Odluka Ustavnog suda o neustavnosti odredaba Pojedinačnog kolektivnog ugovora

Kratak pregled

Ustavni sud je utvrdio da odredbe Pojedinačnog kolektivnog ugovora „Hidrotehnike“, koje su štitile od otkaza i predviđale veće otpremnine samo za određene kategorije zaposlenih (sa stažom u istom preduzeću ili zatečene u momentu potpisivanja), nisu bile u saglasnosti sa Ustavom.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
IUo-916/2010
19.06.2012.
Beograd

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Dragiša B. Slijepčević i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Bratislav Đokić, dr Goran Ilić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, dr Bosa Nenadić, dr Dragan Stojanović, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović i Predrag Ćetković, na osnovu člana 167. stav 1. tačka 5. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 19. juna 2012. godine, doneo

O D L U K U

1. Utvrđuje se da odredbe člana 107. stav 1. alineja 8. i člana 108. stav 2. Pojedinačnog kolektivnog ugovora „Hidrotehnike“ d.o.o. Beograd od 24. juna 2005. godine, sa izmenama i dopunama od 27. maja 2009. godine, u vreme važenja nisu bile u saglasnosti sa Ustavom i zakonom.

2. Odbacuje se zahtev za obustavu izvršenja pojedinačnog akta ili radnje koja je preduzeta na osnovu Pojedinačnog kolektivnog ugovora iz tačke 1.

O b r a z l o ž e nj e

Ustavnom sudu je podneta inicijativa za pokretanje postupka za utvrđivanje neustavnosti i nezakonitosti odredaba člana 107. stav 1. alineja 8. i člana 108. Pojedinačnog kolektivnog ugovora „Hidrotehnike“ d.o.o., Beograd od 24. juna 2005. godine. U inicijativi se navodi da su osporene odredbe navedenog kolektivnog ugovora, kojima je predviđeno da se ne može doneti odluka o prestanku radnog odnosa zaposlenom sa preko 20 godina staža u istom preduzeću i da se isplata otpremnina u visini od 500 evra za svaku godinu radnog staža u slučaju otkaza ugovora o radu odnosi samo na zatečene zaposlene u momentu potpisivanja istog kolektivnog ugovora, nesaglasne sa odredbama člana 21. st. 1. i 3. i člana 60. stav 3. Ustava, člana 18. i člana 20. st. 1. tačka 2. Zakona o radu, člana 3. Zakona o zabrani diskriminacije i člana 53. stav 1. Zakona o Narodnoj banci Srbije. Inicijator ističe da je osporenim odredbama Pojedinačnog kolektivnog ugovora jedna grupa zaposlenih stavljena u povoljniji i privilegovan položaj u odnosu na zaposlene koji ne pripadaju toj grupi, pa se zaposleni kod istog poslodavca stavljaju u nejednak položaj u pogledu ostvarivanja prava iz radnog odnosa. Stoga, inicijator smatra da su osporenim odredbama Pojedinačnog kolektivnog ugovora diskriminisani svi zaposleni koji su zasnovali radni odnos kod poslodavca nakon potpisivanja ovog kolektivnog ugovora. Inicijator predlaže da Ustavni sud, do donošenja konačne odluke, obustavi izvršenje pojedinačnih akata, odnosno radnji koje se preduzimaju na osnovu osporenih odredaba Kolektivnog ugovora.

Donosilac osporenog Pojedinačnog kolektivnog ugovora u odgovoru ne osporava navode podnosioca inicijative, ali se ne izjašnjava bliže o njima.

Ustavni sud je u sprovedenom postupku utvrdio da su osporeni Pojedinačni kolektivni ugovor, na osnovu čl. 240. i 248. Zakona o radu („Službeni glasnik RS“, br. 24/05, 61/05 i 54/09), zaključili Samostalna sindikalna organizacija „Hidrotehnike“ i poslodavac „Hidrotehnika“ d.o.o. Beograd, 24. juna 2005. godine. Aneksom XXII o izmenama i dopunama Kolektivnog ugovora kod poslodavca, koji su zaključili isti ugovarači 27. maja 2008. godine, produžena je važnost Pojedinačnog kolektivnog ugovora iz juna 2005. godine za naredne tri godine, dok odredbe koje se osporavaju inicijativom nisu menjane niti dopunjavane. Osporeni Pojedinačni kolektivni ugovor je prestao da važi 27. maja 2011. godine, istekom vremena na koje je njegova važnost bila produžena.

Osporenim odredbama Pojedinačnog kolektivnog ugovora „Hidrotehnike“ d.o.o. Beograd od 24. juna 2005. godine je bilo predviđeno: da poslodavac ne može doneti odluku o prestanku radnog odnosa zaposlenima koji su proglašeni viškom sa preko 20 godina staža u istom preduzeću (član 107. stav 1. alineja 8.); da je poslodavac, u slučaju otkaza ugovora o radu u smislu člana 107. ovog kolektivnog ugovora, dužan da isplati otpremninu u visini utvrđenoj kolektivnim ugovorom, i to 500 evra za svaku godinu radnog staža, bez obzira u kojem je preduzeću ostvaren, kao i da se isplata otpremnina iz predhodnog stava odnosi samo za zatečene zaposlene u momentu potpisivanja ovog kolektivnog ugovora (član 108. st. 1. i 2.).

Ustavom Republike Srbije utvrđeno je: da su pred Ustavom i zakonom svi jednaki, da svako ima pravo na jednaku zakonsku zaštitu, bez diskriminacije, da je zabranjena svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta (član 21. st. 1. do 3.); da se jemči pravo na rad, u skladu sa zakonom, da svako ima pravo na poštovanje dostojanstva svoje ličnosti na radu, bezbedne i zdrave uslove rada, potrebnu zaštitu na radu, ograničeno radno vreme, dnevni i nedeljni odmor, plaćeni godišnji odmor, pravičnu naknadu za rad i na pravnu zaštitu za slučaj prestanka radnog odnosa i da se niko tih prava ne može odreći (član 60. st. 1. i 4.); da svi podzakonski opšti akti Republike Srbije, opšti akti organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, političkih stranaka, sindikata i udruženja građana i kolektivni ugovori moraju biti saglasni zakonu (član 195. stav 1.).

Zakonom o radu („Službeni glasnik RS“, br. 24/05, 61/05 i 54/09) propisano je: da se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, odnosno po osnovu rada, uređuju ovim zakonom i posebnim zakonom, u skladu sa ratifikovanim međunarodnim konvencijama, kao i kolektivni ugovorom i ugovorom o radu, a pravilnikom o radu, odnosno ugovorom o radu - samo kada je to ovim zakonom određeno (član 1.); da se kolektivnim ugovorom kod poslodavca, u skladu sa zakonom uređuju prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa i međusobni odnosi učesnika kolektivnog ugovora (član 3. stav 1.); da kolektivni ugovor, pravilnik o radu i ugovor o radu ne mogu da sadrže odredbe kojima se zaposlenom daju manja prava ili utvrđuju nepovoljniji uslovi rada od prava i uslova koji su utvrđeni zakonom kao i druga prava koja nisu utvrđena zakonom, osim ako zakonom nije drugačije određeno (član 8.); da je zabranjena neposredna i posredna diskriminacija lica koja traže zaposlenje, kao i zaposlenih, s obzirom na pol, rođenje, jezik, rasu, boju kože, starost, trudnoću, zdravstveno stanje, odnosno invalidnost, nacionalnu pripadnost, veroispovest, bračni status, porodične obaveze, seksualno opredeljenje, političko ili drugo uverenje, socijalno poreklo, imovinsko stanje, članstvo u političkim organizacijama, sindikatima ili neko drugo lično svojstvo (član 18.); da je neposredna diskriminacija, u smislu ovog zakona, svako postupanje uzrokovano nekim od osnova iz člana 18. ovog zakona kojim se lice koje traži zaposlenje, kao i zaposleni, stavlja u nepovoljniji položaj u odnosu na druga lica u istoj ili sličnoj situaciji, da posredna diskriminacija, u smislu ovog zakona, postoji kada određena naizgled neutralna odredba, kriterijum ili praksa stavlja ili bi stavila u nepovoljniji položaj u odnosu na druga lica - lice koje traži zaposlenje, kao i zaposlenog, zbog određenog svojstva, statusa, opredeljenja ili uverenja iz člana 18. ovog zakona (član 19.); da je diskriminacija iz člana 18. ovog zakona zabranjena u odnosu, pored ostalog, na sva prava iz radnog odnosa i otkaz ugovora o radu (član 20. stav 1. tač. 2) i 5)); da je poslodavac dužan da donese program rešavanja viška zaposlenih, ako utvrdi da će zbog tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena u okviru perioda od 30 dana doći do prestanka potrebe za radom zaposlenih na neodređeno vreme (član 153. stav 1.); da program naročito sadrži, pored ostalog, kriterijume za utvrđivanje viška zaposlenih (član 155. stav 1. tačka 4)); da kriterijum za utvrđivanje viška zaposlenih ne može da bude odsustvovanje zaposlenog sa rada zbog privremene sprečenosti za rad, trudnoće, porodiljskog odsustva, nege deteta i posebne nege deteta (član 157.); da je poslodavac dužan da pre otkaza ugovora o radu, u smislu člana 179. tačka 9) ovog zakona, zaposlenom isplati otpremninu u visini utvrđenoj opštim aktom ili ugovorom o radu i da otpremnina iz stava 1. ovog člana ne može biti niža od zbira trećine zarade zaposlenog za svaku navršenu godinu rada u radnom odnosu za prvih 10 godina provedenih u radnom odnosu i četvrtine zarade zaposlenog za svaku narednu navršenu godinu rada u radnom odnosu preko 10 godina provedenih u radnom odnosu (član 158.); da se zaradom u smislu člana 158. ovog zakona smatra prosečna mesečna zarada zaposlenog isplaćena za poslednja tri meseca koja prethode mesecu u kojem se isplaćuje otpremnina (član 159.).

Zakonom o zabrani diskriminacije („Službeni glasnik RS“, broj 22/09) predviđeno je: da neposredna diskriminacija postoji ako se lice ili grupa lica, zbog njegovog, odnosno njihovog ličnog svojstva u istoj ili sličnoj situaciji, bilo kojim aktom, radnjom ili propuštanjem, stavljaju ili su stavljeni u nepovoljniji položaj, ili bi mogli biti stavljeni u nepovoljniji položaj (član 6.); da povreda načela jednakih prava i obaveza postoji ako se licu ili grupi lica, zbog njegovog, odnosno njihovog ličnog svojstva, neopravdano uskraćuju prava i slobode ili nameću obaveze koje se u istoj ili sličnoj situaciji ne uskraćuju ili ne nameću drugom licu ili grupi lica, ako su cilj ili posledica preduzetih mera neopravdani, kao i ako ne postoji srazmera između preduzetih mera i cilja koji se ovim merama ostvaruje (član 8.); da je zabranjena diskriminacija u oblasti rada, odnosno narušavanje jednakih mogućnosti za zasnivanje radnog odnosa ili uživanje pod jednakim uslovima svih prava u oblasti rada, kao što su pravo na rad, na slobodan izbor zaposlenja, na napredovanje u službi, na stručno usavršavanje i profesionalnu rehabilitaciju, na jednaku naknadu za rad jednake vrednosti, na pravične i zadovoljavajuće uslove rada, na odmor, na obrazovanje i stupanje u sindikat, kao i na zaštitu od nezaposlenosti (član 16. stav1.).

Odredbama člana 53. stav 1. i člana 54. Zakona o Narodnoj banci Srbije ( „Službeni glasnik RS“, br. 72/03, 55/04, 85/05 i 44/10) predviđeno je da je novčana jedinica Republike Srbije dinar i da se sve novčane obaveze iz poslova zaključenih u Republici Srbiji između preduzeća, drugih domaćih pravnih lica i građana, izražavaju u dinarima i izvršavaju sredstvima plaćanja koja glase na dinare, ako zakonom nije drukčije određeno.

Osporeni opšti donet je na osnovu odredaba člana 240. Zakona o radu, kojima je, pored ostalog, propisano da se, kolektivnim ugovorom, u skladu sa zakonom i drugim propisima, uređuju prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, postupak izmena i dopuna kolektivnog ugovra, međusobni odnosi učesnika kolektivnog ugovora i druga pitanja od značaja za zaposlenog i poslodavca. Odredbama čl. 103. do 108. osporenog Pojedinačnog kolektivnog ugovora bila su uređena pitanja rešavanja viška zaposlenih, odnosno zaposlenih za čijim radom je prestala potreba usled tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena kod poslodavca.

Iz odredaba člana 153. stav 1, člana 155. stav 1. i člana 157. Zakona o radu, proizlazi da je poslodavac ovlašćen da donese program rešavanja viška zaposlenih, ako utvrdi da će zbog tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena u okviru perioda od 30 dana doći do prestanka potrebe za radom zaposlenih na neodređeno vreme i da, pored ostalog, utvrdi kriterijume za utvrđivanje viška zaposlenih, pri čemu je poslodavac slobodan u izboru kriterijuma, osim ograničenja iz člana 157. Zakona, prema kome kriterijum za utvrđivanje viška zaposlenih ne može da bude odsustvovanje zaposlenog sa rada zbog privremene sprečenosti za rad, trudnoće, porodiljskog odsustva, nege deteta i posebne nege deteta.

Odredbama člana 107. stav 1. osporenog Pojedinačnog kolektivnog ugovora bio je proširen broj slučajeva iz člana 157. Zakona u kojima poslodavac ne može doneti odluku o prestanku radnog odnosa zaposlenima koji su proglašeni viškom, i to ukoliko se radi o sledećim kategorijama lica: zaposlenom invalidu rada bez obzira na stepen invalidnosti, zaposlenom sa detetom do tri godine života, zaposlenom roditelju sa troje i više dece, samohranom roditelju sa decom do tri godine života, zaposlenima kojima nedostaje dve godine do sticanja prava na jedan od uslova za penziju i zaposlenima sa preko 20 godina radnog staža u istom preduzeću. Propisivanje u kolektivnom ugovoru kod poslodavca većeg broja slučajeva koji isključuju mogućnost otkaza ugovora o radu kada postoji višak zaposlenih, u odnosu na slučajeve predviđene Zakonom o radu, po oceni Ustavnog suda, samo po sebi nije nesaglasno sa zakonom. Naime, u članu 8. Zakona o radu postoji zabrana da se kolektivnim ugovorom kod poslodavca daju manja prava zaposlenima od onih koja su utvrđena zakonom. Isti zakon u članu 18. zabranjuje neposrednu i posrednu diskriminaciju zaposlenih, pa se, stoga, propisanim kriterijumima za utvrđivanje viška zaposlenih ne može kršiti ova zabrana. Ustavni sud je u Rešenju IUo - 343/2009 od 29. aprila 2010 godine izrazio pravni stav da navedene zakonske odredbe ne obavezuju da se veća prava utvrđena kolektivnim ugovorom moraju odnositi na svako zaposleno lece i ocenio da odredba Posebnog kolektivnog ugovora, koja dodatnu zaštitu obezbeđuje određenoj kategoriji zaposlenih sa velikim radnim iskustvom i osposobljenošću za obavljanje specifičnih poslova u javnim preduzećima u komunalnoj i stambenoj delatnosti, kao i iskazanoj odanosti poslodavcu i poslovima koje obavlja, nije nesaglasna zakonu.

Međutim, Ustavni sud smatra da se u podnetoj inicijativi osnovano postavlja pitanje ustavnosti i zakonitosti odredbe člana 107. stav 1. alineja 8. osporenog Pojedinačnog kolektivnog ugovora. Polazeći od predhodno iznetih ocena i stavova, nije sporno da je Kolektivnim ugovorom poslodavca moglo da bude predviđeno da „tehnološkim viškom“ ne može da bude proglašena kategorija zaposlenih sa preko 20 godina radnog staža, jer bi se za takvu odredbu moglo naći razumno i objektivno opravdanje u pretpostavljenom znanju i radnom iskustvu koje takva lica poseduju i u otežanoj mogućnosti da zbog godina života, nakon prestanka radnog odnosa, reše pitanje svoga zaposlenja. Ali, s obzirom na to da je u alineji 7. stava 1. člana 107. osporenog kolektivnog ugovora već pružena zaštita od prestanka radnog odnosa zaposlenima kojima nedostaje dve godine do sticanja prava na jedan od uslova za penziju, Ustavni sud je ocenio da propisivanje dodatnog kriterijuma koji se odnosi na godine radnog staža u osporenoj alineji 8. istog člana, očigledno nije imalo za cilj da se zaštiti još jedna kategorija zaposlenih sa dužim radnim stažom i velikim radnim iskustvom u obavljanju specifičnih poslova, kao što je bio slučaj u pomenutom predmetu ovog suda IUo - 343/2009, već da se privileguju zaposleni koji su preko 20 godina radili u preduzeću „Hidrotehnika“.

Prema oceni Ustavnog suda, propisivanjem osporenom odredbom člana 107. stav 1. alineja 8. Pojedinačnog kolektivnog ugovora da poslodavac ne može doneti odluku o prestanku radnog odnosa zaposlenima koji su proglašeni viškom sa preko 20 godina staža u preduzeću „Hidrotehnika“, jedna kategorija zaposlenih stavljena je u povlašćeni položaj po osnovu radnog staža ostvarenog u tom preduzeću, jer su zaštićeni od otkazivanja ugovora o radu u slučaju da su proglašeni tehnološkim viškom, u odnosu na zaposlene sa istim radnim stažom koji nije u celini ostvaren u tom preduzeću. Po oceni Ustavnog suda, zaposleni u ovom preduzeću sa preko 20 godina radnog staža, koji su proglašeni tehnološkim viškom, nisu u jednakom i ravnopravnom položaju u zavisnosti od toga da li je radni staž ostvaren u celini u ovom preduzeću ili van njega, iako se nalaze u istoj pravnoj situaciji (prestanak potrebe za njihovim radom zbog smanjenja obima posla usled tehnoloških, ekonomskih ili organizacionih promena). Sud je ocenio da za privilegovanje zaposlenih koji su preko 20 godina radili u istom preduzeću, u okolnostima ovog slučaja, ne postoji razumno opravdanje, pa je stoga našao da je osporenom odredbom člana 107. stav 1. alineja 8. Pojedinačnog kolektivnog ugovora bilo povređeno načelo zabrane diskriminacije iz člana 21. st. 1. i 2. Ustava i da osporena odredba nije bila u saglasnosti sa odredbom člana 60. stav 1. Ustava, kojom se svakom jemči pravo na rad, u skladu sa zakonom, kao i sa odredbama čl. 18. i 19. i člana 20. stav 1. tačka 5) Zakona o radu, kojima je zabranjena neposredna i posredna diskriminacija zaposlenih zbog određenog svojstva u odnosu na otkaz ugovora o radu. Iz istih razloga, navedena odredba ovog kolektivnog ugovora nije bila u saglasnosti ni sa odredbama čl. 6. i 8. i člana 16. stav 1. Zakona o zabrani diskriminacije.

Razmatrajući odredbu člana 108. stav 1. Pojedinačnog kolektivnog ugovora, kojom je predviđena obaveza poslodavca da, u slučaju otkaza zaposlenom ugovora o radu u smislu člana 107. ovog kolektivnog ugovora, isplati otpremninu u visini od 500 evra za svaku godinu radnog staža, bez obzira u kojem je preduzeću ostvaren, Ustavni sud je ocenio da navedenom odredbom osporenog opšteg akta otpremnina nije uređena u skladu sa odredbama člana 53. stav 1. i člana 54. Zakona o Narodnoj banci Srbije, jer je isplata otpremnine predviđena u stranoj valuti, a ne u dinarima. Međutim, značaj instituta otpremnine kao najčešće jedinog oblika zaštite zaposlenih za čijim je radom prestala potreba kod poslodavca, kao i činjenica da se u praksi otpremnina isplaćuje u dinarima, po oceni Ustavnog suda, ne ukazuju na ustavnopravnu zasnovanost predloga inicijatora da se iz pravnog poretka ukloni odredba stava 1. člana 108. osporenog Pojedinačnog kolektivnog ugovora. Sud smatra da je visina otpremnine izražene u stranoj valuti (evrima), u konkretnom slučaju, bila proizvod namere ugovarača da se tokom važenja predmetnog kolektivnog ugovora, zbog eventualnog pada vrednosti dinara, ne obezvredi vrednost ugovorene otpremnine, a ne da se prekrši zakon tako što će se isplata otpremnine faktički vršiti u stranoj valuti umesto u dinarima, pa na taj način treba tumačiti smisao ove norme, koja se morala primenjivati saglasno odredbama člana 53. stav 1. i člana 54. Zakona o Narodnoj banci Srbije .

Iz osporene odredbe člana 108. stav 2. Pojedinačnog kolektivnog ugovora, kojom je bilo predviđeno da se isplata otpremnina iz predhodnog stava odnosi samo za zatečene zaposlene u momentu potpisivanja ovog kolektivnog ugovora, proizlazi da je pravo na otpremninu pripadalo samo zaposlenima koji su zasnovali radni odnos pre zaključenja osporenog kolektivnog ugovora, što je imalo za posledicu da sva ona lica koja su zasnovala radni odnos posle potpisivanja kolektivnog ugovora nisu imala pravo na otpremninu u visini predviđenoj tim kolektivnim ugovorom, već u najnižem iznosu predviđenom članom 158. stav 2. Zakona o radu, u slučaju da im prestaje radni odnos zbog proglašenja tehnološkim viškom. Stoga je Ustavni sud ocenio da zaposleni u ovom preduzeću nisu bili u jednakom i ravnopravnom položaju kada je u pitanju ostvarivanje prava na otpremninu, u zavisnosti od toga da li su radni odnos zasnovali pre ili posle potpisivanja osporenog Pojedinačnog Kolektivnog ugovora, pa je zaključio da je odredbom člana 108. stav 2. ovog kolektivnog ugovora bila vršena neposredna diskriminacija pojedinih zaposlenih, zbog čega nije bila u saglasnosti sa načelom zabrane diskriminacije iz člana 21. st. 1. i 2. Ustava, odredbama čl. 18. i 19. i člana 20. stav 1. tač. 2) i 5) Zakona o radu i odredbama čl. 6. i 8. i člana 16. stav 1. Zakona o zabrani diskriminacije.

Polazeći od navedenog, a imajući pri tome u vidu da je u toku prethodnog postupka pravno stanje potpuno utvrđeno i prikupljeni podaci pružali su pouzdan osnov za odlučivanje, Ustavni sud je utvrdio da odredbe člana 107. stav 1. alineja 8. i člana 108. stav 2. osporenog Pojedinačnog kolektivnog ugovora, u vreme važenja nisu bile u saglasnosti sa Ustavom i zakonom, bez donošenja rešenja o pokretanju postupka, saglasno odredbi člana 53. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu ("Službeni glasnik RS", broj 109/07 i 99/11), te je odlučio kao u tački 1. izreke.

Kako je Sud doneo konačnu odluku, zahtev za obustavu izvršenja pojedinačnog akta ili radnje preduzete na osnovu osporenog Pojedinačnog kolektivnog ugovora je odbačen, saglasno odredbi člana 56. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, kao u tački 2. izreke.

Na osnovu izloženog i odredaba člana 42a stav 1. tačka 2), člana 45. tačka 5) i člana 46. tačka 3) Zakona o Ustavnom sudu i člana 84. Poslovnika o radu Ustavnog suda ("Službeni glasnik RS", br. 24/08, 27/08 i 76/11), Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Dragiša B. Slijepčević

Odluka Ustavnog suda o neustavnosti odredaba Pojedinačnog kolektivnog ugovora

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti