Utvrđivanje suvlasničkog udela bračnog druga na otkupljenom društvenom stanu

U IME NARODA

Vrhovni sud, u veću sastavljenom od sudija: Branislava Bosiljkovića, predsednika veća, Branke Dražić i Dragane Boljević, članova veća, u parnici tužilje AA iz ..., koju zastupa Đorđe Ivanišević advokat iz ..., protiv tužene BB iz ..., koju zastupa Milorad Popović advokat iz ..., radi utvrđenja, odlučujući o reviziji tužene izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Beogradu Gž 3799/18 od 13.06.2018. godine, na sednici održanoj 11.07.2024. godine, doneo je

P R E S U D U

ODBIJA SE kao neosnovana revizija tužene izjavljena protiv presude Apelacionog suda u Beogradu Gž 3799/18 od 13.06.2018. godine.

Svaka stranka snosi svoje troškove postupka po reviziji.

O b r a z l o ž e nj e

Presudom Prvog osnovnog suda u Beogradu P 21018/12 od 20.10.2016. godine, stavom prvim izreke, odbijen je prigovor litispendencije istaknut od strane tužene, dok je stavom drugim izreke odbijen tužbeni zahtev tužilje za utvrđenje da su ništave njene nasledničke izjave date u ostavinskim postupcima vođenim iza smrti njenih pokojnih roditelja, majke VV (Ov 11984/2011) i oca GG (Ov 11985/11). Stavom trećim izreke, odbačena je tužba za utvrđenje da je ugovorom o poklonu Ov .../... zaključenim 18.11.2003. godine između sada pok. GG i tužene, overenim istog dana u Trećem opštinskom sudu u Beogradu povređeno tužiljino pravo na zakonski nasledni deo majčine zaostavštine i za umanjenje raspolaganja po tom ugovoru. Stavom četvrtim izreke, utvrđeno je da je tužilja vlasnik 1/6 šestoiposobnog stana broj ... površine 184 m2 na prvom spratu zgrade 11-a u ulici ... u ..., postojeće na k.p. ... k.o. ... . Stavom petim izreke, odbijen je tužbeni zahtev tužilje za utvrđenje da je ugovorom označenim u stavu trećem izreke povređeno tužiljino pravo na nužni i na zakonski nasledni deo na zaostavštini njenog pok. oca i za umanjenje raspolaganja učinjenog tim poklonom, utvrđenjem tužiljinog prava susvojine opisanog stana od 1/8 po osnovu nužnog i 1/12 po osnovu zakonskog naslednog dela. Stavom šestim izreke, odlučeno je da svaka stranka snosi svoje troškove postupka.

Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž 3799/18 od 13.06.2018. godine, stavom prvim izreke, odbijene su žalbe parničnih stranaka i potvrđena prvostepena presuda u stavovima drugom, trećem i četvrtom izreke, dok je stavom drugim izreke prvostepena presuda ukinuta u stavovima petom i šestom izreke i u tom delu predmet vraćen istom sudu na ponovno suđenje.

Tužena je blagovremeno izjavila reviziju protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava, naznačivši da označene presudu pobija u delu stava prvog izreke kojim je potvrđena odluka o utvrđenju tužiljinog prava susvojine od 1/6 predmetnog stana sadržana u stavu četvrtom izreke prvostepene presude.

Tužilja je podnela odgovor na reviziju.

Ispitujući pobijanu presudu, u smislu člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 72/11, 49/13-US, 74/13-US, 55/14, 87/18, 18/20, 10/23; u daljem tekstu: ZPP), Vrhovni sud je utvrdio da je revizija tužene neosnovana.

U postupku donošenja pobijane presude nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti, kao ni koja od drugih bitnih povreda odredaba parničnog postupka iz člana 407. stav 1. ZPP zbog kojih se revizija može izjaviti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, VV i GG, roditelji tužilje AA (rođene ..., sa boravištem u ...) i tužene BB (rođene ..., sa boravištem u ...) preminuli su 2011. godine (11.01.2011. majka, a 21.08.2011. godine otac). Njihovu zaostavštinu (novčani ulozi na bankarskim računima) nasledile su parnične stranke sa udelima od po ½ na osnovu rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu O 11984/11 od 14.05.2012. godine (majčinu) i O 11985/11 od 16.12.2011. godine (očevu, s tim što je očevu zaostavštinu činilo i pravo korišćenja rozarijuma u parceli broj ... na ...). Tokom zajednice života roditelja parničnih stranaka, koja je prestala 2011. godine smrću majke (brak je trajao 65 godina), dodeljen je 1974. godine njihovom ocu na korišćenje, sa članovima porodičnog domaćinstva (suprugom i ovde tuženom), predmetni stan od 184 m2, koji je on tokom te zajednice i otkupio 23.11.1992. godine (ugovor Ov .../... istog dana overen u Drugom osnovnom sudu u Beogradu) i 18.11.2003. godine ga poklonio tuženoj (ugovor Ov .../... istog dana overen u Trećem opštinskom sudu u Beogradu), zadržavajući pravo doživotnog plodouživanja i stanovanja za suprugu i sebe, nakon čega se tužena uknjižila kao vlasnik stana. Pre ovog ugovora, otac je svoju imovinu raspodelio za slučaj smrti ostavivši isti stan supruzi, a za slučaj da ona ne bude u životu - tuženoj, sa svim pokretnim stvarima sudskim zaveštanjem R 331/03 sačinjenim 07.05.2003. godine pred Prvim opštinskim sudom u Beogradu.

Predmetni stan nije bio prijavljen u ostavinskim postupcima kao zaostavština roditelja parničnih stranaka (punomoćnik koji je zastupao i tužilju i tuženu u tim postupcima nije zahtevao izdvajanje tužiljinog nužnog dela, niti je tužilju poučio da takvo pravo ima), jer je između parničnih stranaka postojao dogovor da tužena zavešta tužiljinoj deci predmetni stan, s obzirom da svoje dece nema. Tužiljinom tužbom protiv tužene u predmetu Prvog osnovnog suda u Beogradu P 25265/12 zahtevano je da se, između ostalog, ponište njene nasledničke izjave date u ostavinskim postupcima vođenim iza roditelja preko punomoćnika advokata Jovice Kosića. Taj je postupak prekinut pravnosnažnim rešenjem od 22.11.2018. godine.

Imajući u vidu ovako utvrđeno činjenično stanje, pošavši od toga da je predmetni stan dat na korišćenje roditeljima parničnih stranaka i otkupljen tokom njihove zajednice života, prvostepeni sud je zaključio da predmetni stan predstavlja zajedničku imovinu supružnika, bez obzira što je nosilac stanarskog prava bio otac parničnih stranaka, naročito imajući u vidu da je otkupljen po netržišnim uslovima koji su vladali u vreme inflacije i da je majka parničnih stranaka bila u radnom odnosu, a zatim ostvarivala penziju. Prvostepeni sud je, dodatno primenivši načelo pravičnosti, zaključio da su suvlasnički udeli roditelja parničnih stranaka na predmetnom stanu jednaki, odnosno da je zaostavština majke stranaka ½ svojine tog stana, a kako je iza nje ostalo troje naslednika (muž i dve kćerke), da su je ti naslednici nasledili na jednake delove sa po 1/3 i na taj način postali suvlasnici stana sa po 1/6, za koji je udeo i usvojio tužbeni zahtev tužilje. Drugostepeni sud je, imajući u vidu odredbe Zakona o stanovanju, Zakona o braku i porodičnim odnosima i Porodičnog zakona, prihvatio kao pravilnu odluku prvostepenog suda u ovom delu i potvrdio je.

Po oceni Vrhovnog suda, drugostepeni sud je na pravilno i potpuno utvrđeno činjenično stanje povodom tužbenog zahteva koji se odnosi na utvrđenje tužiljinog prava susvojine po osnovu nasleđa majke, pravilno primenio materijalno pravo, dajući jasne i prihvatljive razloge za svoju odluku, jer je ona u skladu sa pravilnim sagledavanjem i tumačenjem odredaba više zakona koji su važili i bili menjani tokom trajanja bračne zajednice roditelja parničnih stranaka i u momentu izvršenog otkupa predmetnog stana.

Najpre, na sticanje zajedničke imovine tokom trajanja braka roditelja stranaka ugovorom o otkupu predmetnog stana koji je 1992. godine zaključio jedan od bračnih drugova (otac) primenjuju se odredbe čl. 321. do 337. Zakona o braku i porodičnim podnosima (“Službeni glasnik SRS”, br. 20/80 i 11/88 i “Službeni glasnik RS”, broj 22/93, 35/94, 46/95 i 29/01) koji je važio do 01.07.2005. godine, saglasno čl. 362. stav 1. i 363. Porodičnog zakona (“Službeni glasnik RS”, br. 18/05, 72/11, 6/15). Primeni Porodičnog zakona nema mesta ni kada se ima u vidu odredba njegovog člana 357. st. 1, prema kojoj se odredbe tog zakona primenjuju na porodične odnose koji su nastali do dana početka njegove primene. Ovo stoga što su porodični odnosi oni odnosi koji proističu iz braka, odnosa deteta i roditelja, usvojenja, hraniteljstva, starateljstva, izdržavanja i zaštite od nasilja u porodici, a u konkretnom slučaju se ne radi o porodičnim odnosima, već se rešava o imovinskim odnosima nastalim i pravno okončanim pre stupanja na snagu i primene Porodičnog zakona. Uostalom i sam Porodični zakon (član 196) propisuje da se na imovinske odnose supružnika koji nisu uređeni ovim zakonom, primenjuju odredbe zakona kojim se uređuju svojinskopravni odnosi i zakona kojim se uređuju obligacioni odnosi.

Međutim, imajući u vidu specifičnost pravā (prava korišćenja stana u društvenoj svojini i prava na otkup takvog stana) iz kojih je proisteklo pravo zajedničke svojine u konkretnom slučaju i stečen u svojinu predmetni stan, neophodno je imati u vidu i ostale relevantne propise od kojih je zavisila transformacija prava korišćenja stana u društvenoj svojini u pravo svojine.

U vreme kada je predmetni stan dodeljen ocu stranaka da ga koristi za stanovanje sa suprugom i mlađom ćerkom (tuženom) primenjivao se Zakon o stambenim odnosima („Službeni glasnik SRS“ broj, 29/73). Prema odredbama tog zakona, davanje stana na korišćenje nosiocu stanarskog prava bilo je usmereno na zadovoljavanje ne samo njegovih ličnih stambenih potreba, već i potreba članova njegovog porodičnog domaćinstva (član 2. stav 1), zbog čega je, između ostalog, i bračni drug nosioca stanarskog prava koji sa njim živi u zajedničkom domaćinstvu bio nosilac stanarskog prava (član 15. stav 2). Pritom, građanin koji se uselio u stan u društvenoj svojini na osnovu ugovora o korišćenju stana, sticao je pravo da taj stan trajno koristi (član 2. stav 1), ali ne i da postane vlasnik tog stana. Mogućnost da stan u društvenoj svojini postane privatna svojina otkupom, odnosno da korisnik stanarskog prava postane vlasnik stana, ustanovljena je tek dvadesetak godina docnije.

Prema odredbama Zakona o stanovanju („Službeni glasnik RS“, br. 50/1992... 99/2011), nosilac prava raspolaganja na stanu u društvenoj svojini i vlasnik državnog stana bio je dužan da omogući otkup stana nosiocu stanarskog prava ili njegovom bračnom drugu, uz pismenu saglasnost nosioca stanarskog prava, pod uslovima propisanim tim zakonom (član 16. st. 1. i 2). Otkupna cena stana utvrđivala se, saglasno odredbama člana 20, na osnovu više elementa - prosečne mesečne zarade u Republici u mesecu koji prethodi danu podnošenja pismenog zahteva za otkup stana, kao i na osnovu starosti zgrade (po stopi od 1,0% godišnje, a najviše do 50%), opšte pogodnosti zgrade i stana u skladu sa propisima (kvalitet i spratnost zgrade, visinski položaj stana u zgradi, lokacija i drugo) i površine stana, i zatim se umanjivala, u skladu sa odredbama člana 21. istog zakona, revalorizovanim iznosom doprinosa za stambenu izgradnju uplaćivanog iz ličnog dohotka lica koje otkupljuje stan i njegovog bračnog druga (po 0,5% za svaku godinu radnog staža, a najviše do 30%), a umanjivala se i u slučaju jednokratne otplate više od 1/3 duga (za 15%) i cele ugovorne cene (za 20%), pri čemu su postojali i ostali zakonski uslovi na osnovu kojih je otplatna cena stana mogla da se umanjuje.

Dakle, prilikom otkupa predmetnog društvenog stana, otkupna cena stana je bila povlašćena i formirana pod netržišnim uslovima, a pravo na otkup stana po tim privilegovanim uslovima, osim ocu parničnih stranaka, pripadao je i njegovom višedecenijskom bračnom drugu - majci stranaka (čiji je stambeni doprinos takođe revalorizovan, uračunat u utvrđenu otkupnu cenu stana i uticao na njeno sniženje), jer je i ona, kao i njen suprug, bila nosilac stanarskog prava. Okolnost što je otac parničnih stranaka bio visoki funkcioner tadašnje savezne države ne može poništiti prava koja su po navedenim zakonima pripadala njegovom bračnom drugu – majci parničnih stranaka, koja je sa njim bila u bračnoj zajednici i u vreme dodele predmetnog stana na korišćenje, i u vreme otkupa tog stana u kome je sa njim stanovala. Transformacija ovog složenog prava (korišćenje stana) u stvarno pravo (pravo svojine), imala je bitne specifičnosti. Mogućnost zaključivanja ugovora o otkupu bila je striktno uređena zakonom, kako u pogledu subjekata koji su ga mogli zaključivati, tako i u pogledu predmeta ugovora i ugovorne cene. Prodavac je mogao biti samo nosilac prava raspolaganja stanom u društvenoj svojini, odnosno vlasnik državnog stana, a kupac samo (su)nosilac stanarskog prava na takvom stanu i njihov zakonom usko određeni krug srodnika. Predmet prometa bio je samo stan u društvenoj, odnosno državnoj svojini, a umesto sporazumom ugovornih strana, cena je bila određivana na osnovu zakonom propisanih elemenata, u skladu sa zakonom. U svakom slučaju cena je, iako je bila znatno niža od tržišne, zavisila i od doprinosa bračnog druga nosioca stanarskog prava. Svrha i posledice ove transformacije (sticanje prava svojine) imaju se tumačiti u skladu sa svim izloženim. Zbog toga je logičan i pravilan zaključak nižestepenih sudova da je u takvoj situaciji, upravo načelo pravičnosti omogućavalo da bračni drugovi, kojima je stan dat na korišćenje tokom njihove bračne zajednice, radi zadovoljavanja njihovih ličnih i porodičnih stambenih potreba i koji je tokom njihove zajednice života i otkupljen, postanu njegovi suvlasnici sa podjednakim suvlasničkim udelima.

Budući da je majka parničnih stranaka bila suvlasnik polovine predmetnog stana, kao i da tužena nije dokazala da je svojim suvlasničkim udelom majka raspolagala kakvim pravnim poslom, odluka drugostepenog suda da potvrdi presudu prvostepenog suda koji je zaključio da su majčinu zaostavštinu od ½ nasledili na jednake delove (sa po 1/3) njen suprug i dve kćerke i da treba usvojiti tužbeni zahtev tužilje u delu kojim je traženo utvrđenje tužiljinog prava svojine sa 1/6 predmetnog stana po osnovu nasleđa majčine zaostavštine, počiva na pravilnoj primeni citiranih, kao i odredaba člana 36. Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa u vezi s čl. 212. stav 1, 9. i 221. Zakona o nasleđivanju.

S obzirom na izloženo, kako se revizijom ne dovodi u sumnju zakonitost i pravilnost pobijane odluke, Vrhovni sud je odlučio kao u prvom stavu izreke, na osnovu člana 414. ZPP.

O troškovima postupka po reviziji odlučeno je na osnovu člana 165. stav 1. u vezi sa čl. 153. stav 1. i 154. stav 1. ZPP, s obzirom da tužena nije uspela u postupku po reviziji, a da izdaci za sastav odgovora na reviziju nisu bili neophodni.

Predsednik veća - sudija

Branislav Bosiljković s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković