Presuda o rehabilitacionom obeštećenju za materijalnu i nematerijalnu štetu
Kratak pregled
Vrhovni kasacioni sud odbio je reviziju tužilaca u delu zahteva za naknadu materijalne štete. Pravo na rehabilitaciono obeštećenje za materijalnu štetu pripada isključivo rehabilitovanom licu i ne prelazi na naslednike, osim ako je priznato pravnosnažnom odlukom pre smrti.
Tekst originalne odluke
Republika Srbija
VRHOVNI KASACIONI SUD
Rev 2046/2016
25.09.2017. godina
Beograd
U IME NARODA
Vrhovni kasacioni sud, u veću sastavljenom od sudija Snežane Andrejević, predsednika veća, Biserke Živanović i Spomenke Zarić, članova veća, u parnici tužilaca AA iz ..., BB iz ... i VV iz ..., čiji je zajednički punomoćnik Nikola Tadić, advokat iz ..., protiv tužene Republike Srbije, Ministarstva pravde, koju zastupa Državno pravobranilaštvo, odlučujući o reviziji tužilaca izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 981/16 od 11.08.2016.godine, u sednici veća održanoj dana 25.09.2017.godine, doneo je
P R E S U D U
ODBIJA SE kao neosnovana revizija tužilaca izjavljena protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 981/16 od 11.08.2016.godine u odbijajućem delu stava prvog izreke i u delu stava prvog i drugog izreke kojom je odlučeno o troškovima postupka.
O b r a z l o ž e nj e
Presudom Višeg suda u Somboru P 36/15 od 01.02.2016.godine, stavom prvim, drugim i trećim izreke delimično je usvojen tužbeni zahtev tužilaca AA i BB i obavezana tužena da im na ime duševnih bolova zbog protivpravnog lišenja slobode njihovog oca pokojnog GG, bivšeg iz ... isplati svakom od tužilaca iznos od 220.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od presuđenja pa do isplate, dok je višak tužbenog zahteva tužilaca od dosuđenih po 220.000,00 dinara do traženih od po 3.333.333,33 dinara po ovom osnovu i po osnovu straha od po 3.333.333,33 dinara odbijen. Stavom četvrtim izreke, tužbeni zahtev tužioca VV za isplatu nematerijalne štete po osnovu pretrpljenog straha u iznosu od 3.333.333,33 dinara i po osnovu pretrpljenih duševnih bolova zbog protivpravnog lišenja slobode u iznosu od 3.333.333,33 dinara njegovog oca, sada pok. DD bivšeg iz ... je odbijen. Stavom petim izreke, tužbeni zahtev tužilaca za isplatu materijalne štete po osnovu obavljenog neplaćenog rada u redovno radno vreme u iznosu od 4.264.000,00 dinara, za obavljeni i neplaćeni prekovremeni rad u iznosu od 6.409.500,00 dinara, gubitka plate za vreme nezaposlenosti u iznosu od 3.840.000,00 dinara i gubitka penzije od 2.617.333,33 dinara i razlike u penzijama u iznosu od 13.308.333,33 dinara je odbijen. Stavom šestim izreke obavezana je tužena da tužiocima AA i BB naknadi troškove postupka u iznosu od 59.000,00 dinara, a stavom sedmim izreke, tužioci su oslobođeni plaćanja sudskih taksi.
Presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 981/16 od 11.08.2016. godine, delimično je usvojena žalba tužilaca i presuda Višeg suda u Somboru P 36/15 od 01.02.2016.godine delimično preinačena u pobijanom odbijajućem delu, kao i u delu odluke o troškovima postupka, tako što je obavezana tužena da tužilji AA iz ... pored dosuđenog iznosa pobijanom odlukom od 220.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od dana presuđenja 01.02.2016.godine pa do isplate na ime duševnih bolova zbog protivpravnog lišenja slobode njenog oca sada pok. DD, bivšeg iz ... isplati i iznos od 280.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od dana presuđenja 01.02.2016.godine pa do isplate (ukupno 500.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od dana presuđenja 01.02.2016.godine pa do isplate) i tužiocu BB iz ... pored dosuđenog iznosa pobijanom odlukom od 220.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od dana presuđenja 01.02.2016.godine pa do isplate na ime duševnih bolova zbog protivpravnog lišenja slobode njegovog oca sada pok. DD, bivšeg iz ... isplati i iznos od 180.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od dana presuđenja 01.02.2016.godine pa do isplate (ukupno 400.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od dana presuđenja 01.02.2016.godine pa do isplate), kao i da isplati tužiocima AA i BB na ime naknade troškova parničnog postupka iznos od 62.000,00 dinara umesto dosuđenog iznosa od 59.0000,00 dinara, dok je u preostalom delu žalba odbijena, a prvostepena presuda u ostalom pobijanom nepreinačenom delu potvrđena. Stavom drugim izreke, obavezan je tuženi da tužiocima na ime troškova drugostepenog postupka isplati iznos od 18.000,00 dinara.
Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu u odnosu na odbijajući deo i u delu odluke o troškovima tužioci su blagovremeno izjavili reviziju zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava, s predlogom kao u reviziji.
Vrhovni kasacioni sud je ispitao navedenu presudu u pobijanom delu na osnovu odredbe člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“ br. 72/11, 55/14) pa je našao:
Revizija tužilaca nije osnovana.
U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti. Nema ni drugih bitnih povreda odredaba parničnog postupka na koje ukazuje revizija.
Prema utvrđenom činjeničnom stanju otac tužilaca sada pok. DD, rođen 1914. godine u ..., preminuo je 06.10.1992. godine u ..., a pritvoren je 02.10.1949.godine na osnovu naredbe o dovođenju i pritvaranju MUP FNRJ 1094 od 31.10.1949. godine zbog krivičnog dela iz stava 1. člana 9. Zakona o krivičnim delima protiv naroda i države. Rešenjem Narodnog odbora drugog reona Grada Beograda, Komisije za prekršaje broj 533/1949 od 01.11.1949. godine pok. otac tužilaca DD okrivljen je da je učinio prekršaj javnog reda i mira iz člana 2. tačka 6. Zakona o prekršajima protiv javnog reda i mira NR Srbije pa je zbog toga na osnovu člana 3. stav 1. istog zakona kažnjen kaznom lišenja slobode (popravnog rada) u trajanju od mesec dana u koje mu je uračunato i vreme kada je bio lišen slobode. U cilju prevaspitavanja upućen je na društveno koristan rad u trajanju od 18 meseci, računajući od dana donošenja rešenja na osnovu člana 6. Zakona o prekršajima protiv javnog reda i mira NR Srbije. Pravnosnažnim rešenjem Višeg suda u Novom Sadu Reh 64/13 od 12.12.2013. godine, usvojen je zahtev tužilje radi rehabilitacije njenog oca i utvrđeno je da je DD rođen 1914. godine u ..., ..., preminuo 06.10.1992. godine u ... bio žrtva progona i nasilja iz politički, ideoloških razloga i da je rešenje Komisije za prekršaje Narodnog odbora, drugog reona Grada Beograda broj 533/1949 od 01.11.1949. godine ništavo danom njegovog donošenja u celini, kao i da su ništave sve njegove pravne posledice. U trenutku lišenja slobode pokojni otac tužilaca bio je otac troje maloletne dece i to tužilje AA rođene ... 1946. godine, ĐĐ rođene ...1948. godine i sina BB rođenog ... 1949. godine. Po povratku pok. oca DD u ... rođeno je četvrto dete, sin VV i to dana ...1952. godine. Kada je otac tužilaca nezakonito i protivpravno uhapšen, AA je imala tri ipo godine, a BB dva meseca i devet dana. Psihička reakcija tužilje u periodu saznavanja da je njen otac bez suđenja i bez utvrđivanja krivice bio lišen slobode, uskraćen za svako osnovno ljudsko pravo, teško fizički i psihički iscrpljivan u najnehumanijim uslovima doprinosi da je tužilja AA doživljavala intenzivan bol, odnosno patnju duševnu, a kod tužioca BB svako prisećanje na prošlost koju pokušava da potisne, koja se često nameće mimo njegove volje od detinjstva pa nadalje, koja je bila nepodnošljiva od materijalnog siromaštva, bede, svakojakih nestašica, gladi, praćenja, markiranja, izolacije njega i njegove porodice od strane okoline i kod njega se manifestuje nervozom, teskobom, oscilacijom raspoloženja od faze depresivnosti do faze afektivne nabijenosti brzog reagovanja u kojim fazama tužilac trpi duševne bolove jakog inteziteta.
Tužioci u ovoj parnici potražuju rehabilitaciono obeštećenje na ime naknade nematerijalne štete zbog pretrpljenih duševnih bolova zbog protivpravnog lišenja slobode njihovog oca i kao i na ime pretrpljenog straha, kao i naknadu materijalne štetu koju je pretrpeo njihov otac po osnovu obavljenog neplaćenog rada u redovno radno vreme, neisplaćenog prekovremenog rada, gubitka zarade za vreme nezaposlenosti, kao i razlike u visini plate pre i posle štetnog događaja, zbog gubitna penzije i razlike u penzijama.
Polazeći od utvrđenog činjeničnog stanja, drugostepeni sud je pravilno primenio materijalno pravo-član 200. Zakona o obligacionim odnosima i utvrdio visinu naknade nematerijalne štete za duševne bolove zbog lišenja slobode oca tužilaca, a sve primenom kriterijuma propisanih navedenom odredbom Zakona o obligacionim odnosima uzimajući u obzir vidove pretrpljene patnje zbog povreda vrednosti zaštićenih Ustavom i članom 200. stav 1. Zakona o obligacionim odnosima i posle više od 50 godina od prouzrokovane štete se ostvaruje kao jedinstvena naknada i pravilno utvrdio da pripada tužilji AA u iznosu od 500.000,00 dinara, a BB u iznosu od 400.000,00 dinara. Zato su bez uticaja na drugačiju odluku u ovom delu navodi revizije kojima se pravilnost pobijane odluke osporava iz razloga prenisko dosuđene naknade i drugačiju praksu sudova u drugim postupcima u kojima je dosuđena od strane sudova znatno veći iznos naknade po ovom osnovu.
Zakonom o rehabilitaciji („Službeni glasnik RS“ br. 92/11) uređena je rehabilitacija kao i pravne posledice rehabilitacije lica koja su iz političkih, verskih, nacionalnih ili ideoloških razloga lišena života, slobode ili drugih prava do dana stupanja na snagu ovog zakona (član 1. stav 1.). Zahtev za rehabilitaciju iz člana 1. stav 1. ovog zakona mogu podneti posle njegove smrti supružnik, vanbračni partner, deca, bračna, vanbračna, usvojena, pastorčad, potomci, preci, usvojioci, braća, sestre ..., kao i deca lica iz člana 1. stav 1. ovog zakona, koja su za vreme trajanja povrede i slobode roditelja rođena u ustanovama za izvršenje sanckija, odnosno koja su u tim ustanovama sa njima provela deo vremena ili za to vreme rasla bez roditeljskog staranja jednog, drugo ili oba roditelj (čln 7. tačka 1, 2. i 5.).
Odredbom člana 20. ovog zakona propisana su prava rehabilitacionih lica. Prema stavu 2. ovog člana rehabilitaciono lice ima pravo na penzijski staž, mesečnu naknadu (poseban dodatak), zdravstvenu zaštitu i druga prava iz zdravstvenog osiguranja, pravo na vraćanje konfiskovane imovine ili imovine oduzete po osnovu propisa iz člana 2. stav 1. ovog zakona, odnosno obeštećenje za tu imovinu, kao i pravo na rehabilitaciono obeštećenje. Odredbom člana 21. istog zakona predviđena su prava drugih lica. Prema odredbi stava 1. ovog člana lice iz člana 7. tačka 5. ovog zakona ima pravo na zdravstvenu zaštitu i druga prava iz zdravstvenog osiguranja, kao i pravo na rehabilitaciono obeštećenje u skladu sa odredbom člana 26. stav 3. ovog zakona. Posebno je odredbom stava 2. istog člana ovog zakona predviđeno da pravo na rehabilitaciono obeštećenje imaju bračni drug, deca i roditelji, odnosno braća, sestre i vanbračni partner rehabilitovanog lica u skladu sa odredbom člana 26. stav 4 ovog zakona.
Pravo na rehabilitaciono obeštećenje regulisano je odredbama člana 26. Zakona o rehabilitaciji. Odredbom iz stava 1. ovog člana propisano je da rehabilitciono lice ima pravo na obeštećenje za materijalnu štetu nastalu zbog povrede prava i slobode u skladu sa zakonom kojim se uređuju obligacioni odnosi. Odredbom stava 3. istog člana propisano je da rehabilitaciono lice iz člana 7. tačka 5. ovog zakona ima pravo na naknadu nematerijalne štete za duševne bolove zbog lišenja slobode u skladu sa zakonom kojim se uređuju obligacioni odnosi. Prema odredbi člana 26. stav 4. istog zakona lica iz člana 21. stav 2. (bračni drug, deca, roditelji, odnosno braća, sestre i vanbračni partner rehabilitacionog lica) imaju pravo na naknadu nematerijalne štete za duševne bolove zbog smrti rehabilitacionog lica, pod uslovom da između njih i umrlog rehabilitacionog lica postojala trajnija zajednica života u skladu sa zakonom kojim se uređuju obligacioni odnosi.
Navedene odredbe upućuju na zaključak da tužioci kao deca lica iz člana 1 stav 1. Zakona o rehabilitaciji shodno odredbi člana 26. stav 3. ovog zakona nemaju zakonski osnov za traženo novčano obeštećenje na ime materijalne štete koju potražuju, budući da pravo na naknadu ovog vida pripada samo rehabilitacionom licu. Dakle, kako to pravilno zaključuju i nižestepeni sudovi ovaj tužbeni zahtev mogao je postaviti samo pokojni otac tužilaca DD, dok bi potraživanje na tužioce u ovoj parnici prešlo samo da je ta šteta bila već priznata pravnosnažnom sudskom odlukom ili pismenim sporazumom, a u skladu sa odredbom člana 204. stav 1. Zakona o obligacionim odnosima.
Vrhovni kasacioni sud nalazi da je nižestepeni sud odluku o troškovima postupka doneo pravilnom primenom odredbe člana 153, 154, a u vezi člana 163. ZPP.
Cenjeni su i ostali navodi revizije, pa kako se i tim revizijskim navodima ne dovodi u sumnju pravilnost pobijane presude, Vrhovni kasacioni sud je odbio kao neosnovanu reviziju tužilaca i odlučio kao u izreci presude primenom člana 414. stav 1. ZPP.
Predsednik veća - sudija
Snežana Andrejević,s.r.
Za tačnost otpravka
Upravitelj pisarnice
Marina Antonić