. stav 1. tačka 5. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 29. aprila 2010. godine, doneo je

R E Š E Nj E

Ne prihvata se inicijativa za pokretanje postupka za utvrđivanje neustavnosti i nezakonitosti odredbe člana 62. stav 2. Posebnog kolektivnog ugovora za javna preduzeća u komunalnoj i stambenoj delatnosti u Beogradu („Službeni list grada Beograda", broj 16/09).

O b r a z l o ž e nj e

Ustavnom sudu podneta je inicijativa za pokretanje postupka za ocenu ustavnosti i zakonitosti odredbe člana 62. stav 2. Posebnog kolektivnog ugovora za javna preduzeća u komunalnoj i stambenoj delatnosti u Beogradu („Službeni list grada Beograda", broj 16/09), u kojoj se navodi da je osporena odredba Posebnog kolektivnog ugovora, kojom je predviđeno da zaposlenom, koji je u komunalnoj delatnosti proveo više od 20 godina, ne može prestati radni odnos bez njegove saglasnosti, usled tehnološkog unapređenja ili ekonomskih teškoća, nesaglasna sa odredbom člana 60. Ustava Republike Srbije, iz razloga što jednoj kategoriji zaposlenih daje veća prava i pravnu zaštitu u odnosu na ostale zaposlene kod istog poslodavca. Osim toga, po mišljenju podnosioca inicijative, osporena odredba Kolektivnog ugovora nesaglasna je i sa odredbama člana 8. stav 1. i člana 20. stav 1. tačka 2) Zakona o radu („Službeni glasnik RS", br. 24/05 i 61/05), jer sadrži odredbu kojom se jednom broju zaposlenih daju veća prava i utvrđuju povoljniji uslovi rada, čime se posredno vrši diskriminacija prava iz radnog odnosa zaposlenih.

U odgovoru Gradskog javnog pravobranilaštva grada Beograda, koji je dostavljen na zahtev Ustavnog suda, navedeno je, pored ostalog, da su neosnovani navodi izneti u inicijativi iz razloga što sporna odredba ne ograničava pravo na rad, niti bilo koje drugo pravo iz radnog odnosa, već predstavlja činjenicu koja se izuzetno može uzeti u obzir kod prestanka potrebe za radom zaposlenih u slučaju tehnološkog viška. Takođe se u odgovoru navodi da je sporna odredba rezultat vrednovanja lojalnosti i odanosti poslodavcu i poslovima koje zaposleni obavlja, a koji su vrlo specifični. Iz navedenih razloga, davalac odgovora smatra da sporna odredba ne može predstavljati diskriminaciju ni po jednom osnovu, jer uzima u obzir ukupan doprinos zaposlenog u radu i rezultatima poslodavca, a koji je duži od 20 godina. Imajući u vidu da je poseban kolektivni ugovor donet na osnovu Zakona o radu, u odgovoru se ističe da je osporena odredba saglasna sa odredbama čl. 153. i 160. navedenog Zakona kojima je propisana obaveza poslodavca da donese program rešavanja viška zaposlenih, kao i pravo zaposlenog kome je poslodavac otkazao ugovor o radu zbog prestanka potrebe za njegovim radom, na penzijsko i invalidsko osiguranje i zdravstvenu zaštitu u skladu sa propisima o zapošljavanju.

Sindikat komunalaca Beograda u svom odgovoru na navode iz inicijative ističe, pored ostalog, da osporenu odredbu Posebnog kolektivnog ugovora treba sagledati u kontekstu Sporazuma o merilima, kriterijumima i postupku za smanjenje broja zaposlenih u javnim preduzećima komunalne delatnosti čiji je osnivač grad Beograd usled tehnoloških, ekonomskih i organizacionih promena, prema kome ni jedan radnik iz javnog preduzeća ne može biti proglašen tehnološkim viškom bez njegove prethodne pisane saglasnosti, tako da se ne može prihvatiti da postoji diskriminacija kod utvrđivanja tehnološkog viška radnika u javnim preduzećima. Posebno se u odgovoru navodi da su stručne poslove u pripremi osporenog akta obavile stručne službe Gradske uprave grada Beograda, koje su dostavljale mišljenje Pravobranilaštvu grada Beograda da je Kolektivni ugovor u skladu sa pozitivnim zakonskim propisima i da nema smetnji za njegovo zaključivanje.

Na osnovu sprovedenog prethodnog postupka, Ustavni sud je utvrdio sledeće:

Osporeni Poseban kolektivni ugovor za javna preduzeća u komunalnoj delatnosti i stambenoj delatnosti u Beogradu zaključili su, 13. aprila 2009. godine, gradonačelnik grada Beograda u ime grada Beograda, kao osnivač, Sindikat komunalaca Beograda, Beogradska unija sindikata i Granski sindikat javnih saobraćajnih i komunalnih delatnosti „Nezavisnost", na osnovu člana 246. Zakona o radu („Službeni glasnik RS", br. 24/05 i 61/05). Ovim posebnim kolektivnim ugovorom, u skladu sa Zakonom, uređuju se prava, obaveze i odgovornosti zaposlenih, javnih preduzeća u komunalnoj i stambenoj delatnosti, zaštita zaposlenih na radu, zarade i ostale naknade zaposlenih, prava sindikata i poslodavaca i međusobni odnosi osnivača i poslodavaca (član 1. stav 1.).

Prema osporenoj odredbi člana 62. stav 2. Kolektivnog ugovora, zaposlenom, koji je u komunalnoj delatnosti proveo više od 20 godina, bez njegove saglasnosti, ne može prestati radni odnos usled tehnoloških unapređenja ili ekonomskih teškoća.

Ustavom Republike Srbije utvrđeno je: da se jemči pravo na rad u skladu sa zakonom, da svako ima pravo na slobodan izbor rada, da su svima, pod jednakim uslovima dostupna sva radna mesta, kao i da svako ima pravo na poštovanje dostojanstva svoje ličnosti na radu, bezbedne i zdrave uslove rada, potrebnu zaštitu na radu, ograničeno radno vreme, dnevni i nedeljni odmor, plaćeni godišnji odmor, pravičnu naknadu za rad i na pravnu zaštitu za slučaj prestanka radnog odnosa, a da se niko tih prava ne može odreći (član 60. st, 1. do 4.); da Republika Srbija uređuje i obezbeđuje sistem u oblasti radnih odnosa, zaštite na radu, zapošljavanja, socijalnog osiguranja i drugih oblika socijalne sigurnosti, kao i druge ekonomske i socijalne odnose od opšteg interesa (član 97. tačka 8.); da svi zakoni i drugi opšti akti doneti u Republici Srbiji moraju biti saglasni sa Ustavom (član 194. stav 3.); kao i da svi podzakonski opšti akti Republike Srbije, opšti akti organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, političkih stranaka, sindikata i udruženja građana i kolektivni ugovori moraju biti saglasni zakonu (član 195. stav 1.)

Zakonom o radu („Službeni glasnik RS", br. 24/05 i 61/05) propisano je: da se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, odnosno po osnovu rada, uređuju ovim zakonom i posebnim zakonom, u skladu sa ratifikovanim međunarodnim konvencijama, kao i kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu, a pravilnikom o radu, odnosno ugovorom o radu - samo kada je to ovim zakonom određeno (član 1.); da opšti i poseban kolektivni ugovor moraju biti u saglasnosti sa zakonom (član 4.); da kolektivni ugovor i pravilnik o radu i ugovor o radu ne mogu da sadrže odredbe kojima se zaposlenom daju manja prava ili utvrđuju nepovoljniji uslovi rada od prava i uslova koji su utvrđeni zakonom, te da se opštim aktom i ugovorom o radu mogu utvrditi veća prava i povoljniji uslovi rada od prava i uslova utvrđenih zakonom, kao i druga prava koja nisu utvrđena zakonom, osim ako zakonom nije drukčije određeno (član 8.); da se posebnim kolektivnim ugovorom ne mogu utvrditi manja prava i nepovoljniji uslovi rada zaposlenom od prava i uslova utvrđenih opštim kolektivnim ugovorom koji obavezuje poslodavce koji su članovi udruženja poslodavaca koje zaključuje taj poseban kolektivni ugovor (član 10. stav 1.); da je zabranjena neposredna i posredna diskriminacija lica koja traže zaposlenje, kao i zaposlenih, s obzirom na pol, rođenje, jezik, rasu, boju kože, starost, trudnoću, zdravstveno stanje, odnosno invalidnost, nacionalnu pripadnost, veroispovest, bračno stanje, porodične obaveze, seksualno opredeljenje, političko ili drugo uverenje, socijalno poreklo, imovno stanje, članstvo u političkim organizacijama, sindikatima ili neko drugo lično svojstvo (član 18.); da je diskriminacija iz člana 18. ovog zakona zabranjena, između ostalog, u odnosu na uslove rada i sva prava iz radnog odnosa (čl. 20. stav 1. tačka 2)); da je poslodavac dužan da donese program rešavanja viška zaposlenih ako utvrdi da će zbog tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena u okviru perioda od 30 dana doći do prestanka potrebe za radom zaposlenih na neodređeno vreme, i to za najmanje: 1) 10% zaposlenih kod poslodavca koji ima u radnom osnovu više od 20, a manje od 100 zaposlenih na neodređeno vreme, 2) 10% zaposlenih kod poslodavca koji ima u radnom odnosu najmanje 100, a najviše 300 zaposlenih na neodređeno vreme i 3) 30% zaposlenih kod poslodavca koji ima u radnom odnosu preko 300 zaposlenih na neodređeno vreme (član 153. stav 1.), a da je program dužan da donese i poslodavac koji utvrdi da će doći do prestanka potrebe za radom najmanje 20 zaposlenih u okviru perioda od 90 dana, iz razloga navedenih u stavu 1. ovog člana, bez obzira na ukupan broj zaposlenih kod poslodavca (član 153. stav 2.); da kriterijum za utvrđivanje viška ne može da bude odsustvovanje zaposlenog sa rada zbog privremene sprečenosti za rad, trudnoće, porodiljskog odsustva, nege deteta i posebne nege deteta (član 157.).

Prema odredbi člana 42. Opšteg kolektivnog ugovora („Službeni glasnik RS", br. 50/08, 104/08 i 8/09) poslodavac ne može doneti odluku o prestanku radnog odnosa po osnovu viška invalidu rada koji je invalidnost stekao radom kod tog poslodavca, bez njegove saglasnosti, kao ni zaposlenom sa određenim godinama staža osiguranja utvrđenog posebnim, odnosno kolektivnim ugovorom kod poslodavca.

Polazeći od izloženog, a posebno odredbe člana 42. Opšteg kolektivnog ugovora kojom je, pored izričite zakonske zaštite određenih kategorija zaposlenih iz člana 157. Zakona o radu, utvrđeno da se posebnim kolektivnim ugovorom može predvideti i svojevrsna zaštita zaposlenih sa određenim godinama radnog staža u slučaju kada zbog viška zaposlenih nekima od njih prestaje radni odnos, Ustavni sud je ocenio da je osporena odredba Posebnog kolektivnog ugovora saglasna zakonskim ovlašćenjima učesnika u zaključivanju kolektivnog ugovora sadržanim u odredbama čl. 8. i 10. Zakona o radu. Ovo iz razloga što je navedenim odredbama Zakona propisano da se opštim aktom i ugovorom o radu mogu utvrditi veća prava i povoljniji uslovi rada od prava i uslova utvrđenih zakonom, kao i druga prava koja nisu utvrđena zakonom, osim ako zakonom nije drukčije određeno. Osim toga, posebnim kolektivnim ugovorom nije moguće utvrditi manja prava i nepovoljnije uslove rada od prava i uslova utvrđenih opštim kolektivnim ugovorom koji obavezuje poslodavce koji su članovi udruženja poslodavaca koje zaključuje taj poseban kolektivni ugovor, a ovo pravo je predviđeno odredbom člana 92. Opšteg kolektivnog ugovora. Takođe se, po oceni Ustavnog suda, osporenom odredbom ne vrši posredna diskriminacija zaposlenih u pogledu uslova rada i prava iz radnog odnosa, već se osporenom odredbom ustanovljava radnopravna zaštita zaposlenih sa dužim radnim stažom od mogućnosti da budu proglašeni tehnološkim viškom. Ovo stoga što iako odredba člana 18. Zakona o radu zabranjuje svaki vid diskriminacije zaposlenog, odredbe čl. 8. i 10. istog zakona, kao što je rečeno, daju mogućnost da se opštim aktom, dakle i kolektivnim ugovorom, zaposlenima utvrde i veća prava od onih koja su utvrđena Zakonom. Navedene zakonske odredbe ne obavezuju da se veća prava utvrđena kolektivnim ugovorom moraju odnositi na svako zaposleno lice, te stoga Ustavni sud ocenjuje da ni osporena odredba Posebnog kolektivnog ugovora, koja dodatnu zaštitu obezbeđuje određenoj kategoriji zaposlenih sa velikim radnim iskustvom i osposobljenošću za obavljanje specifičnih poslova u javnim preduzećima u komunalnoj i stambenoj delatnosti, kao i iskazanoj odanosti poslodavcu i poslovima koje zaposleni obavlja, a koja ima pravni osnov u odredbi člana 42. Opšteg kolektivnog ugovora, nije nesaglasna zakonu. Ovo posebno imajući u vidu da se osporena odredba pod istim uslovima odnosi na svako lice koje se nađe u pravnoj situaciji predviđenoj tom odredbom, bez obzira na bilo koje lično svojstvo tog lica.

Imajući u vidu da je u inicijativi tražena i ocena ustavnosti osporene odredbe Posebnog kolektivnog ugovora, Ustavni sud je ocenio da se njome ne povređuju odredbe člana 60, člana 194. stav 3. i člana 195. stav 1. Ustava. Naime, kako su navodi kojima se osporava saglasnost odredbe člana 62. stav 2. Kolektivnog ugovora sa Ustavom zajemčenim pravom na rad istovetni razlozima osporavanja zakonitosti ove odredbe, i stav Ustavnog suda o tome da se izneti navodi ne mogu prihvatiti kao osnovani zasnivaju se na prethodno iznetoj oceni da se osporena odredba ne može smatrati vidom posredne diskriminacije zaposlenih. S obzirom na ocenu Ustavnog suda da osporena odredba nije nesaglasna citiranim odredbama Zakona o radu i Opšteg kolektivnog ugovora, to sledi da nije nesaglasna ni principima hijerarhije domaćih opštih pravnih akata utvrđenim Ustavom Republike Srbije.

Na osnovu izloženog, Ustavni sud je ocenio da nema osnova za pokretanje postupka povodom podnete inicijative, te stoga inicijativu nije prihvatio, saglasno odredbi člana 53. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS", broj 109/07).

Polazeći od navedenog, Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 46. tačka 5) Zakona o Ustavnom sudu, rešio kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Bosa Nenadić

Ustavnost odredbe Posebnog kolektivnog ugovora o zaštiti zaposlenih od otkaza

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti