Presuda o odsustvu odgovornosti banke za štetu prouzrokovanu internom proneverom

Presudom Privrednog apelacionog suda Pž 2278/24 od 11.09.2024. godine odbijena je žalba tužioca i potvrđena presuda Privrednog suda u Beogradu P 4051/20 od 10.11.2023. godine.

Protiv navedene pravnosnažne presude, tužilac je izjavio blagovremenu reviziju zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava.

Četvrtotuženi je blagovremeno dostavio odgovor na reviziju u kome je osporio revizijske navode i predložio da se revizija tužioca odbije. Troškove revizijskog postupka opredeljeno je tražio.

Ispitujući dozvoljenost revizije tužioca u odnosu na drugo i trećetuženog u smislu člana 410. stav 2. tačka 5. ZPP, Vrhovni sud je našao da revizija tužioca u ovom delu nije dozvoljena.

Naime, odredba člana 485. ZPP propisuje da revizija u privrednim sporovima nije dozvoljena ako vrednost predmeta spora pobijanog dela pravnosnažne presude ne prelazi dinarsku protivvrednost od 100.000 evra po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan podnošenja tužbe. Prema članu 209. ZPP svaki suparničar je samostalna stranka u postupku i njegove radnje ili propuštanja ne koriste, niti štete drugim suparničarima. Zato se kod običnog suparničarstva, kakvo je predmetno, vrednost predmeta spora određuje prema vrednosti svakog pojedinog zahteva. Za ocenu dozvoljenosti revizije uzima se u obzir pojedinačno vrednost tužbenog zahteva prema svakom tuženom a ne zbir svih tužbenih zahteva. Tužba je podneta dana 23.05.2018. godine, a preinačena 26.11.2021. godine. Vrednost predmeta spora pobijanog dela u odnosu na drugotuženog je 1.965.000,00 dinara, što je protivvrednost od 16.712,28 evra na dan preinačenja tužbe, a u odnosu na trećetuženog 30.000,00 dinara, što je protivvrednost od 255,15 evra na dan preinačenja tužbe.

Imajući u vidu da se u konkretnom slučaju radi o imovinsko-pravnom sporu, koji se odnosi na novčano potraživanje, u kome vrednost predmeta spora pobijanog dela prema drugotuženom i trećetuženom ne prelazi dinarsku protivvrednost 100.000,00 evra, to je Vrhovni sud našao da revizija tuženog u ovom delu nije dozvoljena, primenom odredbe člana 403. stav 3. ZPP.

Iz navedenih razloga na osnovu člana 413. ZPP odlučeno je kao u stavu prvom izreke presude.

Vrhovni sud je ispitao pravnosnažnu presudu primenom odredbe člana 408. Zakona o parničnom postupku (''Službeni glasnik RS'', br. 72/11 ... 10/23), pa je utvrdio da revizija u odnosu na četvrtotuženog nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda iz člana 374. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti. Bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 12. ZPP na koju se ukazuje revizijom ne predstavlja dozvoljen revizijski razlog u smislu odredbe člana 407. ZPP.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tokom 2014., 2015. i 2016. godine, sa poslovnih računa tužioca otvorenih i vođenih kod tuženih banaka, isplaćena su novčana sredstva a na osnovu pisanih naloga za isplatu, koje je popunjavala tužena AA, šef računovodstva i vršilac blagajničkih poslova kod tužioca. Nalozi su sadržali potpis BB i pečat tužioca. Kao primaoci isplaćenog novca na istima su naznačeni AA, VV i GG. Prema kartonu deponovanih potpisa, lica ovlašćena za potpisivanje naloga za isplatu novčanih sredstava sa računa tužioca su BB i DD. Sa druge strane, tužena prvog reda, VV, ĐĐ i GG, bili su ovlašćeni od strane tužioca za predaju instrumenata platnog prometa kod tuženih banaka. Tužena prvog reda je bila ovlašćena da koristi usluge elektronskog bankarstva.

Iz sadržine pisane izjave tužene prvog reda od 05.10.2016. godine, utvrđeno je da je izjavila tužiocu da je u toku 2014., 2015. i 2016. godine, podizala gotovinu (bez znanja ovlašćenog lica tužioca) i istu zadržavala za sebe. Tužilac je dana 12.12.2016. godine Trećem osnovnom javnom tužilaštvu podneo krivičnu prijavu protiv tužene AA, njenog sina EE i N.N. lica na blagajničkim poslovima u poslovnim bankama u kojima tužilac ima otvorene račune. Iz presude Višeg suda u Beogradu Spk-Po 4.br. 12/22 od 03.08.2022. godine, utvrđeno je da je prihvaćen sporazum o priznanju krivičnog dela, pa je okrivljena AA, oglašena krivom što je u periodu od 01.01.2014. godine do 30.09.2016. godine prisvojila novac koji joj je bio poveren u radu kod oštećenog (ovde tužioca) i pribavila sebi protivpravnu imovinsku korist u iznosu od 1.200.000,00 dinara, na taj način što je prilikom predaje naloga za isplatu gotovog novca sa računa oštećenog u poslovnim bankama u kojima oštećeni ima otvorene račune i to „Komercijalna banka“, „Banca Intesa”, „NLB Banka”, „Unikredit banka“ i „Čačanska banka“ i nakon što joj je radnik banke postupajući po navedenim nalozima predavao na ruke novac sa računa oštećenog, u više navrata prisvajala deo novca. Na ovaj način prisvojila je iznos od 1.200.000,00 dinara, za koliko je oštetila tužioca, čime je izvršila krivično delo - pronevera u obavljanju privredne delatnosti u produženom trajanju iz čl. 224. st. 2 u vezi st. 1. KZ u vezi čl. 61. KZ. Tužilac je upućen da preostali deo imovinsko-pravnog zahteva od dosuđenih 1.200.000,00 dinara do traženog iznosa od 21.231.973,51 dinar, ostvari u parničnom postupku.

Utvrđeno je i da je svaka pojedinačna isplata sa računa tužioca izvršena na osnovu uredno popunjenog i u skladu sa kartonom deponovanih potpisa, potpisanog i overenog naloga za isplatu. Naloge za isplatu su u banku donosila i isplaćeni novac preuzimala lica koja su na to bila ovlašćena od strane tužioca, posebnim internim obrascem banke, tužena AA, VV i GG.

Na osnovu ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su stanovišta da na strani zaposlenih koji su kod četvrtotužene ''NLB Komercijalne banke'' vršili isplate sa tekućeg računa tužioca, nije bilo propusta uzročno vezanih sa nastalom štetom. Ovo iz razloga što je svaka pojedinačna isplata sa izvršena na osnovu uredno popunjenog i u skladu sa kartonom deponovanih potpisa potpisanog i overenog naloga za isplatu. Naloge za isplatu su donosila i novac preuzimala lica koja su bila ovlašćena. Zaposleni kod banke nisu mogli da odbiju izvršenje isplate usled postojanja uredno popunjenog, potpisanog i overenog naloga za isplatu, koji je u poslovnicu banke dostavljen od strane ovlašćenog lica. Zaključuju da nema doprinosa šteti koju je tužilac pretrpeo, budući da su zaposleni banke postupali sa dužnom pažnjom i u skladu sa pravilima struke. Osim toga, tužilac nije reklamirao bilo koju izvršenu transakciju, a iz presude Višeg suda proizlazi da je prvotužena oglašena krivom za krivično delo pronevere, a ne falsifikovanja isprave. Stoga nema odgovornosti četvrtotužene u smislu odredbe člana 170. u vezi sa članom 154. i 155. Zakona o obligacionim odnosima.

Revizijom tužioca osporava se izneto stanovište nižestepenih sudova. Revident ukazuje da zaposleni kod banke nisu svoje poslove izvršavali na način kako je to propisano Zakonom o platnom prometu i unutrašnjim aktima. U situaciji kada je novac isplaćivan preko falsifikovanih naloga, a nije utvrđeno da li su zaposleni, iako su bili dužni, kontrolisali potpis i pečat na nalozima za podizanje novčanih sredstava nepravilan je zaključak da su zaposleni obavljali svoje poslove zakonito.

Revizija nije osnovana.

Neosnovano se revizijom ukazuje na pogrešnu primenu materijalnog prava. Prema članu 3. stav 5. Zakona o platnom prometu („ Službeni list SRJ “ br. 3/2002, br. 5/2003 i „Službeni glasnik RS“ br. 43/2004, 62/2006 i 31/2011), ministar nadležan za poslove finansija propisuje uslove i način plaćanja u gotovom novcu u dinarima za pravna lica i za fizička lica koja obavljaju delatnost. Na osnovu ove odredbe donet je Pravilnik o uslovima i načinu plaćanja u gotovom novcu u dinarima za pravna lica i za fizička lica koja obavljaju delatnost ("Službeni glasnik RS", broj 77 od 14. oktobra 2011. godine) koji je bio na snazi u sporno vreme, pa i nakon stupanja na snagu Zakona o platnim uslugama (Sl. glasnik RS br. 139/2014). Pravilnik je na opšti način regulisao podizanje gotovog novca sa računa pravnog lica postavljanjem okvira i limita. Dalje, Zakon o platnim uslugama (Sl. glasnik RS br. 139/2014) a kao u odredbi čl. 4. st. 1 tač. 1 predviđa i usluge koje omogućavaju isplatu gotovog novca sa platnog računa, kao i sve usluge koje su potrebne za otvaranje, vođenje i gašenje istog. Prema članu 33. stav 1. ovog propisa, pružalac platnih usluga izvršava platnu transakciju samo ako je platilac dao saglasnost za njeno izvršenje. Platilac daje saglasnost za izvršenje platne transakcije pre njenog izvršenja, osim ako ugovorom o platnim uslugama nije utvrđeno da platilac može dati saglasnost nakon tog izvršenja (stav 2.). Platilac daje saglasnost za izvršenje platne transakcije ili niza platnih transakcija u formi i na način koji su utvrđeni ugovorom o platnim uslugama (3). Zaključuje se da je i u sporno vreme, kao i sada, postavljen zakonski i podzakonski okvir predstavljao opštu granicu, dok su se operativni uslovi, rokovi i međusobna prava i obaveze neposredno uređivali ugovorom sa poslovnom bankom.

Prema odredbi čl. 1052. Zakona o obligacionim odnosima (ZOO) ugovorom o bankarskom tekućem računu banka se obavezuje da nekom licu otvori poseban račun i da preko njega prima uplate i vrši isplate u granicama njegovih sredstava i odobrenog kredita, dok prema odredbi čl. 1057. st. 1. banka odgovara za izvršenje naloga deponenta prema pravilima ugovora o nalogu. Saglasno odredbi čl. 751. st.1. istog propisa nalogodavac je dužan izvršiti nalog prema primljenim uputstvima, sa pažnjom dobrog privrednika odnosno dobrog domaćina, ostajući u njegovim granicama i u svemu paziti na interes nalogodavca i njime se rukovoditi.

Iz utvrđenog činjeničnog stanja proizlazi da su sporne isplate novca sa računa tužioca u periodu 2014–2016. godine vršene na osnovu pisanih naloga za isplatu koji su bili popunjeni, overeni pečatom tužioca i snabdeveni potpisom koji je formalno odgovarao deponovanom potpisu ovlašćenog lica, te da su isplate vršene licima koja su, prema dostavljenim ovlašćenjima, bila ovlašćena da predaju instrumente platnog prometa i preuzimaju novac. Osim toga, banka je tužiocu dostavljala izvode o promenama na računu a nije bilo reklamacija tužioca u pogledu spornih transakcija.

Otuda i po oceni Vrhovnog suda nema nepravilnosti u radu četvrtotužene banke, konkretno njenih službenika koji su postupali po nalogu tužioca i na osnovu ovlašćenja koje je tužilac izdao, pa su izvršili isplate sa tužiočevog računa.

Nasuprot navodima revidenta pravilno su nižestepeni sudovi primenili materijalno pravo kada su ocenili da je četvrtotužena postupila u skladu sa odredbom člana 751. ZOO, odnosno sa pažnjom dobrog privrednika i stručnjaka. S obzirom na to da su predmetni nalozi bili formalno uredni i podneti od strane lica koja je sam tužilac ovlastio za predaju naloga i podizanje novca, banci se ne može staviti na teret propust u pogledu provere autentičnosti potpisa. Obaveza utvrđivanja eventualnog falsifikata primenom posebnih grafoloških metoda prevazilazi standard dužne pažnje u poslovanju platnog prometa, kao i uobičajene radnje provere koje je banka dužna da preduzme.

Tužilac nije dokazao da su banke bile obaveštene o eventualnim zloupotrebama, niti da su imale razloga da posumnjaju u validnost naloga koji su bili u skladu sa deponovanim potpisima i pečatom klijenta. Pri tome, iz činjeničnog stanja proizlazi da je sporne naloge popunjavala zaposlena kod tužioca (šef računovodstva i blagajnik), koja je raspolagala pečatom tužioca, imala ovlašćenje za predaju instrumenata platnog prometa i podizanje novca ali i ovlašćenje za elektronsko bankarstvo, što isključuje zaključak da je banka postupala suprotno pravilima poslovanja u slučaju kada je isplata vršena po formalno urednim nalozima. Prema pravilima Zakona o platnim uslugama, banka kao pružalac platnih usluga odgovara za neodobrenu ili nepravilno izvršenu platnu transakciju, ali u situaciji kada je nalog formalno uredan i podnet od strane lica koje je ovlašćeno za raspolaganje sredstvima, transakcija se smatra odobrenom u smislu tog zakona. Osim što tužilac nije dokazao da je banka bile obaveštena o zloupotrebama, ni sam nije postupio sa dužnom pažnjom jer su mu izvodi dostavljani uredno ali prigovor nije podneo. Sledi da banka nije ni imala razloga da posumnja u validnost naloga koji su bili u skladu sa deponovanim potpisima i pečatom klijenta i koji su duže vreme, a bez ikakvog prigovora klijenta, izvršavani.

Sledom navedenog, pravilno je stanovište nižestepenih sudova da nije dokazano da su zaposleni kod tužene banke postupali suprotno unutrašnjim procedurama i zakonskim pravilima, niti da su imali mogućnost i obavezu da utvrde zloupotrebu koja je bila posledica postupanja lica zaposlenog kod tužioca a ovlašćenog za predaju instrumenata platnog prometa kod banke, pa je primenom člana 414. ZPP, odbijena revizija tužioca u odnosu na četvrtotuženog, kao u stavu drugom izreke presude.

Na osnovu člana 165. stav 1. ZPP odbijen je zahtev četvrtotuženog za naknadu troškova revizijskog postupka, jer sastav odgovora na reviziju nije potreban radi vođenja parnice u smislu člana 154. ZPP, pa je odlučeno kao u stavu trećem izreke presude.

Predsednik veća – sudija

Tatjana Matković Stefanović, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković