Presuda o utvrđivanju prava svojine građenjem na državnom zemljištu

Protiv označene pravnosnažne presude donete u drugom stepenu tužene VV i GG blagovremeno su izjavile reviziju zbog svih zakonom propisanih razloga.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu u smislu člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 72/11, 549/13-US, 74/13-US, 55/14, 87/18, 18/20, 10/23; u daljem tekstu: ZPP) i utvrdio da je revizija neosnovana.

U sprovedenom postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti, niti revizija ukazuje na postojanje koje druge povrede odredaba parničnog postupka koja bi mogla uticati na zakonitost i pravilnost donete presude.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužioci su naslednici svoga oca DD koji se sa porodicom 1983. godine doselio iz ... u Novi Sad radi obavljanja poslova ... u preduzeću „Niva“. Njemu je 1986. godine dodeljena na korišćenje kuća površine 31m2 u ulici ... broj .. u Novom Sadu na k.p. ... k.o. Novi Sad I, koju je on proširio tako što je dozidao kupatilo, kuhinju, špajz, predsoblje i renovirao potkrovlje u kome je napravio tri spavaće sobe, a zatim se 1987. godine u nju i uselio i tu živeo do smrti 2011. godine. Za parcelu na kojoj se kuća nalazi, tada broj ... u k.o. Novi Sad VIII, GUPom namenjenu za individualnu stambenu izgradnju, 1985. godine su izdati uslovi za parcelaciju, prema kojima se ona deli na dve građevinske parcele i deo za društveni prostor kolektivnog stanovanja.

Otac tužilaca zaključio je 08.08.1996. godine ugovor o otkupu stana iz društvene svojine sa Gradom Novim Sadom kao prodavcem, u kome je navedeno da mu se prodaje jednosoban stan sa nus-prostorijama broj 1 u Novom Sadu, ... broj ..., što u prirodi predstavlja kuću površine 31m2 upisanu u zk.ul. 6834 k.o. Novi Sad izgrađenu na parceli ..., i da je ugovorna cena stana utvrđena na osnovu Zakona o stanovanju i Uputstva o načinu utvrđivanja otkupne cene stana. Prodavac je svoje pravo na prodatoj nepokretnosti stekao na osnovu presude Opštinskog suda u Novom Sadu P 4294/95 od 15.03.1996. godine (pravnosnažna 06.06.1996. godine) kojom je utvrđeno da su nekretnine upisane u zk.ul. 6834 k.o. Novi Sad I - parcele ... i izgrađeno građevinsko zemljište površine 4a i 21m2 i ... dvorište površine 7a i 82m2 i stambena zgrada u ulici ... na parceli ..., zemljišno-knjižno vlasništvo ĐĐ i EE rođene ..., postale društvena svojina sa pravom korišćenja Grada Novog Sada, te da su tuženi dužni trpeti da opisane nepokretnosti na osnovu te presude budu upisane kao društvena svojina sa pravom korišćenja Grada Novog Sada. Iz obrazloženja ove presude proizlazi da je na adresi ... pre Drugog svetskog rata „Šel“ imao svoje stovarište benzina i kuću sa jednom stambenom jedinicom u kojoj je kao domar- magacioner živeo ĐĐ sa suprugom EE, da se su supružnici ĐĐ-EE odatle odselili pre više od 40 godina (početkom pedesetih godina XX veka) i da su stambene prostorije zatim za stanovanje koristili i u njima se smanjivali zaposleni „Nive“. Kuća na katastarskoj parceli ... ima oko 160m2 i u njoj žive tužioci.

Zahtev oca tužilaca za uknjižbu prava vlasništva na jednosobnom stanu sa nus-prostorijama u stambenoj zgradi u ulici ... odbijen je rešenjem Opštinskog suda u Novom Sadu Dn 5712/96 od 10.02.1997. godine. Tužene VV, praunuka i GG, unuka pokojnih zemljišno-knjižnih vlasnika ĐĐ (preminulog 1970) i EE (preminule 1965) , protivile su zahtevu oca tužilaca od 1999. godine za razvrgnuće imovinske zajednice koje su činile nepokretnosti na parcelama ... i ... k.o. Novi Sad I, kao i predlogu službenog lica na usmenoj raspravi od 26.04.2001. godine pred Upravom za imovinsko-pravne poslove Grada Novog Sada da se izvrši razvrgnuće na način da se njima omogući upis prava korišćenja parcele ..., a da na parceli ... ostane pravo korišćenja Grada Novog Sada. U postupku formiranja katastra nepokretnosti Komisija za izlaganje podataka premera i katastarskog klasiranja zemljišta i utvrđivanje prava na nepokretnosti je na zapisniku od 03.02.2000. godine, u odsustvu stranaka, konstatovala je stanje iz zemljišnih knjiga za predmetne nepokretnosti, kao i to da je na parceli broj ... porodična stambena zgrada broj .. u ulici ... sagrađena u površini od 72 m2 (u A listu iskazana pod brojem 1) i pomoćna zgrada u površini od 73 m2 (u A listu iskazana pod brojem 2) bez dozvole, te je zatim doneto rešenje o uknjižbi predmetnih nepokretnosti na k.p. ... u korist Opštine Novi Sad sa 2/4 i ŽŽ i GG sa po ¼ i odbijen zahtev za upis prava korišćenja zemljišta na parceli ... u korist ŽŽ i GG.

Povodom zahteva oca tužilaca od 07.11.2003. godine za legalizaciju objekta na kome je staru kuću proširio za 1m i produžio za 4,6m, rekonstruisao tavanski prostor i izgradio potkrovlje, uz koji je dostavljen i ugovor o otkidu kuće iz društvene svojine broj 464-236/96, 29.10.2004. godine, izdato je mišljenje o uslovima za izdavanje naknadnog odobrenja za gradnju u kome je navedeno da je parcela ... u k.o. Novi Sad I u ulici ... prema detaljnom urbanističkom planu namenjena za porodično stanovanje, da je izvedena dogradnja porodične stambene zgrade i nadogradnja potkrovlja na celoj stambenoj zgradi, tako da je sada spratnosti P+Pk i izgradnja prizemnog pomoćnog objekta sa gabaritima prikazanim na pratećoj dokumentaciji i zaključeno da se na osnovu člana 10. Odluke o privremenim pravilima građenja („Službeni list Grada Novog Sada“ broj 19/2003) može izdati naknadno odobrenje za gradnju. S`tim u vezi Gradska uprava za urbanizam i stambene poslove Grada Novog Sada obavestila je oca tužilaca dopisom od 30.11.2006. godine da se povodom njegove prijave izgrađenog, odnosno rekonstruisanog objekta bez građevinske dozvole, za njegov objekat može izdati naknadno odobrenje za izgradnju, uz zahtev za podnošenje naknadnog odobrenja i navedene dokumentacije, a dopisom od 22.12.2009. godine i da je bio u obavezi da do određenog roka podnese zahtev za izdavanje naknadnog odobrenja u skladu sa članom 49. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS“, broj 34/2006), ali kako je taj rok istekao, da se njegova prijava od 07.11.2003. godine smatra okončanom. Istim dopisom otac tužilaca obavešten je i da je 11.09.2009. godine stupio na snagu novi Zakon o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS“, br. 72/09 i 81/09), da je donet Pravilnik o kriterijumima za određivanje naknade u postupcima legalizacije, kriterijumima za objekte za koje se ne može izdati građevinska dozvola, kao i o sadržini tehničke dokumentacije i sadržini i načinu izdavanja građevinske i upotrebne dozvole za objekte koji su predmet legalizacije („Službeni glasnik RS“, broj 89/09) i da može, ukoliko je i dalje zainteresovan, da legalizuje svoj objekat po podnetoj prijavi kod ove uprave do 11.03.2010. godine. Otac tužilaca je zatim, 25.02.2010. godine podneo zahtev za naknadno odobravanje građevinske dozvole za predmetni objekat (prizemlje sa potkrovljem) koji služi i koristi se za stanovanje od 1986. godine.

Na osnovu ovako utvrđenog činjeničnog stanja prvostepeni sud je zaključio da je tužbeni zahtev osnovan u odnosu na tužene Grad Novi Sad i Republiku Srbiju jer su tužioci odnosno njihov pravni prethodnik u odnosu na te tužene bili savesni i zakoniti držaoci predmetne nepokretnosti, pa je u odnosu na te tužene tužbeni zahtev usvojio pozivajući se na odredbe čl. 20, 28. st. 2. i 5, 29. i 30. Zakona o osnovama svojinsko-pravnih odnosa. U odnosu na tužene VV i GG prvostepeni sud je odbio zahtev tužilaca smatrajući da državina njihovog pravnog prethodnika nije bila savesna jer je sve vreme znao za postojanje tih tuženih i za njihove suvlasničke udele na predmetnoj nepokretnosti, i čak im se i obraćao više puta radi regulisanja imovinsko-pravnih odnosa.

Drugostepeni sud je smatrao da je prvostepeni sud pogrešno primenio materijalno pravo kada je odbio tužbeni zahtev u odnosu na tužene VV i GG i da se osnovanost tužbenog zahteva za utvrđenje prava svojine na predmetnom objektu preko otkupljene površine od 31m2 ceni u skladu sa odredbom člana 24. stav 1. Zakona o osnovama svojinsko-pravnih odnosa kojom je propisano da lice koje izgradi zgradu ili drugu građevinu (građevinski objekat) na zemljištu na koje drugi ima pravo svojine (graditelj) stiče pravo svojine i na zemljištu na kome je izgrađen građevinski objekat, kao i na zemljištu koje je neophodno za redovnu upotrebu tog građevinskog objekta ako nije znalo niti je moglo znati da gradi na tuđem zemljištu, a vlasnik zemljišta je znao za izgradnju i nije se odmah usprotivio. Drugostepeni sud je zaključio da su u konkretnom slučaju ispunjena oba uslova u odnosu na dograđeni deo predmetne nepokretnosti s obzirom da pravni prethodnik tužilaca prilikom dogradnje (1987. godine) bio savestan a da mu je ugovorom o otkupu od 1996. godine zemljište u društvenoj svojini na zakonit način dato na korišćenje, što isključuje njegovu nesavesnost, a da se nijedan od tuženih, niti pravni prethodnici tuženih VV i GG nikada nisu protivili dogradnji i renoviranju predmetne nepokretnosti. Zbog toga je drugostepeni sud preinačio prvostepenu presudu u odnosu na tužene VV i GG i tužbeni zahtev usvojio i u odnosu na njih.

Vrhovni sud ocenjuje da je pravilna odluka drugostepenog suda.

Revizijom tuženih VV i GG ponavljaju se navodi koji su već isticani tokom prvostepenog postupka i u žalbi, a koje je drugostepeni sud pravilno ocenio kao neosnovane. Upravo navod revidenata da nekadašnji knjižni objekat od 31m2 više ne postoji jer ga je otac tužilaca izmenio u takvoj meri da je to sada u pitanju petosobna kuća površine 180m2 govori u prilog zaključku drugostepenog suda.

U vreme davanja na korišćenje nepokretnosti ocu tužilaca 1985. godine, njenog dograđivanja, renoviranja, useljenja u nju, a zatim i otkupa 1996. godine, u bitnom se menjao do tada ustaljeni višedecenijski pravni poredak u državi. Iako prevladavajuća i prioritetno zaštićena, društvena svojina nije bila u potpunosti ni evidentirana, a ni popisana niti upisana u javnu knjigu, suprotno odredbama čl. 62, 64. i 71. do 76. Zakona o pravima i dužnostima organa društveno-političkih zajednica u pogledu sredstava u društvenoj svojini koja oni koriste („Službeni glasnik SRS“, broj 26/86 i dr) da u roku od godine dana od dana stupanja na snagu ovog zakona pribave potrebnu dokumentaciju - isprave o nepokretnostima koje koriste kojima se dokazuje njihovo pravo raspolaganja i dostavi ih nadležnom javnom pravobranilaštvu radi podnošenja predloga nadležnom organu za upis prava raspolaganja. Čak ni nakon diskontinuiteta nastalog donošenjem Ustava Republike Srbije od 1990. godine (“Službeni glasnik RS”, br. 1/90 od 28.9.1990. godine) i kapitalnih promena u pravnom poretku Republike Srbije (koja prestaje da bude socijalistička republika i država zasnovana na jedinstvu vlasti), državna svojina i dalje nije u potpunosti evidentirana, popisana i upisana u javnu knjigu, suprotno dužnostima iz čl. 10. do 13, 17. i 47. Zakona o sredstvima u svojini Republike Srbije („Službeni glasnik RS“, br. 53/95, 3/96, 54/96, 32/97, 44/99, 101/05).

I u odsustvu tako značajnih promena pravnog poretka u kojima su se odvijale činjenično-pravne okolnosti konkretnog slučaja, dešava se da upisi stvarnih prava u javnoj knjizi ne prate uvek činjenice i pravne odnose koji nastaju u vezi sa nepokretnostima. S obzirom na prirodu prava svojine i na mogućnost da se o njemu uvek raspravlja, a saglasno opštim pravilima važećim u domaćem pravnom poretku, svako ko smatra da je ispunio zakonom propisane uslove za sticanje prava svojine na nepokretnosti ima pravo da zahteva utvrđenje ovog svog prava u odgovarajućem zakonom propisanom postupku, čak i u odnosu na lice koje se u javnom registru vodi kao vlasnik određene nepokretnosti (a s obzirom na apsolutno dejstvo i nezastarivost ovog prava).

Dodelom zemljišno-knjižnog stana - kuće od 31 m2 u ulici ... na korišćenje tužiočevom ocu sa porodicom 1986. godine i davanjem u otkup 1996. godine iste nepokretnosti, tada već proširene, nadograđene i renovirane, čemu se nisu protivili ni davalac na korišćenje, ni prodavac, a ni upisani zemljišno-knjižni vlasnici, što je bilo praćeno i ugovorom o otkupu kuće iz društvene svojine broj 464-236/96 priloženim zahtevu oca tužilaca od 07.11.2003. godine za legalizaciju predmetne nepokretnosti, stanarsko pravo na predmetnoj nepokretnosti oca tužilaca preobraženo je, na osnovu zakona, u pravo svojine, na osnovu koga je on stekao, u skladu sa čl. 15. i 31. Zakona o građevinskom zemljištu („Službeni glasnik SRS“, br. 20/79, 16/83, 38/84, 14/86), odnosno članom 83. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS“, broj 5 od 05.05.2003. godine) pravo korišćenja postojeće građevinske parcele dok taj objekat postoji, kao i pravo da zahteva legalizaciju radova izvedenih na predmetnom objektu, odnosno za naknadno odobravanje građevinske dozvole za predmetni objekat.

Proces započet promenom Ustava od 1990, kojim koncept društvene svojine drastično gubi na značaju izjednačavanjem svih oblika svojine, nastavkom započetog procesa privatizacije i propisivanjem jednake pravne zaštite svih oblika svojine, nastavljen je izmenama Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa – ZOSPO (“Službeni list SRJ”, br. 26/96 od 29.6.1996. godine) kojima je prestalo važenje dotadašnjih zabrana sticanja održajem: prava svojine na zemljištu u društvenoj svojini (član 29) i prava službenosti na nepokretnosti koja je društveno sredstvo u društvenom pravnom licu (član 55), a zatim i donošenjem Zakona o planiranju i izgradnji (“Službeni glasnik RS”, br. 43/2003 od 15.5.2003. godine) kojim je dozvoljeno prometovanje pravom korišćenja zemljišta u društvenoj svojini (član 84. stav 4) i istoimenog zakona od 2009. godine (“Službeni glasnik RS”, br. 72/2009, sa izmenama i dopunama) kojim se dozvoljava konverzija prava korišćenja zemljišta na građevinskom zemljištu pretvaranjem u pravo svojine, bez naknade (član 102). Suštinski rezultat ovog procesa formalno-pravno izraženog u označenim zakonskim izmenama, ogleda se u tome da se instituti održaja i građenja na tuđem, kao dva od više načina sticanja prava svojine po samom zakonu koji su uređeni odredbama ZOSPO (čl. 21, 28. do 31. i 24. do 26), mogu po analogiji primeniti i na pravo korišćenja.

Sve i da je otac tužilaca bio nesavesni graditelj, kako revidenti tvrde, revidenti nisu dokazali da su postupili u skladu sa odredbama člana 25. Zakona o osnovama svojinsko-pravnih odnosa - ZOSPO kojima je propisano da ako je graditelj znao da gradi na tuđem zemljištu ili ako to nije znao a vlasnik se tome odmah usprotivio, vlasnik zemljišta može tražiti da mu pripadne pravo svojine na građevinski objekat ili da graditelj poruši građevinski objekat i vrati mu zemljište u prvobitno stanje ili da mu graditelj isplati prometnu cenu zemljišta (stav 1) i da pravo izbora iz stava 1. ovog člana vlasnik zemljišta može ostvariti najkasnije u roku od tri godine od dana završetka izgradnje građevinskog objekta a da po proteku ovog roka može zahtevati isplatu prometne cene zemljišta (stav 4).

S obzirom na izloženo, nije prihvatljivo da nemarno postupanje tužene Republike Srbije sa sopstvenom, državnom imovinom, kao i organa njenih teritorijalnih jedinica, tojest tuženog Grada Novog Sada sa državnom imovinom koju koristi (propuštanje da izdejstvuju da cela imovina kojom su raspolagali, odnosno koju su koristili bude upisana u javnu knjigu kao državna) onemogući ostvarenje legitimnih prava lica, u konkretnom slučaju tužilaca da postanu vlasnici nepokretnosti koju su dobili/otkupili od društvenog preduzeća, odnosno grada, koji tome ne samo da se nisu protivili, već su s tim bili saglasni.

Na osnovu izloženog, revizija je odbijena kao neosnovana, primenom člana 414. stav 1. ZPP, kao u prvom stavu izreke.

Odluka iz stava drugog izreke doneta je s obzirom na to da revidenti nisu uspeli u postupku po reviziji, shodnom primenom člana 165. stav 1. u vezi s`članom 153. stav 1. ZPP.

Predsednik veća - sudija

Branislav Bosiljković, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković