Rešenje Vrhovnog suda o ukidanju presuda u sporu zbog faktičke eksproprijacije

Apelacioni sud u Novom Sadu je presudom Gž 744/24 od 12.06.2024. godine godine, žalbu tuženog delimično usvojio, delimično odbio, preinačio presudu Osnovnog suda u Novom Sadu P 3046/2023 od 30.01.2024. godine u delu odluke o troškovima postupka tako što je obavezu tuženog na ime troškova postupka smanjio sa dosuđenog iznosa na iznos od 417.163,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od dana izvršnosti presude do isplate, a u preostalom pobijanom usvajajućem delu prvostepenu presudu potvrdio, i odbio zahtev tuženog za naknadu troškova žalbenog postupka.

Protiv navedene pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tuženi je izjavio blagovremenu posebnu reviziju, pozivom na odredbu člana 404. Zakona o parničnom postupku, zbog pogrešne primene materijalnog prava, radi razmatranja pravnih pitanja od opšteg interesa i pravnih pitanja u interesu ravnopravnosti građana, radi ujednačavanja sudske prakse i novog i drugačijeg tumačenja prava.

Vrhovni sud je ispitao razloge za izuzetnu dozvoljenost revizije u smislu odredbe člana 404. stav 1. Zakona o parničnom postupku i odlučio da dozvoli odlučivanje o posebnoj reviziji, po odredbi stava 2. istog člana, radi ujednačavanja sudske prakse.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu po odredbama člana 408. Zakona o parničnom postupku i zaključio da je revizija tuženog osnovana.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju na kome je zasnovana pobijana presuda, utvrđenom od strane prvostepenog suda, tužilja je suvlasnik parcele .. površine 108m2, njiva treće klase, zemljište u građevinskom području, upisane u list nepokretnosti broj .. KO Veternik, sa udelom 93/108. Tužilja je vlasnik parcele broj .. površine 96 m2, njiva treće klase, zemljište u građevinskom području upisane u list nepokretnosti broj .. KO Veternik. Parcele je tužilja kupila pre nekoliko godina. Važećim planskim aktom za KO Veternik, parcele su u celosti predviđene za javnu površinu, nalaze se unutar regulacije Ulice ... . Prema faktičkom stanju, kako je utvrdio prvostepeni sud, parcele su u celosti privedene svojoj planskoj nameni. Obe parcele su prema planu generalne regulacije naseljenog mesta Veternik predviđene za javno građevinsko zemljište – saobraćajnicu – planiranu regulaciju Ulice ... u Novom Sadu. Parcela .. se delom koristi kao deo asfaltiranog kolovoza u navedenoj ulici, u površini od 20 m2 što je 20,83 % površine te parcele. Uz asfaltirani kolovoz nalazi se površina nasuta tucanikom, od 8 m2, što je 8,33 % površine predmetne parcele, drugi deo predmetne parcele koristi se kao zatravljena površina na kojoj je iskopan kanal za skupljanje atmosferske vode, u površini od 68 m2, što je 70,84% predmetne parcele. Nema nadzemnih delova infrastrukturnog sistema na dispoziciji predmetnih parcela. Na susednoj parceli, .. nalaze se stubovi elektroenergetske mreže koji služe kao nosači ulične rasvete. Ispod predmetne parcele nalaze se podzemni vodovi gasovodne mreže, a lokalitet predmetne katastarske parcele je opremljen elektroenergetskom i telekomunikacionom mrežom. Parcela .. se delom koristi kao deo asfaltiranog kolovoza u istoj ulici, u površini od 22 m2 što je 20,37 % površine predmetne parcele. Uz asfaltirani kolovoz i u krajnjem jugoistočnom delu parcele nalazi se površina nasuta tucanikom, od 19 m2 što je 17,59% površine predmetne parcele, dok se severoistočni deo parcele koristi kao zatravljena površina na kojoj je iskopan kanal za skupljanje atmosferske vode u površini od 67 m2, što je 62,04 % predmetne parcele. I ovoj parceli je susedna parcela .. na kojoj se nalaze stubovi elektroenergetske mreže koji služe kao nosači ulične rasvete. I ispod ove parcele prostiru se podzemni vodovi gasovodne mreže, a lokalitet parcele je opremljen elektroenergetskom i telekomunikacionom mrežom. Procenjena je da tržišna vrednost 1m2 zemljišta u građevinskom području u zoni lokacije predmetnih parcela, na osnovu ostvarenih cena i procene poreske uprave, iznosi 12.797,60 dinara po m2. Na osnovu tako utvrđene tržišne vrednosti građevinskog zemljišta, prvostepeni sud je utvrdio da tužilji spram njenog suvlasničkog udela na parceli broj .. pripada 1.190.176,80 dinara, a za parcelu broj .. iznos od 2.418.746,40 dinara. Prema lokacijskim uslovima koje je izdala Gradska uprava za urbanizam i građevinske poslove 06.06.2022. godine, na predmetnim katastarskim parcelama predviđena je izgradnja kanalizacija otpadnih voda u Veterniku.

Na osnovu tako utvrđenog činjeničnog stanja je prvostepeni sud zaključio da je tužilja samo faktički titular prava svojine, a da se predmetne parcele koriste kao javna površina i to saobraćajnica – Ulica ... u Novom Sadu. Prvostepeni sud zaključuje da su parcele važećim planskim aktima u celosti predviđene za javnu površinu, odnosno da se nalaze unutar regulacije Ulice ..., a da su prema faktičkom stanju u celosti privedene svojoj planskoj nameni i koriste se kao deo asfaltiranog kolovoza u istoj ulici, da je površina nasuta tucanikom uz asfaltirani kolovoz i zatravljena površina uz asfaltirani kolovoz na koje se nalazi i kanal za skupljanje atmosferske vode, dok postupak eksproprijacije tih parcela nije nikada sproveden, čime je od tužilje faktički oduzeta površina zemljišta bez pravnog osnova i bez utvrđene i isplaćene naknade u propisanom postupku od strane tuženog kao nosioca javne vlasti, tako da se ne mogu vratiti u prvobitno stanje, i dosudio novčanu naknadu kao način na koji se uspostavlja pravična ravnoteža između interesa tužilje i javnog interesa. Prvostepeni sud zaključuje da parcele predstavljaju ulicu, infrastrukturno opremljenu i da je izgradnjom saobraćajnice izmenjen karakter spornog zemljišta koje sada u prirodi predstavlja delove predmetne ulice iz čega smatra da se radi o javnom dobru o kome se sve ukupno stara lokalna samouprava, ovde tuženi. Istovremeno zaključuje da je prema utvrđenom činjeničnom stanju deo predmetnih parcela izdvojen za javnu i saobraćajnu površinu – ulicu. Novčanu naknadu dosuđuje kao vid kompenzacije tužilji, koja realno odražava vrednost oduzetog zemljišta u skladu sa odredbama protokola uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i Ustava Republike Srbije. Nalazi da je tuženi dužan da parcele u celosti upiše kao svoje pravo svojine, budući da je utvrđeno da deo predmetnih parcela tužilja nije u mogućnosti da koristi i da je deo priveden javnoj nameni faktičkom eksproprijacijom bez njene volje.

Drugostepeni sud smatra pravilnim zaključak prvostepenog suda da se u konkretnom slučaju radi o faktičkoj eksproprijaciji jer su parcele u vlasništvu tužilje namenjene za javnu saobraćajnicu i faktički ušle u sastav ulice, tako da pravo svojine na istim može pripadati jedino tuženom saglasno članu 10. stav 2. Zakona o javnoj svojini, a da je do oduzimanja zemljišta tužilji, bez isplaćene pravične naknade, došlo aktima organa javne vlasti u postupku donošenja i sprovođenja urbanističkog i regulacionog plana za naseljeno mesto. Tužilja ne može snositi štetne posledice zbog propusta državnih organa da sprovedu postupak eksproprijacije u kom bi se utvrdio javni interes za oduzimanje predmetnih parcela. Iz tog razloga tužilja ostvaruje zaštitu u sudskom postupku. Činjenica da je imovina tužilje defakto eksproprisana na način koji nije prihvatljiv sa aspekta prava mirnog uživanja imovine, opravdava dosudu novčane naknade radi uspostavljanja pravične ravnoteže između interesa pojedinca čija je svojina oduzeta i javnog interesa.

Revident smatra da nije prihvatljiv stav sudova da je tuženi faktički deposedirao tužilju samo na osnovu činjenice da se predmetno zemljište nalazi u sastavu ulice prema planskom dokumentu. Za tuženog nije sporno da se predmetna parcela koristi kao ulica dugi niz godina pre donošenja planskih akata, ali su zemljište u ulicu pretvorili i koriste ih za sopstvene potrebe vlasnici stambenih i drugih objekata izgrađenih duž zemljišta tužilje i ostalih vlasnika parcela koje su ušle u sastav ulice, čime su uvećali kupoprodajnu cenu placeva. Revident smatra bitnim za pravo na naknadu pitanje kome je predmetno zemljište faktički eksproprisano, tužilji ili njenim pravnim prethodnicima, odnosno od koga je eventualno oduzeto.

Vrhovni sud zaključuje da je od strane nižestepenih sudova pogrešno primenjeno relevatno materijalno pravo, zbog čega je činjenično stanje ostalo nepotpuno utvrđeno za pravilnu odluku o tužbenom zahtevu.

Pravnosnažnom presudom utvrđeno je pravo javne svojine grada na predmetnim parcelama, u obimu u kom je tužilja upisani titular prava svojine. Drugostepeni sud zaključuje da su parcele faktički ušle u sastav ulice na kojim pravo svojine može pripadati jedino tuženom, pozivom na odredbu člana 10. stav 2. Zakona o javnoj svojini. Međutim, iz utvrđenog činjeničnog stanja, osim da je delom preko predmetnih parcela asfaltirani kolovoz u Ulici ..., ne proizilazi zaključak da su parcele celom svojom površinom postale ulica, u smislu odredaba Zakona o javnim putevima, člana 2. stav 1. tačka 7. Ne proizilazi ni da je taj deo parcela na kojima je asfaltiran kolovoz opremljen infrastrukturno, tako da je u naravi ulica. Kolovoz, u smislu Zakona o javnim putevima, jeste izgrađena površina puta po kojoj se odvija saobraćaj i čine ga saobraćajne trake za kretanje, odnosno mirovanje vozila i ivične trake. Međutim, put može biti i opštinski i državni put. Prema Zakonu o javnoj svojini, član 10. stav 10, dobra u opštoj upotrebi su u svojini Republike Srbije, izuzev državnih puteva II reda koji su u svojini autonomne pokrajine na čijoj se teritoriji nalaze, izuzev nekategorisanih puteva, opštinskih puteva i ulica (koji nisu deo autoputa ili državnog puta I i II) koji su u svojini jedinice lokalne samouprave na čijoj teritoriji se nalaze. Nadalje, na sredstvima koja koriste autonomna pokrajina, odnosno jedinica lokalne samouprave uspostavlja se pravo javne svojine autonomne pokrajine, odnosno pravo javne svojine jedinice lokalne samouprava pod uslovima i na način propisan Zakonom o javnoj svojini, i na kanalskim mrežama na teritoriji Autonomne pokrajine Vojvodine, osim ako su deo plovnih puteva. Iz ovakvih odredaba, s obzirom na utvrđeno činjenično stanje, proizilazi zaključak da nije raspravljeno u čijoj su javnoj svojini predmetne parcele s obzirom na namenu kolovoza i kanal za sakupljanje atmosferskih voda koji se na parcelama nalaze. Stoga je preuranjen zaključak o sticanju javne svojine u korist tuženog. Samim tim, dovedena je u pitanje pravilnost presuđenja i o novčanom tužbenom zahtevu u odnosu na tuženog.

Osim iznetog, utvrđeno je da je tužilja pre nekoliko godina kupila predmetne parcele. Nije utvrđeno u kakvom su faktički stanju tada bile predmetn parcele, te da li su prema svojoj faktičkoj nameni do tada prešle u javnu svojinu. Stoga je za sada osnovan revizijski navod da sudovi nisu raspravili ni kome su faktički oduzete predmetne parcele, odnosno čija svojina je faktički privođenjem nameni u toj meri ograničena, ili u potpunosti oduzeta u korist javne svojine da bi to iziskivalo novčanu naknadu radi uspostavljanja pravične ravnoteže, u smislu odredaba člana 58. stav 2. Ustava Republike Srbije.

To su sve razlozi zbog kojih se primena materijalnog prava u donošenju pobijane pravnosnažne presude za sada ne može prihvatiti za pravilnu, te su drugostepena i prvostepena presuda ukinute po odredbi člana 416. stav 2. Zakona o parničnom postupku i predmet je vraćen prvostepenom sudu na ponovno suđenje. Posledično, ukinuta je i odluka o troškovima postupka po odredbi člana 165.stav 3. Zakona o parničnom postupku.

Predsednik veća – sudija

Tatjana Miljuš,s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković