Odbijanje revizije u sporu radi isplate naknade za faktički eksproprisano zemljište

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu tuženi je izjavio blagovremenu reviziju zbog bitne povrede odredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava.

Ispitujući pravilnost pobijane presude u smislu člana 408. ZPP („Službeni glasnik RS“ br.72/11, 55/14), Vrhovni kasacioni sud je utvrdio da revizija neosnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku na koju Vrhovni kasacioni sud pazi po službenoj dužnosti, a nema ni drugih bitnih povreda odredaba parničnog postupka iz ove zakonske odredbe koje bi mogle predstavljati osnov za uvažavanje revizije tuženog.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju tužilac je 1967. godine od oca nasledio njivu, parcelu broj ... . 1990-ih godina oko njive su izgrađene kuće koje su gradile izbeglice sa teritorije bivše SFRJ. Tužilac je trpeo štetu jer su na njivu nanosili šut i stalno su prolazili kamioni zbog čega se mesnoj zajednici obraćao da mu daju drugu zemlju. U mesnoj zajednici mu je rečeno da je njegova njiva građevinsko zemljište i da će se vršiti parcelacija jer tu treba da prođe put. Parcelaciju je izvršio BB, a tužilac je nakon toga prodavao okolne placeve. Preko tužiočeve njive sada prolazi ... ulica. Tokom 1994. godine tužilac je zaključio više ugovora sa više kupaca kojima je prodao nepokretnosti u svojini. U izvodu iz lista nepokretnosti broj ... KO ... na parceli ... potez ... njiva druge klase, površine 14a 71m2 kao nosilac prava svojine upisan je tužilac. Prema urbanističkoj informaciji o lokaciji JP „Urbanizam“ od 09.10.2013. godine parcela broj ... KO ... je na osnovu regulacionog plana naselja ... parcela namenjena za javnu i saobraćajnu površinu – reguliciju ulice ... . Prema informaciji o lokaciji koju je izdala Gradska uprava za urbanizam i stambene poslove Grada Novog Sada od 09.12.2013. godine ova parcela predstavlja parcelu namenjenu za javnu i saobraćajnu površinu. Prema informaciji JP „Urbanizam“ od 13.12.2016. godine Izmenama i dopunama Generalnog urbanističkog plana naseljenog mesta ... prošireno je građevinsko područje naseljenog mesta ... i na prostor na kome je parcela broj ... i to je prvi planski dokument prema kome je parcela ušla u obuhvat građevinskog područja naselja ... . Na lokaciji ... ulica u ... ne postoji legalno izgrađena vodovodna mreža a postoji kanalizaciona mreža koja je izgrađena po nalogu ZIG. Parcela tužioca predstavlja deo ulice ... u ... koja je infrastrukturno i komunalno opremljena, izgrađena je elektrodistributivna mreža, javna rasveta, gasna mreža, kanalizacija, vodovodna i PTT mreža. Parcelacija tužiočeve parcele je urađena u skladu sa planskim aktom na osnovu važećeg regulacionog plana. Ukupna vrednost oduzetog zemljišta iznosi 73.550,00 evra, odnosno 9.059.153,50 dinara.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su usvojili zahtev tužioca za isplatu novčane naknade za faktičku eksproprijaciju tužiočevih parcela na kojima je nosilac prava korišćenja, ocenivši da u situaciji kada je zemljište faktički privedeno nameni, te nije moguć njegov povraćaj u državinu prethodnog vlasnika (korisnika) niti je moguće da ostvari naknadu u upravnom postupku jer formalne eksproprijacije nije bilo, jedina mogućnost pravne zaštite postoji kroz institut faktičke eksproprijacije.

Neosnovano se u reviziji tuženog ukazuje da je materijalno pravo pogrešno primenjeno uz obrazloženje da sporna parcela koja je sada ulica nije privedena nameni – saobraćajnici jer ne predstavlja put u smislu Zakona o javnim putevima.

U članu 1. stav 1. Protokola za evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava propisano je da svako fizičko i pravno lice ima pravo na nesmetano uživanje svoje imovine i da niko ne može biti lišen svoje imovine osim u javnom interesu i pod uslovima predviđenim zakonom i opštim načelom međunarodnog prava. Stavom 2. istog člana propisano je da prethodne odredbe ni na koji način ne utiču na pravo države da primenjuje zakone koje smatra potrebnim da bi regulisala korišćenje imovine u skladu sa opštim interesima ili da bi obezbedila naplatu poreza ili drugih dažbina ili kazni.

Članom 58. Ustava Republike Srbije između ostalog propisano je da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona (stav 1), da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom u zakonu, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne (stav 2), da se zakonom može ograničiti način korišćenja imovine (stav 3).

Iz navedene ustavne odredbe proizilazi da dozvoljeno oduzimanje prava svojine koje ne predstavlja povredu prava na imovinu postoji samo kada su kumulativno ispunjena dva uslova: da je učinjeno u javnom interesu, utvrđenom na osnovu zakona i da je učinjeno uz naknadu koja ne može da bude niža od tržišne.

Izdvajanjem objekta od javnog interesa na zemljištu nekog lica vrši se oduzimanje prava svojine bez obzira što pravo svojine tog lica nije formalno oduzeto. U takvoj situaciji radi se o faktičkoj eksproprijaciji koja nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastrukturni ili drugi objekti u javnom interesu iako ne postoje rešenja o oduzimanju zemljišta. U konkretnom slučaju na spornim parcelama su izgrađene ulice kao javni put u naselju koji povezuje delove naselja. Zbog toga se sporna parcela ne može više smatrati privatnim putem jer se radi o ulici koja je po članu 10. stav 2. Zakona o javnoj svojini („Službeni glasnik RS“, broj 72/11, 88/11 i 105/14) dobro u opštoj upotrebi i u svojini je jedinica lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalazi (stav 7).

Prema urbanističkoj informaciji o lokaciji JP „Urbanizam“ od 09.10.2013. godine parcela broj ... KO ... je na osnovu regulacionog plana naselja ... parcela namenjena za javnu i saobraćajnu površinu – regulaciju ulice ... . Prema informaciji o lokaciji koju je izdala Gradska uprava za urbanizam i stambene poslove Grada Novog Sada od 09.12.2013. godine ova parcela predstavlja parcelu namenjenu za javnu i saobraćajnu površinu. Prema informaciji JP „Urbanizam“ od 13.12.2016. godine Izmenama i dopunama Generalnog urbanističkog plana naseljenog mesta ... prošireno je građevinsko područje naseljenog mesta ... i na prostor na kome se nalazi sporna parcela i to je prvi planski dokument prema kome je parcela ušla u obuhvat građevinskog područja naselja ... .

Kada zemljište planskim aktom jedinice lokalne samouprave bude određeno za ulicu od tog momenta po sili zakona postaje sredstvo u javnoj svojini u ovom slučaju u javnoj svojini tuženog Grada Novog Sada. Zbog toga jedinica lokalne samouprave ima obavezu da zemljište koje je postalo sredstvo javne svojine ekspropriše ranijem vlasniku odnosno da ga izuzme iz poseda ranijeg vlasnika i da za to plati odgovarajuću naknadu. U situaciji kada je zemljište kao u ovom slučaju privedeno nameni u skladu sa planskim aktom i po sili zakona postalo javna svojina tuženog, tužilac kao korisnik zemljišta ne može trpeti štetne posledice što nadležni organ tuženog grada nije sproveo upravni postupak i doneo rešenje o izuzimanju zemljišta iz poseda koje bi bilo osnov za isplatu naknade za izuzeto zemljište. Osim navedenog iz prakse primene Protokola 1 uz Evropsku konvenciju o zaštiti svojine, Evropski sud za ljudska prava u velikom broju odluka izražava stav da se kod eksproprijacije mora postići ravnoteža između zahteva opšteg interesa i prava pojedinca na mirno uživanje svog vlasništva pri čemu odsustvo naknade za ekspropisanu imovinu u iznosu koji nije u skladu sa vrednošću nepokretnosti redovno predstavlja nesrazmerno mešanje države koja se ne može opravdati na osnovu protokola broj 1. Takođe, ako se pojedincu za oduzetu nepokretnost ne plati nikakva naknada povreda prava na uživanje imovine je još drastičnija. Evropski sud upotrebljava termin „faktička eksproprijacija“ smatrajući da povreda prava na mirno uživanje imovine postoji sve do onog momenta kada dođe do uspostavljanja ravnoteže interesa, a to će u datoj situaciji biti tek kada se vlasnik adekvatno obešteti.

Zbog toga se ne mogu prihvatiti kao osnovani navodi revidenta da je u konkretnom slučaju po dispoziciji tužioca vršena parcelacija i prodaja predmetnog zemljišta, koje je jedino moglo da se proda na taj način, što bi tužilac ostavio parcelu koja bi služila kao prilazni put placevima. Naime, radi se o faktičkoj eksproprijaciji zemljišta jer se zemljište – katastarska parcela upisana u list nepokretnosti ... KO ... koristi kao javni put „... ulica“, privedena je nameni i predviđena je planskim aktom, i kao takva postala je javna svojina tuženog, a da prethodno nije sproveden postupak za oduzimanje zemljišta iz poseda tužioca i isplaćena mu naknada.

Na osnovu člana 414. stav 1. ZPP, Vrhovni kasacioni sud je odlučio kao u izreci.

Predsednik veća – sudija

Predrag Trifunović, s.r.

Za tačnost otpravka

Upravitelj pisarnice

Marina Antonić