Rešenje Ustavnog suda o ustavnosti Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju

Kratak pregled

Ustavni sud je odbacio inicijativu za ocenu ustavnosti Zakona o vraćanju oduzete imovine, nalazeći da osporene odredbe nisu diskriminatorske. Ograničenje obeštećenja i različit tretman u odnosu na druge kategorije bivših vlasnika spadaju u domen zakonodavne politike i opravdani su opštim interesom.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
IUz-3/2013
12.12.2013.
Beograd

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda dr Dragiša B. Slijepčević, predsednik Veća i sudije dr Bosa Nenadić, dr Marija Draškić, dr Agneš Kartag Odri, dr Goran Ilić, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Milan Marković, članovi Veća, na osnovu člana 167. stav 1. tač. 1. i 3. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 12. decembra 2013. godine, doneo je

R E Š E Nj E

Odbacuje se inicijativa za pokretanje postupka za ocenu ustavnosti odredaba člana 8. stav 1, čl. 30. i 31. i člana 32. st. 1. i 2. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik RS“, br. 72/11 i 108/13).

O b r a z l o ž e nj e

Ustavnom sudu je podneta inicijativa za pokretanje postupka za ocenu ustavnosti odredaba člana 8. stav 1, čl. 30. i 31. i člana 32. st. 1. i 2. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik RS“, broj 72/11). Podnosilac inicijative navodi da osporene odredbe Zakona ne predviđaju vraćanje imovine "u vidu druge odgovarajuće imovine", kao što je to predviđeno Zakonom o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama ("Službeni glasnik RS", broj 46/06), kada je u pitanju vraćanje imovine oduzete od crkava i verskih zajednica i njihovih zadužbina i društava i Zakonom o načinu i uslovima priznavanja prava i vraćanju zemljišta koje je prešlo u društvenu svojinu po osnovu poljoprivrednog zemljišnog fonda i konfiskacijom zbog neizvršenih obaveza iz obaveznog otkupa poljoprivrednih proizvoda („Službeni glasnik RS“, br. 18/91, 20/92 i 42/98), kada je u pitanju vraćanje poljoprivrednog zemljišta. Po mišljenju inicijatora, lica kojima je vraćena imovina prema navedenim zakonima stavljena su u povoljniji položaj u odnosu na lica koja pravo na povraćaj imovine ostvaruju prema osporenom Zakonu, čime je povređeno ustavno načelo zabrane diskriminacije iz člana 21. st. 1. i 2. Ustava, a naročito je to načelo povređeno odredbama čl. 30. i 31. i člana 32. st. 1. i 2. Zakona, jer je ograničena ukupna suma za naknadu oduzete imovine, a takođe je ograničeno obeštećenje koje više naslednika jednog bivšeg vlasnika mogu ostvariti, kao i u slučaju kada jedan naslednik ovo pravo ostvaruje po osnovu imovine oduzete od više bivših vlasnika.

Ustavni sud je u sprovedenom postupku utvrdio da je osporenim odredbama Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik RS“, br. 72/11 i 108/13) propisano: da se ovim zakonom uređuju uslovi, način i postupak vraćanja oduzete imovine i obeštećenje za oduzetu imovinu, koja je na teritoriji Republike Srbije primenom propisa o agrarnoj reformi, nacionalizaciji, sekvestraciji, kao i drugih propisa, na osnovu akata o podržavljenju, posle 9. marta 1945. godine oduzeta od fizičkih i određenih pravnih lica i prenesena u opštenarodnu, državnu, društvenu ili zadružnu svojinu (u daljem tekstu: vraćanje imovine) i da se zakon primenjuje i na vraćanje imovine čije je oduzimanje posledica Holokausta na teritoriji koja danas čini teritoriju Republike Srbije (član 1.), da se oduzeta imovina vraća bivšem vlasniku u svojinu i državinu, a ako to prema ovom zakonu nije moguće, bivši vlasnik ima pravo na obeštećenje (član 8. stav 1.); da se obeštećenje vrši u vidu državnih obveznica Republike Srbije i u novcu za isplatu akontacije obeštećenja, da ukupan iznos obeštećenja iz stava 1. ovog člana ne sme da ugrozi makroekonomsku stabilnost i privredni rast Republike Srbije, te se za ove namene opredeljuje iznos od dve milijarde evra, uvećan za zbir pripadajućih kamata za sve korisnike obeštećenja, obračunatih po kamatnoj stopi od 2% godišnje, za period od 1. januara 2015. godine do rokova dospeća utvrđenih ovim zakonom (član 30.); da se iznos obeštećenja utvrđuje u evrima, tako što se osnovica obeštećenja pomnoži koeficijentom koji se dobija kada se stavi u odnos iznos od dve milijarde evra i iznos ukupnog zbira osnovica obeštećenja utvrđenih rešenjima o pravu na obeštećenje uvećanog za procenu neutvrđenih osnovica iz stava 5. ovog člana i da se koeficijent izražava sa dve decimale, da će Vlada, radi sprovođenja odredaba člana 30. ovog zakona, na predlog ministarstva nadležnog za poslove finansija, utvrditi koeficijent iz stava 1. ovog člana, u roku od tri godine od dana objavljivanja javnog poziva iz člana 42. stav 1. ovog zakona, da se po odredbama ovog zakona može ostvariti ukupno obeštećenje po osnovu oduzete imovine jednog bivšeg vlasnika, po svim osnovima iz člana 1. ovog zakona, koje, u opštem interesu, ne može preći iznos od 500.000 evra, da u slučaju kad jedan zakonski naslednik po odredbama ovog zakona ostvaruje pravo po osnovu oduzete imovine od više bivših vlasnika, obeštećenje tom nasledniku po osnovu svih bivših vlasnika, u okviru njihovog zakonskog maksimuma, u opštem interesu, ne može preći iznos od 500.000 evra, da ako u roku od tri godine od dana objavljivanja javnog poziva iz člana 42. stav 1. ovog zakona, nisu doneta sva rešenja o pravu na obeštećenje, neutvrđene osnovice proceniće Agencija za potrebe utvrđivanja koeficijenta iz stava 1. ovog člana (član 31.); da je osnovica za obeštećenje za oduzete nepokretnosti jednaka vrednosti nepokretnosti, utvrđenoj procenom nadležnog organa, u skladu sa ovim zakonom, izraženoj u evrima, prema zvaničnom srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan procene, da će nadležni organ iz stava 1. ovog člana, na zahtev Agencije, u postupku koji odgovara postupku utvrđivanja poreske osnovice poreza na prenos apsolutnih prava, utvrditi vrednost nepokretnosti, u skladu sa zakonom (član 32. st. 1. i 2.).

Razmatrajući osporene odredbe člana Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju u smislu navoda i razloga podnosioca inicijative, Ustavni sud je pošao od toga da, Ustav Republike Srbije ne utvrđuje izričito pravo na vraćanje oduzete imovine, niti obavezu zakonodavca da uredi denacionalizaciju (restituciju), a takvo pravo ne jemči ni Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda. Pravni osnov za uređivanje ove materije sadržan je u načelu vladavine prava iz člana 3. Ustava i odredbama Ustava koje garantuju osnovna ljudska prava, kao i u odredbama koje utvrđuju ovlašćenje zakonodavca da uređuje oblast imovinskopravnih odnosa. Saglasno odredbama člana 97. stav 1. tač. 7. i 17. Ustava, zakonom se uređuju, pored ostalog, svojinski, obligacioni odnosi i zaštita svih oblika svojine, a to znači i uređivanje sticanja i prestanka prava svojine, kao i promene svojinskih odnosa u skladu sa ustavnim odredbama kojima su uređeni osnovni principi tih odnosa. Član 86. Ustava određuje da se postojeća društvena svojina pretvara u privatnu svojinu pod uslovima, na način i u rokovima predviđenim zakonom (stav 2.), kao i da se sredstva iz javne svojine otuđuju na način i pod uslovima utvrđenim zakonom (stav 3.).

Iz navedenih odredaba Ustava, po nalaženju Ustavnog suda, proizlazi da Ustav dopušta mogućnost da se na društvenoj, odnosno državnoj svojini nastaloj originernim načinom sticanja svojine - aktom države (zakonom, podzakonskim aktom ili pojedinačnim aktom) može, aktom države (u ovom slučaju zakonom), promeniti oblik svojine, tj. da može biti vraćena u privatnu svojinu, pod uslovima koje propisuje zakon. To, dalje, znači da postoji ustavno ovlašćenje da se osporenim Zakonom uređuju uslovi, način i postupak vraćanja oduzete imovine i obeštećenje za oduzetu imovinu, pri čemu se mora imati u vidu da je u pitanju imovina koja je bila oduzimana na osnovu ranije važećih ustava i propisa, što znači da je za takvo oduzimanje imovine postojao pravni osnov, pa je u tom smislu logično opredeljenje zakonodavca da utvrdi pravo na vraćanje oduzete imovine u naturalnom obliku, odnosno vraćanje imovine bivšem vlasniku u svojinu ili državinu ili se daje obeštećenje za oduzetu imovinu koja se ne može vratiti u naturalnom obliku, kao što je predviđeno osporenom odredbom člana 8. Zakona. Navedene odredbe Zakona se osporavaju iz razloga što su, po mišljenju podnosioca inicijative, lica koja imaju prava na vraćanje imovine po ovom zakonu stavljena u neravnopravan položaj u odnosu na druge kategorije lica, koja ostvaruju pravo na vraćanje imovine po drugim propisima. Ustavni sud smatra da se lica koja ostvaruju pravo na vraćanje imovine po drugim propisima nalaze u bitno drugačijim situacijama koje su uređene tim propisima, kao što je to u slučajevima vraćanja oduzete imovine crkvama i verskim zajednicama, kao i u slučaju vraćanja poljoprivrednog zemljišta, u odnosu na lica koja ostvaruju pravo na vraćanje imovine ili obeštećenje po osporenom Zakonu, pa se stoga ne može smatrati da se ove kategorije lica nalaze u neravnopravnom položaju, jer bi, naprotiv, jednako postupanje u različitim situacijama značilo suštinsku neravnopravnost u ostvarivanju prava koje je u pitanju. Osim toga, Ustav ne poznaje princip jednakosti kao opšti, apstraktni pojam koji se u svakoj pravnoj situaciji podjednako odnosi na sve pravne subjekte, već garantuje jednakost u okviru iste kategorije pravnih subjekata, odnosno iste vrste prava, što u konkretnom slučaju znači, da osporene odredbe Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju ne dovode u neravnopravan položaj subjekte na koje se ovaj zakon odnosi u pogledu uslova i načina vraćanja oduzete imovine koja je predmet vraćanja.

U odnosu na osporene odredbe čl. 30. i 31. i člana 32. st. 1. i 2. Zakona, kojima je predviđeno ograničenje ukupnog obeštećenja po osnovu oduzete imovine jednog bivšeg vlasnika, po svim osnovima iz člana 1. ovog zakona, koje u opštem interesu, ne može preći iznos od 500.000 evra, kao i u slučaju kada jedan zakonski naslednik po odredbama ovog zakona ostvaruje pravo po osnovu oduzete imovine od više bivših vlasnika, obeštećenje tom nasledniku po osnovu svih bivših vlasnika, u okviru njihovog zakonskog maksimuma, u opštem interesu, takođe, ne može preći iznos od 500.000 evra, Ustavni sud je mišljenja da su navedena ograničenje uslovljena objektivnom materijalnom i finansijskom mogućnošću društva i da, u tom smislu, opšti interes nalaže da država ne preuzme takve obaveze koje će je dovesti u tešku materijalnu i finansijsku situaciju, a samo pitanje visine iznosa navedenog ograničenja predstavlja pitanje zakonodavne politike, o čijoj celishodnosti Ustavni sud nije nadležan da odlučuje. Po pitanju prava na naknadu po osnovu nacionalizovane imovine, u praksi Evopskog suda za ljudska prava u Strazburu u slučajevima Vjasu protiv Rumunije (presuda od 9. decembra 2008. godine) i Marija Atanasiju i ostali protiv Rumunije (presuda od 12. oktobra 2010. godine), Evropski sud je, s obzirom da je konstatovao da postoji kršenje člana 1. Protokola broj 1, kao i na činjenicu da se i dalje neprestano uvećava broj predstavki iz Rumunije, našao za shodno da ukaže na potrebu preduzimanja opštih mera, koje „obuhvataju preispitivanje i reformu zakonodavstva kako bi se uspostavila jedna predviljiva šema kompezacija, utvrđivanje gornje granice kompezacije i omogućavanje isplate u ratama tokom jednog dužeg vremenskog perioda. S obzirom na to da je uticaj takvog plana na celu zemlju svakako značajan, rumunske vlasti moraju zadržati punu samostalnost i slobodu izbora opštih mera“. U ovom slučaju (Vjasu protiv Rumunije), Sud je stavio do znanja da „države uživaju široko polje slobodne procene u politici sprovođenja i zakonodavnoj politici koja se odnosi na značajne ekonomske i socijalne promene, kao i da je, onda kada se utvrdi da postoji kršenje (člana 1. Protokola broj 1) u načelu država ta koja treba da izabere sredstva pomoću kojih će izvršiti svoju pravnu obavezu“.

Iz svega napred navedenog, Ustavni sud je našao da iznetim razlozima u inicijativi nije potkrepljena tvrdnja da ima osnova za pokretanje postupka za ocenu ustavnosti člana 8. stav 1, čl. 30. i 31. i člana 32. st. 1. i 2. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik RS“, br. 72/11 i 108/13), pa je saglasno članu 53. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11 i 18/13 - US), rešio da podnetu inicijativu odbaci.

Na osnovu izloženog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 2) i člana 46. tačka 5) Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je doneo Rešenje kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Dragiša B. Slijepčević

Rešenje Ustavnog suda o ustavnosti Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti