Presuda Vrhovnog suda o naknadi za faktički eksproprisano zemljište

Apelacioni sud u Novom Sadu je, presudom Gž 2143/24 od 07.11.2024. godine, stavom prvim izreke, odbio žalbu tuženog i potvrdio presudu Višeg suda u Novom Sadu P 212/23 od 20.05.2024. godine. Stavom drugim izreke, odbijen je zahtev tuženog za naknadu troškova žalbenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tuženi je blagovremeno izjavio reviziju zbog bitne povrede odredaba parničnog postupka, pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja i pogrešne primene materijalnog prava.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu primenom člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, 72/11...18/20), u vezi odredbe člana 92. Zakona o uređenju sudova (''Službeni glasnik RS'', br. 10/23) i utvrdio da revizija nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti. Navodima revizije o tome da je pobijana presuda nerazumljiva i da sadrži nedostatke zbog kojih se ne može ispitati, tuženi ukazuje na bitnu povredu iz odredbe člana 374. stav 2. tačka 12. Zakona o parničnom postupku, međutim, ta bitna povreda nije razlog za izjavljivanje revizije u smislu odrede člana 407. stav 1. tačka 2. istog Zakona.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilja je vlasnik katastarskih parcela broj .., .., .., .. i .., sve upisane u KO Novi Sad 3 i suvlasnik parcele .., sa udelom od 1116/1252 dela, tako što ih je nasledila u ostavinskom postupku vođenom iza smrti njene majke 2006.-2008. godine. Planom generalne regulacije prostora za porodično stanovanje uz temerinski i sentandrejski put u Novom Sadu (''Službeni list Grada Novog Sada'', br. 30/2014 i 75/2016) i Planom detaljne regulacije Mali Beograd – Veliki Rt 2 u Novom Sadu (''Službeni list Grada Novog Sada'', br. 53/2016 i 30/2018), sve predmetne parcele namenjene su za javnu saobraćajnu površinu. Katastarska parcela .., prema planskom aktu u celosti je namenjena za javnu saobraćajnu površinu Ulicu ... u Novom Sadu. Prema faktičkom stanju parcela je privedena svojoj planskoj nameni tako što se koristi kao deo ulice ... . Katastarska parcela .., prema planskom aktu u celosti je namenjena za javnu saobraćajnu površinu, tako što predstavlja produžetak novoplanirane ulice ''Ulica ...“, koja tu ulicu povezuje sa Ulicom ... i u naravi je privedena svojoj planskoj nameni tako što se koristi kao kolovoz – pešački prolaz između Ulice ... i Ulice ... . Katastarska parcela .., prema planskom aktu, u celosti je namenjena za javnu saobraćajnu površinu – Ulicu ... u Novom Sadu. Prema faktičkom stanju predmetna kat.parcela je privedena svojoj planskoj nameni u površini od 1246 m2, što čini 99,52% površine predmetne kat.parcele koja se koristi kao deo Ulice ... . Katastarska parcela br. .., prema Planskom aktu u celosti je namenjena za javnu saobraćajnu površinu – Ulicu ... u Novom Sadu. Prema faktičkom stanju predmetna kat.parcela je privedena svojoj planskoj nameni u celosti tako što se koristi kao deo Ulice ... . Katastarska parcela br. .., prema Planskom aktu, u celosti je namenjena za javnu saobraćajnu površinu, Ulicu ... u Novom Sadu. Prema faktičkom stanju predmetna kat.parcela je privedena svojoj planskoj nameni u površini od 738 m2, što čini 98,33% površine te parcele, koja se koristi kao Ulica ... . Katastarska parcela br. .. prema Planskom aktu, u celosti je namenjena za javnu saobraćajnu površinu, Ul. ... u Novom Sadu. Prema faktičkom stanju predmetna katastarska parcela je privedena svojoj planskoj nameni u celosti, koristi se kao deo ulice ..., odnosno ulice koja povezuje Ulicu ... i Ulicu ... . Tržišna vrednost predmetnih parcela iznosi 11.767,90 din/m2. Tržišna vrednost parcele br. .. KO Novi Sad, površine 37 m2 iznosi 435.412,30 dinara, parcele br. .. KO Novi Sad, površine 306 m2 iznosi 3.600.977,40 dinara, parcele br. .. KO Novi Sad 3, površine 2551 m2 iznosi 30.019.912,90 dinara. Tržišna vrednost parcele br. .. KO Novi Sad površine 1252 m2 iznosi 14.733.410,80 dinara, a vrednost suvlasničkog udela tužilje od 1116/1252 dela iznosi 13.132.976,40 dinara. Tržišna vrednost parcele br. .. KO Novi Sad površine 235 m2 iznosi 2.765.456,50 dinara i parcele br. .. KO Novi Sad 3, površine 776 m2 iznosi 9.131.890,40 dinara. Ukupna tržišna vrednost parcela u vlasništvu tužilje je 59.086.625,90 dinara. Katastarske parcele br. .., .., .. i .. su infrastrukturno opremljene i privedene urbanističkoj nameni, dok su parcele .. i .. skoro u potpunosti privedene njihovoj urbanističkoj nameni, tako što održavanje tih parcela vrše javna preduzeća tuženog na koji način je izmenjen karakter spornog zemljišta koje je sada u prirodi predstavlja ulice ..., ..., ... i ..., a te ulice povezuju delove naseljenog mesta u Novom Sadu. Tužilji ni njenim pravnim prethodnicima nikada nije isplaćena naknada na ime zemljišta koje je privedeno njegovoj urbanističkoj nameni i koje je planskim aktima predviđeno za javnu površinu, niti je u pogledu tog zemljišta sproveden postupak eksproprijacije, dok su radnici Javnog preduzeća tuženog izvodili radove na parcelama koje su predmet ovog postupka pošto je lokalitet predmetnih parcela opremljen elektroenergetskom, gasovodnom, kanalizacionom i vodovodnom mrežom, a delom je izgrađen i tucanički kolovoz.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su zaključili da se u ovom slučaju radi o faktičkoj eksproprijaciji, pošto je izgradnjom puta, u skladu sa planskim aktom, promenjen karakter zemljišta vlasništvo tužilje, preko koga prolaze ulice jer se više ne radi o privatnom dobru, o kom vodi računa pojedinac, već o javnom dobru o kome vodi računa država ili lokalna samouprava preko svojih organa i javnih preduzeća. U situaciji kad je zemljište privedeno nameni u skladu sa planskim aktom, što je ovde slučaj, korisnik zemljišta nije u mogućnosti da ga koristi i zbog toga mu pripada pravo na naknadu, pa su nižestepeni sudovi tuženog obavezali da tužilji isplati naknadu u smislu odredbe člana 58. Ustava Republike Srbije, člana 1. stav 1. Protokola uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i člana 10. Zakona o javnoj svojini.

Po oceni Vrhovnog suda, nižestepeni sudovi su pravilno primenili materijalno pravo.

Pravo na imovinu je jedno od osnovnih ljudskih prava zaštićenih ustavno- pravnim normama i normama međunarodnih konvencija, čiji je Republika Srbija potpisnik.

Ustav Republike Srbije, u odredbi člana 58., jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona, tako što propisuje da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne. Zakonom se može ograničiti način korišćenja imovine, a oduzimanje ili ograničenje imovine radi naplate poreza i drugih tražbina ili kazni dozvoljeno samo u skladu sa zakonom.

Protokolom broj 1 uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, u članu 1. se garantuje zaštita imovine, tako što je propisano da svako fizičko i pravno lice ima pravo na neometano uživanje svoje imovine, i da niko ne može biti lišen svoje imovine osim u javnom interesu i pod uslovima predviđenim zakonom i opštim načelima međunarodnog prava.

Ustavne odredbe i Konvencija ukazuju na obavezu isplate razumne naknade za oduzetu imovinu, po tržišnim cenama u vreme presuđenja, koja je odlukama nižestepenih sudova i utvrđena.

Odredbom člana 9. stav 1. Zakona o građevinskom zemljištu (''Službeni glasnik RS'', br. 44/95 ... 46/98), propisano je da se građevinsko zemljište privodi nameni izgradnjom objekata, odnosno izvođenjem drugih radova u skladu sa propisima o planiranju i uređenju prostora.

Zakon o javnoj svojini („Službeni glasnik RS“, br. 72/11, 88/2013, 105/2014), u odredbi člana 10. stav 2., propisuje da se dobrima u opštoj upotrebi u javnoj svojini smatraju one stvari koje su zbog svoje prirode namenjene korišćenju svih i koje su, kao takve, određene zakonom (javni putevi, javne pruge, most i tunel na javnom putu, pruzi ili ulici, ulice, trgovi, javni parkovi, granični prelazi itd.). U smislu člana 7. istog Zakona, dobra u opštoj upotrebi su u svojini Republike Srbije, izuzev puteva drugog reda koji su u svojini autonomne pokrajine na čijoj se teritoriji nalaze, kao i izuzev nekategorisanih puteva, opštinskih puteva i ulica (koji nisu deo autoputa ili državnog puta prvog i drugog reda) i trgova i javnih površina koji su u svojini jedinica lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze.

U konkretnom slučaju, predmetno zemljište u vlasništvu tužilje, ušlo je u sastav ulica ..., ..., ... i ..., koje su infrastrukturno opremljene i privedene urbanističkoj nameni na osnovu Plana generalne i Plana detaljne regulacije prostora u kom se nalaze. Tako im je promenjena namena, jer je to zemljište postalo dobro u opštoj upotrebi koje može da koristi neograničeni broj ljudi, a kojim upravlja i koje održava jedinica lokalne samouprave, preko svojih organa i javnih preduzeća čiji je osnivač. Na taj način je izvršena tzv.faktička eskproprijacija koja nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastrukturni i drugi objekti u javnom interesu, iako ne postoji rešenje o eksproprijaciji zemljišta, odnosno njegovom izuzimanju iz poseda. Tuženi je obveznik isplate tužilji predmetne naknade pošto se njene parcele koriste kao ulice, dobra u opštoj upotrebi – javnoj svojini, a visina naknade koja tužilji pripada, u smislu odredbe člana 1. Protokola broj 1 uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i odredbe člana 58. Ustava Republike Srbije, pravilno je određena prema tržišnoj vrednosti zemljišta koje je ušlo u sastav formiranih ulica.

Navodima revizije tuženoj ukazuje se na pogrešno i nepotpuno utvrđeno činjenično stanje, što je bez uticaja na odlučivanje, imajući u vidu da revizija ne može da se izjavi zbog pogrešno ili nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja na osnovu odredbe člana 407. stav 2. Zakona o parničnom postupku, osim u slučaju iz člana 403. stav 2. tog Zakona, što ovde nije slučaj.

Pravilna je i odluka o troškovima parničnog postupka jer je doneta pravilnom primenom odredbe člana 153. stav 1. i 154. Zakona o parničnom postupku.

Revident u reviziji neosnovano ukazuje na pogrešnu primenu materijalnog prava, pa je Vrhovni sud primenom odredbe člana 414. stav 1. Zakona o parničnom postupku, odlučio kao u izreci.

Predsednik veća - sudija

Gordana Komnenić,s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković