Naknada štete zbog faktičke eksproprijacije zemljišta za izgradnju javne saobraćajnice

U IME NARODA

Vrhovni sud, u veću sastavljenom od sudija: Zvezdane Lutovac, predsednika veća, Ivane Rađenović i Vladislave Milićević, članova veća, u parnici tužioca AA iz ..., čiji su punomoćnici Boško Trivunović i Natalija Trivunović, advokati u ..., protiv tuženog Grada Novog Sada, koga zastupa Pravobranilaštvo Grada Novog Sada, radi isplate, odlučujući o reviziji tuženog izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 203/23 od 23.02.2023. godine, u sednici održanoj 29.11.2023. godine, doneo je

P R E S U D U

ODBIJA SE kao neosnovana revizija tuženog izjavljena protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 203/23 od 23.02.2023. godine.

O b r a z l o ž e nj e

Presudom Višeg suda u Novom Sadu P 36/2022 od 16.12.2022. godine, stavovima prvim, drugim i trećim izreke delimično je usvojen tužbeni zahtev i obavezan tuženi da isplati tužiocu na ime naknade za oduzeto zemljište na parcelama broj .. i .., obe upisane u list nepokretnosti .. k.o. Veternik iznos od 10.528.533,84 dinara sa zakonckom zateznom kamatom od dana presuđenja do isplate i da tuženi u evidenciji Republičkog geodetskog zavoda - Službe za katastar nepokretnosti Novi Sad I po osnovu ove presude o svom trošku izvrši upis prava svojine na katastarskoj parceli broj .. sa obimom od 1/1 dela i na parceli ../8 sa obimom od 863/867 dela, obe parcele upisane u list nepokretnosti .. k.o. Veternik, što je tužilac dužan priznati i trpeti. Stavom četvrtim izreke, odbijen je tužbeni zateva u delu kojim je tužilac tražio isplatu preko dosuđenog iznosa od 10.528.533,84 dinara do traženog iznosa od 10.571.995,28 dinara sa zakonckom zateznom kamatom od dana presuđenja do isplate, kao i za obavezivanje tuženog da o svom trošku izvrši upis prava svojine na katastarskoj parceli broj .. preko 863/867 dela do traženog upisa od 1/1 dela. Stavom petim izreke, obavezan je tuženi da tužiocu na ime naknade troškova postupka isplati iznos od 428.315,00 dinara.

Presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 203/23 od 23.02.2023. godine, stavom prvim izreke, odbijena je žalba tuženog i potvrđena prvostepena presuda u ožalbenom delu (stavovi drugi i treći izreke). Stavom drugim izreke, odbijen je zahtev tuženog za naknadu troškova žalbenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tuženi je blagovremeno izjavio reviziju zbog bitne povrede odredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu primenom člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, 72/11...10/23), pa je našao da revizija nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti, a na druge bitne povrede postupka se revizijom ne ukazuje.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilac je vlasnik katastarske parcele broj ../2 površine 106m², koja je u katastru nepokretnosti upisana po vrsti kao zemljište u građevinskom reonu, njiva 4. klase i parcele broj .. površine 867 m², upisane u katastru po vrsti kao zemljište u građevinskom području, zemljište pod delom zgrade. Obe parcele su upisane u list nepokretnosti broj .. k.o. Veternik. Tužilac je bio vlasnik ranije jedinstvene parcele br. .. k.o. Veternik na kojoj je stekao pravo svojine u postupku obnove zemljišne knjige, u kojem je zapisnički konstatovano da je tužiocu prikazan posed u posedovnom listu broj .. i to parcela .. njiva "... šuma" od 40 ari 55 m² umesto dela gruntovne parcele br. .. . Parcela .. prema starom stanju odgovara parcelama .. i .. prema novom stanju. Postupkom preparcelacije 1996. godine, deobom parcele .. nastale su nove parcele .. površine 3949 m² i .. površine 106 m². Daljom deobom 2006. godine parcele .. od 3949 m² nastale su nove parcele .. od 2965 m², .. od 340 m² i .. od 645 m² da bi konačno deobom parcele .. od 2965 m² iz 2016. godine nastala između ostalih i parcela .. od 867 m², koja je zajedno sa parcelom .. predmet ovog postupka. Tužilac je po sticanju prava svojine na tada celovitoj parceli .. k.o. Veternik izvršio otuđenje njenih idealnih delova i to ugovorom od 28.06.1993. godine kojim je prodao BB suvlasnički udeo od 255/4055 delova parcele .., kao i ugovorima od 16.04.1997. godine kojim je VV i GG prodao udeo od 245/4055 delova parcele ... . Istim kupcima tužilac je prodao i udeo od 255/4055 dela parcele .. po kupoprodajnom ugovoru od 01.12.1994. godine. Zaključenjem navedenih ugovora tužilac nije otuđivao površine zemljišta koje su preparcelacijom ušle u sastav parela .. i .., koje su Planom generalne regulacije naseljenog mesta Veternik ("Službeni list Grada Novog Sada" broj 27/15, 14/17, 55/18, 22/19, 35/19 i 9/20) predviđene za javnu saobraćajnu površinu – ulice u Veterniku. Parcela broj .. je u celosti privedena nameni, odnosno u celosti se koristi kao javna saobraćajna površina – ulica ... u Veterniku, dok je parcela broj .. najvećim delom privedena urbanističkoj nameni, odnosno ušla je u sastav ulice ... u Veterniku u površini od 863 m² (99,5%), a deo parcele od 4 m² koji se nalazi pod objektom nije priveden nameni. Obe parcele su kompletno opremljene vodnom, elektroenergetskom, telekomunikacionom i gasnom infrastrukturom, a saobraćajna površina je izgrađena od asfaltnog zastora. U vreme kada je tužilac stekao pravo svojine na tada jedinstvenoj parceli .., na parceli .. postojao je nekategorisan put u vlasništvu grada Novog Sada, koji je bio širine 3,92 m. Prethodno navedenom planskom dokumentacijom i ta parcela .. kao i susedne parcele, uključujući i parcelu .. određene su za ... ulicu širine 15 m, i iste su ušle u sastav navedene ulice te su privedene urbanističkoj nameni. Prema proceni Poreske uprave tržišna vrednost predmetnih katastarskih parcela iznosi 10.865,36 dinara po m², dok prema proceni veštaka građevinske struke iznosi 10.582,88 dinara po m². Tuženi nikada nije sproveo postupak eksproprijacije navedenih parcela, niti je tužiocu isplatio naknadu za oduzimanje zemljišta.

Polazeći od utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su primenom materijalnog prava iz člana 1. Protokola broj 1 uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i člana 58. Ustava RS obavezali tuženog da plati tužiocu novčanu naknadu za zemljište koje mu je oduzeto bez prethodno sprovedenog postupka eksproprijacije (faktička eksproprijacija) u površini cele katastarske parcele .. i od katastarske parcele .. u površini od 863 m2, a prema proceni tržišne vrednosti Poreske uprave. Pravno stanovište sudova je da su predmetna parcele faktički oduzete u javnom interesu i privedene javnoj nameni na osnovu planskog akta tuženog (Plana generalne regulacije naseljenog mesta Veternik), te da su na taj način postale javna svojina jedinice lokalne samouprave.

Po oceni Vrhovnog suda, pravilno su nižestepeni sudovi primenili materijalno pravo.

Članom 1. stav 1. Protokola broj 1 uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda propisano je da svako fizičko i pravno lice ima pravo na neometano uživanje svoje imovine, te da niko ne može biti lišen svoje imovine osim u javnom interesu i pod uslovima predviđenim zakonom i opštim načelima međunarodnog prava. Stavom 2. istog člana propisano je da prethodne odredbe ni na koji način ne utiču na pravo države da primenjuje zakone koje smatra potrebnim da bi regulisala korišćenje imovine u skladu sa opštim interesima i da bi obezbedila naplatu poreza ili drugih dažbina ili kazni.

Odredbom člana 58. Ustava Republike Srbije, između ostalog, propisano je da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona (stav 1), da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona i da je učinjeno uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne (stav 2). Saglasno navedenom, dozvoljeno oduzimanje prava svojine koje ne predstavlja povredu prava na imovinu postoji samo kada su kumulativno ispunjena dva uslova: da je učinjeno u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona i da je učinjeno uz naknadu koja ne može da bude niža od tržišne.

Odredbom člana 2. stav 6. Zakona o planiranju i izgradnji („Sl. glasnik RS“, br. 72/2009... 145/2014) koji je bio snazi u vreme usvajanja Plana generalne regulacije naseljenog mesta Veternik, propisano je da je površina javne namene prostor određen planskim dokumentom za uređenje ili izgradnju objekata javne namene ili javnih površina, za koje je predviđeno utvrđivanje javnog interesa u skladu sa posebnim zakonom (ulice, trgovi, parkovi i dr).

Odredbom člana 10. stav 2. Zakona o javnoj svojini („Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 72/11, 88/2013, 105/2014) propisano je da se dobrima u opštoj upotrebi u javnoj svojini, smatraju one stvari koje su zbog svoje prirode namenjene korišćenju svih i koje su, kao takve, određene zakonom (javni putevi, javne pruge, most i tunel na javnom putu, pruzi ili ulici, ulice, trgovi, javni parkovi, granični prelazi itd.), a stavom 7. istog člana, dobra u opštoj upotrebi su u svojini Republike Srbije, izuzev puteva drugog reda koji su u svojini autonomne pokrajine na čijoj se teritoriji nalaze, kao i izuzev nekategorisanih puteva, opštinskih puteva i ulica (koji nisu deo autoputa ili državnog puta prvog i drugog reda) i trgova i javnih površina koji su u svojini jedinica lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze.

U konkretnom slučaju sporno zemljište parcela broj ... i .. koje su upisane u list nepokretnosti broj .. k.o. Veternik, planskim aktom je predviđeno za javnu površinu – ulicu i saobraćajnicu koju koristi neograničen broj lica za javni saobraćaj i u prirodi predstavljaju ulice u naselju Vetrenik koje imaju svoj naziv – ulica ... i ... ulica i komletno su infrastrukturno opremljene. U konkretnoj situaciji kada je zemljište planskim aktom jedinice lokalne samouprave određeno za ulicu i privedeno je toj nameni, to zemljište od tog momenta po sili zakona postaje sredstvo u javnoj svojini. Shodno tome, jedinica lokalne samouprave ima obavezu da zemljište koje je postalo sredstvo javne svojine izuzme iz poseda ranijeg korisnika i da mu za to isplati odgovarajuću naknadu.

Imajući u vidu činjenicu da je predmetno zemljište faktički privedeno javnoj nameni predviđenoj planskim aktom, odnosno da se koristi kao ulica – javni put u naselju koji saobraćajno povezuje delove naselja (član 2. tačka 12. Zakona o javnim putevima) i da je na taj način izvršena tzv. faktička eksproprijacija koja upravo i nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastrukturni i drugi objekti u javnom interesu iako ne postoji rešenje o eksproprijaciji zemljišta, odnosno o njegovom izuzimanju iz dotadašnjeg vlasničkog poseda, to je po oceni Vrhovnog suda pravilan zaključak nižestepenih sudova da kada je zemljište privedeno nameni u skladu sa planskim aktom i po sili zakona postalo javna svojina, da tužilac kao vlasnik tog zemljišta ne može trpeti štetne posledice zato što nadležni organ nije sproveo upravni postupak i doneo rešenje o eksproprijaciji koje bi bilo osnov za isplatu novčane naknade. Naime, na ovakav način tužiocu je povređeno pravo na imovinu i zato ima pravo na naknadu faktički oduzete imovinu u visini novčane naknade odmerene prema tržišnoj vrednosti nepokretnosti, shodno članu 42. Zakona o eksproprijaciji.

Kako je utvrđeno da se predmetne katastarske parcele koriste kao ulice, tuženi je odgovoran i pasivno legitimisan u ovoj parnici na osnovu člana 10. stav 2. i 7. Zakona o javnoj svojini jer su ulice javno dobro u opštoj upotrebi i u svojini su jedinice lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze.

Revizijski sud je cenio i ostale navode revizije i našao da ne dovode u sumnju pravilnost i zakonitost pobijane presude u kojoj su dati jasni, pravilni i potpuni razlozi za donetu odluku.

O troškovima postupka odlučeno je pravilnom primenom članova 153. stav 1. i 154. ZPP.

Iz navedenih razloga, Vrhovni sud je primenom člana 414. stav 1. ZPP odlučio kao u izreci.

Predsednik veća – sudija

Zvezdana Lutovac, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković