Presuda Vrhovnog suda o sticanju svojine održajem na nepokretnostima

Presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 93/23 od 15.03.2023. godine, stavom prvim izreke, usvojena je žalba tužioca i preinačena prvostepena presuda u pobijanom delu kojim je odbijen tužbeni zahtev i delu odluke o troškovima postupka (stavovi drugi i treći izreke) tako što je usvojen tužbeni zahtev i utvrđeno da je tužilac vlasnik parcele broj .. KO ..., površine 3 ha 12 ara i 33 m2 upisane u list nepokretnosti broj .., kao i objekata sagrađenih na toj parceli koji u prirodi čine: zgrada za koju nije poznata namena koja je označena brojem 1 površine 381 m2, zgrada za koju nije utvrđena namena označena brojem 2 površine 306 m2 i zgrada za koju nije utvrđena namena označena brojem 3 površine 190 m2, koje se nalaze u ... u ulici ... broj .., a sve po osnovu održaja, odnosno na osnovu poravnanja koje je doneo Opštinski sud u Novom Sadu - Odeljenje Beočin pod poslovnim brojem R 55/94 od 09.09.1994. godine, što je tužena dužna priznati i trpeti da se tužilac upiše kao vlasnik imovine u katastru nepokretnosti nakon pravnosnažnosti presude, te je obavezana tužena da tužiocu na ime troškova postupka isplati 284.050,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od izvršnosti do isplate, dok je odbijen zahtev tužene za naknadu troškova postupka. Stavom drugim izreke, obavezana je tužena da tužiocu naknadi troškove žalbenog postupka od 94.300,00 dinara.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tužena je blagovremeno izjavila reviziju zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava.

Ispitujući pobijanu drugostepenu presudu na osnovu člana 408. u vezi sa članom 403. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku – ZPP („Službeni glasnik RS“ 72/11, 55/14, 87/18, 18/20 i 10/23), Vrhovni sud je našao da je revizija tužene osnovana.

U sprovedenom postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti. Nema ni drugih povreda postupka koje mogu biti razlog za izjavljivanje revizije, dok bitna povreda iz člana 374. stav 2. tačka 12. ZPP na koju se ukazuje revizijom ne može biti revizijski razlog u smislu člana 407. stav 1. ZPP.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, katastarska parcela broj .. se nalazi u ulici ... u ... i vodi se kao zemljište pod zgradom – objektom površine 381 m2, zemljište pod zgradom – objektom površine 306 m2, zemljište pod zgradom – objektom 190 m2 i zemljište uz zgradu – objekat površine 3 ha 19 a 32 m2, ukupne površine 3 ha 28 a 09 m2 i upisana je u listu nepokretnosti broj .. KO ... kao zemljište u građevinskom području. Republika Srbija je upisana kao nosilac prava svojine, dok je Ministarstvo poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva upisano kao korisnik. Na objektima koji su izgrađeni pre donošenja propisa o izgradnji objekata upisan je tužilac kao „držalac društvena“. Dopisom od 18.11.1993. godine, DP „Ekonomija“ iz Suseka je izvestilo Skupštinu opštine Beočin da su radnici doneli odluku o usmenom zahtevu Zemljoradničke zadruge „Grozd“ iz Banoštora o sporazumnom vraćanju imovine toj zadruzi stečene radom i poslovanjem posle 17.01.1953. godine. Na osnovu ovog sporazuma, dana 09.09.1994. godine pred Opštinskim sudom u Novom Sadu - Odeljenju u Beočinu u vanparničnom postupku R 55/94 zaključeno je poravnanje kojim DP „Ekonomija“ iz Suseka prenosi pravo vlasništva na nepokretnostima u KO ... na Zemljoradničku zadrugu „Grozd“ iz Banoštora, između ostalih i na parceli broj .. . U postupku izlaganja podataka o nepokretnostima i utvrđivanja prava tereta i ograničenja na nepokretnostima upisanim u privremeni list nepokretnosti broj .. KO ..., Komisija za izlaganje podataka o nepokretnostima i pravima na njima je 25.03.2009. godine sačinila zapisnik u kome je konstatovano šta je predmet postupka i tada je prisustvovao tadašnji direktor tužioca kao zakonski zastupnik. Tom prilikom on je istakao da ne poseduje dokumentaciju za zemljište koje se vodi na Opštu zemljoradničku zadrugu „Grozd“ iz Banoštora, a da će dokumentaciju naknadno dostaviti. Dana 22.04.2009. godine sačinjena je dopuna zapisnika sa izjavom direktora tužioca da nije uspeo da pribavi dokumentaciju na ime tužioca. Nakon toga, komisija je konstatovala da su parcele, između ostalog i parcela broj .., državna svojina sa pravom korišćenja Ministarstvo poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva, a da na zgradama na ovoj parceli (za koje nije poznata namena) postoji društvena svojina i državina Zemljoradničke zadruge „Grozd“, sve saglasno podacima iz privremenog lista nepokretnosti br. .. KO ... . Ovaj zapisnik je potpisao tadašnji direktor tužioca. Tužilac je od svog osnivanja u neprekidnom posedu objekata na predmetnoj parceli koja se na osnovu prostornog plana Opštine Beočin („Službeni list Opštine Beočin“ broj 13/2012) nalazi unutar granica građevinskog područja naselja Grabovo u zoni rada. Služba za katastar nepokretnosti Beočin je rešenjem od 05.10.2017. godine (koje je postalo pravnosnažno 08.06.2018. godine) odbila upis zadružne svojine tužioca na objektima koji se nalaze na predmetnoj parceli .. i sada su upisani u listu nepokretnosti broj .. KO ... . Prema uverenju o istorijatu promena na nepokretnostima koje je izdalo RGZ SKN Beočin 05.11.2018. godine, uvidom u staru zemljišnu knjigu utvrđeno je da je predmetna parcela bila numerisana drugim brojevima (uglavnom u privatnoj svojini, a neki i u društvenoj svojini), kao i da je posed većeg dela zemljišta i objekata bio upisan na Zemljoradničku zadrugu Banoštor. Na osnovu Naredbe o reviziji katastra i dovođenju operata u saglasnost sa stvarnim stanjem („Službeni list FNRJ“ broj 8/48) sačinjen je novi katastarski operat zemljišta koji je stavljen u službenu upotrebu 1953. godine. Na osnovu izvršene obnove premera i katastarskog klasiranja zemljišta za KO ..., izrađen je novi katastarski operat koji je odobren i stavljen u službenu upotrebu rešenjem Pokrajinske geodetske uprave od 20.06.1977. godine. U ovom katastarskom operatu predmetna parcela označena je katastarskim brojem .. ukupne površine 3 ha 28 ara 07 m i upisana je u posedovni list broj .. KO ... kao posed Zemljoradničke zadruge „Grozd“ iz Banoštora (prema zatečenom faktičkom stanju). Izradom evidencije katastra nepokretnosti za KO Susek koji je stavljen u službenu upotrebu rešenjem o potvrđivanju osnivanja katastra nepokretnosti i u primeni je od 29.05.2009. godine, predmetna katastarska parcela broj .. upisana je u list nepokretnosti broj .. KO ... kao državna svojina Republike Srbije, korisnika Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva iz Beograda.

Polazeći od utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je odbio tužbeni zahtev za utvrđenje prava svojine tužioca na predmetnoj parceli i na njoj izgrađenim objektima sa obrazloženjem da nisu ispunjeni uslovi za sticanje svojine po osnovu održaja jer tužilac nije savestan držalac od 22.04.2009. godine kada je sačinjen zapisnik Komisije za izlaganje podataka o nepokretnostima, budući da je od tada znao i morao znati da predmetna parcela sa objektima nije njegovo vlasništvo. Stanovište prvostepenog suda je da tužilac nema ni zakonitu državinu jer nije dokazao da je DP „Ekonomija“ iz Suseka, koje mu je na osnovu sudskog poravnanja od 09.09.1994. godine prenelo pravo svojine na predmetnoj parceli i objektima, imalo to pravo po nekom osnovu. Kako je tužilac bio samo savestan držalac od zaključenja poravnanja sa DP „Ekonomija“ Susek 09.09.1994. godine pa sve do 22.04.2009. godine, nema ispunjen neophodan uslov savesne državine od 20 godina, pri čemu se u konkretnom slučaju ovaj rok računa tek od 1996. godine od kada je moguće sticanje svojine na nepokretnostima u društvenoj svojini. Dodatna argumentacija ovog suda je da tužilac nije dokazao pravni kontinuitet sa ranijom Zemljoradničkom zadrugom Banoštor koja je bila upisana u posedovnom listu kao posednik većeg dela predmetne parcele i objekata.

Drugostepeni sud nije prihvatio izneta stanovišta prvostepenog suda već je preinačio prvostepenu presudu i usvojio tužbeni zahtev utvrđujući pravo svojine tužioca primenom odredbi članova 28. i 72. Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa. Stanovište ovog suda je da je poravnanje koje je zaključeno 09.09.1994. godine pred Opštinskim sudom u Novom Sadu, a kojim je DP „Ekonomija“ iz Suseka prenelo pravo vlasništva na tužioca na katastarskoj parceli broj .. KO ..., prizvodi pravno dejstvo jer nije poništeno i da kao takvo predstavlja valjan pravni osnov za sticanje prava svojine zbog čega tužilac ima zakonitu državinu. U takvoj situaciji ispunjeni su uslovi za sticanje svojine redovnim održajem jer se tužilac nalazi u zakonitoj i savesnoj državini duže od deset godina, koji rok se se računa od 1996. godine (kada je tužilac mogao steći pravo svojine na predmetnoj nepokretnosti) do postupka izlaganja podataka o nepokretnostima i utvrđivanja pravima tereta i ograničenja na njima 2009. godine.

Po oceni Vrhovnog suda, osnovani su navodi revidenta da je pobijana odluka drugostepenog suda doneta pogrešnom primenom materijalnog prava.

Prema članu 53. Zakona o zadrugama („Službeni glasnik RS“, br. 112/2015 od 30.12.2015. godine) imovina zadruge obrazuje se iz uloga ili članarine zadrugara, sredstava ostvarenih radom i poslovanjem zadruge i sredstava koja je zadruga stekla na drugi dozvoljen način (stav 2) i imovina zadruge je u zadružnoj svojini (stav 3). Članovima 108, 109. i 110. ovog Zakona regulisan je upis zadružne svojine na nepokretnostima u društvenoj svojini, pa je tako propisano da na nepokretnostima koje su na dan stupanja ovog zakona upisane kao društvena ili javna svojina u javni registar o nepokretnosti i pravima na njima, a za koju zadruge, odnosno zadružni savezi poseduju verodostojnu ispravu u smislu pravnosnažne odluke organa državne uprave, suda ili sporazum o povraćaju imovine, kojima je utvrđena zadružna svojina u korist zadruge, odnosno zadružnog saveza, nadležan organ za upis prava na nepokretnosti upisaće na zahtev zadruge, odnosno zadružnog saveza zadružnu svojinu (član 109. stav 1). Ukoliko nadležni organ za upis prava na nepokretnostima u zbirci isprava ne poseduje isprave po osnovu kojih je utvrđena zadružna svojina na nepokretnosti iz stava 1. ovog člana, zadruga je u obavezi da po aktu nadležnog organa te isprave dostavi (član 109. stav 2). Prema članu 110. istog Zakona, na objektima koji su na dan stupanja na snagu ovog Zakona u javnom registru o nepokretnostima i pravima na njima, upisani kao društvena ili javna svojina, a na kojima je kao imalac prava upisana zadruga, odnosno zadružni savez, na zahtev zadruge, odnosno zadružnog saveza nadležni organ za upis prava na nepokretnostima upisaće zadružnu svojinu, ukoliko je potrebna dozvola za te objekte izdata na ime upisane zadruge, odnosno zadružnog saveza kao investitora (stav 1). Ukoliko nadležni organ za upis prava na nepokretnostima u zbirci isprava ne poseduje upotrebnu dozvolu za predmetne objekte, zadruga je u obavezi da po aktu nadležnog organa te isprave dostavi (stav 2). Na objektima na kojima je na dan stupanja na snagu ovog zakona u javni registar o nepokretnostima i pravima na njima upisana društvena ili javna svojina, a na kojima je kao imalac prava upisana zadruga, odnosno zadružni savez, na zahtev upisane zadruge, odnosno zadružnog saveza, nadležni organ za upis prava na nepokretnostima upisaće zadružnu svojinu i to pod tačkom 3 i na ostalim vrsta objekta koji su izgrađeni na selu do 08.07.1973. godine, kada je stupio na snagu Zakon o izgradnji investicionih objekata („Službeni glasnik SRS“, broj 25/73), odnosno do stupanja na snagu opštinske, odnosno gradske odluke ukoliko je ista doneta u roku propisanim tim Zakonom.

U predmetnoj parnici, tužilac koji ima status zemljoradničke zadruge traži da sud utvrdi da je parcela broj .. KO ... sa izgrađenim objektima njegova zadružna svojina. Ova parcela je u javnoj evidenciji nepokretnosti upisana kao zemljište u građevinskom području na kojem pravo svojine ima Republika Srbija, dok je kao korisnik zemljišta upisano Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, a na objektima je upisan tužilac kao „držalac društvena“. Tužba u ovoj parnici podneta je nakon što je nadležan katastar nepokretnosti odbio zahtev tužioca za promenu upisa u zadružnu svojinu tužioca.

Po oceni Vrhovnog suda, pravilan je zaključak prvostepenog suda da tužilac nije dokazao da je DP „Ekonomija“ iz Suseka u vreme kada je zaključilo poravnanje sa tužiocem bilo titular prava svojine na predmetnoj parceli i izgrađenim objektima da bi moglo ovim poravnanjem da prenese prava na tužioca, bez obzira što je isto zaključeno pred nadležnim sudom. U postupku nije dokazano po kom osnovu je DP „Ekonomija“ iz Suseka koristilo predmetnu parcelu koja je u vreme zaključenja poravnanja bila upisana kao društvena svojina. Shodno tome, pravilno je pravno stanovište prvostepenog suda da državina tužioca nije zakonita u smislu člana 72. stav 1. Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa.

Takođe, iako je utvrđeno da je tužilac u mirnom posedu predmetne parcele od svog osnivanja, isti nije dokazao kada je osnovan i da li je predmetna parcela sa izgrađenim objektima stečena sredstvima ostvarenim poslovanjem zadruge ili iz uloga ili članarine zadrugara ili sredstvima koje je zadruga stekla na drugi dozvoljen način u smislu člana 53. Zakona o zadrugama. Takođe, tužilac nije dokazao da li postoji pravni kontinuitet između njega i Zemljoradničke zadruge „Banoštor“ na koju je bio upisan posed većeg dela zemljišta i objekata, kao što to proizilazi iz Uverenja o istorijatu promena na nepokretnostima RGZ SKN Beočin od 05.11.2018. godine, u kojem nije navedeno da DP „Ekonomija“ iz Suseka ima bilo kakva prava na predmetnoj parceli, već isključivo Zemljoradnička zadruga „Banoštor“ za koju nije utvrđeno da li je pravni prethodnik tužioca.

Razmatrajući mogućnost da je tužilac, u situaciji kada nema zakonitu državinu, stekao pravo svojine na predmetnoj parceli vanrednim održajem, Vrhovni sud prihvata kao pravilno stanovište prvostepenog suda da je tužilac imao savesnu državinu u periodu od zaključenja navedenog poravnanja 09.09.1994. godine, ali samo do momenta kada je u postupku izrade katastra pred Komisijom za izlaganje podataka o nepokretnosti i pravima na njima dopunskim zapisnikom od 22.04.2009. godine konstatovano da tužilac ne poseduje dokumentaciju kojom dokazuje pravo vlasništva na parceli .. KO ... (što je bila izjava tadašnjeg zakonskog zastupnika tužioca koji je potpisao ovaj zapisnik). Tada je tužilac upoznat sa činjenicom da se predmetna parcela upisuje kao državna svojina sa pravom korišćenja nadležnog ministarstva, a da tužilac zadržava državinu na postojećim zgradama, sa čime se saglasio. U takvoj situaciji, pravilan je zaključak prvostepenog suda da tužilac nema savesnu državinu na osnovu člana 72. stav 2. Zakona o osnovama svojinsko-pravnih odnosa u periodu dužem od dvadeset godina koji je potreban za sticanje svojine vanrednim održajem na osnovu člana 28. stav 4. istog zakona. .

Kako je povodom revizije tužene preinačena drugostepena presuda i odbijena žalba tužioca, to je drugostepena presuda preinačena i u pogledu odluke o troškovima tako što je potvrđena odluka o troškovima postupka iz prvostepene presude, a odbijen zahtev tužioca da mu se naknade troškovi drugostepenog postupka.

Iz navedenih razloga, Vrhovni sud je primenom člana 416. stav 1. ZPP odlučio kao u stavu prvom izreke.

Tužilac je uspeo u postupku po reviziji, pa mu na osnovu članova 153, 154. i 163. stav 2. ZPP, pripadaju opredeljeni troškovi ovog postupka za sastava revizije od 33.000,00 dinara prema tarifnom broju 13. Tarife o nagradama i naknada troškova za rad advokata važećoj u vreme preduzimanja ove parnične radnje, a u vezi odredbe člana 162. ZPP.

Na osnovu iznetog, Vrhovni sud je primenom člana 165. stav 2. ZPP odlučio kao u izreci.

Predsednik veća – sudija

Zvezdana Lutovac, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković