Usvajanje revizije radi utvrđivanja ništavosti sporazuma o naknadi eksproprijacije

Presudom Višeg suda u Vranju Gž 1654/23 od 07.06.2024. godine, odbijena je kao neosnovana žalba tužioca, a presuda Osnovnog suda u Bujanovcu P 276/21 od 18.05.2023. godine u stavu drugom, trećem i četvrtom izreke presude potvrđena. Stavom drugim izreke odbijen je zahtev tužioca za naknadu troškova drugostepenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tužilac je blagovremeno izjavio reviziju pozivajući se na odredbu člana 404. Zakona o parničnom postupku.

Odlučujući o dozvoljenosti revizije u smislu člana 404. Zakona o parničnom postupku - ZPP („Službeni glasnik RS“, br. 72/11 ... 10/23-drugi zakon), Vrhovni sud je ocenio da su ispunjeni uslovi za odlučivanje o posebnoj reviziji tužioca radi ujednačavanja sudske prakse, pa je na osnovu člana 404. stav 2. tog zakona odlučio kao u stavu prvom izreke.

Ispitujući pobijanu presudu na osnovu člana 408. ZPP, Vrhovni sud je ocenio da je revizija tužioca osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, rešenjem Odeljenja za urbanizam i imovinskopravne poslove, komunalno-stambene i građevinske delatnosti i zaštite životne sredine Opštine Bujanovac broj 08-465-233 od 10.06.2011. godine izvršena je eksprorpijacija u potpunosti katastarske parcele .../... u površini od 15m2 i katastarske parcele .../... po kulturi livada četvrte klase u površini od 645m2 upisane u LN broj ... KO ... od tužioca kao ranijeg vlasnika u korist tuženog za izgradnju auto-puta E-75 Beograd – Niš – Skoplje od Levosoja – Donji Neradovac. Sporazumom o naknadi broj 08-465-233 od 18.07.2011. godine korisnik eksproprijacije se obavezao da isplati tužiocu ukupan iznos od 349.800,00 dinara na ime naknade za eksproprisane nepokretnosti, 7.350,00 dinara na ime naknade za bilje, ukupno 357.150,00 dinara. Planom generalne regulacije Bujanovca („Službeni glasnik Opštine Bujanovac“, br. 3/13 od 21.11.2013. godine) katastarske parcele .../... i .../... KO ... su unutar granice obuhvata plana sa planiranom namenom za izgradnju Koridora E-75 i na osnovu izmena i dopuna Plana generalne regulacije Bujanovca 10/17 od 10.10.2017. godine. Prema Generalnom planu Bujanovca broj 30/05 navedene parcele nalaze se unutar granica obuhvata plana, kao i van granica i građevinskog reona sa planiranom namenom zelene površine van građevinskog reona – poljoprivredno zemljište. Prema nalazu i mišljenju veštaka građevinske struke, na osnovu Generalnog plana Bujanovca („Službeni glasnik Pčinskog okruga“, br. 30/05), Prostornog plana Bujanovca („Službeni glasnik Grada Leskovca“, br. 22/11) i Plana generalne regulacije Bujanovca („Službeni glasnik Opštine Bujanovac“, br. 3/13) katastarske parcele .../... i .../... upisane u LN ... KO ..., nalaze se u trećoj građevinskoj zoni u vreme izvršene eksproprijacije i predstavljaju građevinsko zemljište u okviru Generalnog plana Bujanovca. Katastarske parcele su komunalno neopremljene, nisu izvedene vodovodna i kanalizaciona mreža. U katastru nepokretnosti nije promenjen status parcele, jer Opština Bujanovac nije nadležnoj službi podnela zahtev. Tržišna vrednost parcele iznosi 780,00/m2 odnosno 514.800,00 dinara, te razlika između isplaćene vrednosti za poljoprivredno zemljište i tržišne vrednosti parcele kao građevinsko zemljište iznosi 165.000,00 dinara.

Polazeći od utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su odbili tužbeni zahtev sa obrazloženjem da Sporazum o naknadi od 18.07.2011. godine nije ništav, i isti nije protivan prinudnim propisima i to Zakonu o planiranju i izgradnji, Zakonu o eksproprijaciji, Zakon o državnom premeru i katastru, jer je u konkretnom slučaju eksproprijacija parcela tužioca izvršena radi izgradnje infrastrukturnih objekata –auto-puta E-75 Beograd – Niš – Skoplje deonica Levosoja – Donji Neradovac, te da je Plan generalne regulacije Bujanovca koji predstavlja razradu Generalnog plana Bujanovca koji je objavljen u „Službenom glasniku Opštine Bujanovac“, br. 3 od 21.11.2013. godine donet nakon zaključenog sporazuma čiji se poništaj traži, te se isti ne može retroaktivno primenjivati na predmetni sporazum koji je zaključen 18.07.2011. godine, a kod činjenice da parcele tužioca u trenutku eksproprijacije nisu imale status gradsko-građevinskog zemljišta za koje tužilac potražuje isplatu razliku tržišne cene, već status građevinskog zemljišta izvan građevinskog područja za koje zemljište je u celosti isplaćena tržišna cena.

Po oceni Vrhovnog suda, stanovište nižestepenih sudova je zasnovano na pogrešnoj primeni materijalnog prava.

Zakon o obligacionim odnosima (ZOO), propisuje da je ugovor ništav ako je protivan prinudnim propisima, javnom poretku ili dobrim običajima i ako cilj povređenog pravila i zakon ne upućuju na nešto drugo (član 103. stav.1.) U slučaju ništavosti ugovora svaka ugovorna strana dužna da vrati drugoj sve ono što je primila na osnovu takvog ugovora, ako to nije moguće i ako se priroda onog što je ispunjeno protivi vraćanju, ima se dati odgovarajuća naknada u novcu, prema ceni u vreme donošenja sudske odluke, ukoliko zakon što drugo ne određuje (član 104. stav 1.). Sud pazi na ništavost po službenoj dužnosti u smislu članu 109. stav 1. ovog zakona.

Prema Zakonu o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS“, br. 72/09, 81/2009 - ispr., 64/2010 - odluka US, 24/2011 od 04.04.2011.godine), koji je bio na snazi u vreme zaključenja predmetnog sporazuma, građevinska parcela je deo građevinskog zemljišta, sa pristupom javnoj saobraćajnoj površini, koja je izgrađena ili planom predviđena za izgradnju koja se definiše koordinatama prelomnih tačaka u državnoj projekciji (član 2. tačka 20.). Planski dokumenti su prostorni i urbanistički planovi (član 11. stav 1.). Građevinsko zemljište jeste zemljište određeno zakonom i planskim dokumentom kao građevinsko, koje je predviđeno za izgradnju i redovno korišćenje objekata, kao i zemljište na kojem su izgrađeni objekti u skladu sa zakonom i zemljište koje služi za redovnu upotrebu tih objekata (član 82. stav 1.), a koristi se prema nameni određenoj planskim dokumentom, na način kojim se obezbeđuje njegovo racionalno korišćenje, u skladu sa zakonom (stav 2.).

Članom 1. Zakona o eksproprijaciji („Službeni glasnik RS“, br. 53/95 ... 20/09) koji je bio na snazi u vreme zaključenja predmetnog sporazuma, je propisano da se nepokretnosti mogu eksproprisati ili se svojina na njima može ograničiti samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne. Članom 42. stav 1. ovog zakona propisano je da se naknada za eksproprisano poljoprivredno zemljište i građevinsko zemljište određuje u novcu prema tržišnoj ceni takvog zemljišta, ako zakonom nije drukčije propisano. Procenu tržišne vrednosti iz stava 1. ovog člana vrši organ nadležan za utvrđivanje poreza na prenos apsolutnog prava na nepokretnosti (stav 2.). Organi koji učestvuju u postupku, kako korisnik tako i uprava koja donosi rešenje, dužni su da od upravnih i drugih organa i organizacija pribavljaju obaveštenja o činjenicama koje se tiču i koje su od značaja za zaključenje sporazuma o određivanju naknade (član 56.).

Odredbom člana 63. Zakona o državnom premeru i katastru („Službeni glasnik RS“, br. 72/09 i 18/10 ), koji je bio na snazi u vreme zaključenja predmetnog sporazuma, propisano je da su podaci o nepokretnostima upisani u Katastar nepokretnosti istiniti i pouzdani i niko ne može snositi štetne posledice zbog tog pouzdanja (načelo pouzdanja). Odredbom člana 115. stav 1. ovog zakona je propisano da prikupljanje podataka o nastalim promenama na nepokretnostima obavlja geodetska organizacija. Prema članu 117. stav 1. ovog zakona imalac prava na nepokretnosti dužan je da u roku od 30 dana od dana nastanka promene podnese zahtev za provođenje promene Zavodu.

Odredbom člana 58. Ustava RS jemči se mirno uživanje svojine i drugih svojinskih prava stečenih po osnovu zakona, a pravo svojine može biti oduzeto ili organičeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne.

Nesumnjivo je da su u vreme donošenja rešenja o eksproprijaciji i zaključenja sporazuma o naknadi predmetne kat. parcele bile upisane u javnim knjigama kao poljoprivredno zemljište, shodno čemu je bila utvrđena visina naknade predmetnim sporazumom. Međutim, ocenom nalaza veštaka Plan generalne regulacije Bujanovca („Službeni glasnik Opštine Bujanovac“, br. 3/13) predstavlja razradu u tekstualnom smislu Generalnog plana Bujanovca („Službeni glasnik Pčinskog okruga“, br. 30/05). Plan generalne regulacije Bujanovca donet je nakon izvršene eksproprijacije, ali popis parcela u okviru obuhvata plana je dat u njemu i poziva se na ranije donet grafički deo plana. Parcele tužioca se nalaze u trećoj građevinskoj zoni u vreme izvršene eksproprijacije i predstavljaju građevinsko zemljište u okviru Generalnog plana Bujanovca.

Osnovano se revizijom tužioca ukazuje da su u vreme eksproprijacije predmetne parcele imale status građevinskog zemljišta na osnovu članova 82. stav 1. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS“, br. 72/09 i 18/10), koji je bio na snazi u vreme zaključenja predmetnog sporazuma, iz razloga što je ovom zemljištu određena namena Planskim dokumentom i to na osnovu Generalnog plana Bujanovca („Službeni glasnik Pčinskog okruga“, br. 30/05), Prostornog plana Bujanovca („Službeni glasnik Grada Leskovca“, br. 22/11) i Plana generalne regulacije Bujanovca („Službeni glasnik Opštine Bujanovac“, br. 3/13). Predmetne katastarske parcele nalaze se u granicama planskih dokumenata pri čemu je predmetnom zemljištu planom određena namena za izgradnju infrastrukturnih koridora trase autoputa E-75. Prema Generalnom planu Bujanovca 30/05 navedene parcele se nalaze unutar obuhvata plana, kao i van granice građevinskog reona sa planiranom namenom zelene površine van građevinskog reona, a ocenom nalaza i mišljenja veštaka nalaze se u trećoj građevinskoj zoni u vreme izvršene eksproprijacije i predstavljaju gradsko-građevinsko zemljište u okviru Generalnog plana Bujanovca.

Prema tome, sporazum o naknadi je zaključen suprotno odredbama člana 58. Ustava Republike Srbije jer je isplaćena cena niža od tržišne. Navedena zakonska odredba kao u Ustavu zajemčena kategorija zaštite prava na imovinu predstavlja istovremeno zaštitu javnog poretka i istovremeno prinudni propis, odnosno imperativnu normu kojom se jemči da je vlasnik imovine obezbeđen da će u postupku oduzimanja imovine biti isplaćen kroz tržišnu vrednost i da naknada za oduzetu imovinu niće biti niža od tržišne. Ljudska prava zajemčena Ustavom neposredno se primenjuju (član 18. stav 1), a odredbe o njima tumače se u korist unapređenja vrednosti demokratskog društva, saglasno važećim međunarodnim standardima ljudskih i manjinskih prava, kao i praksi međunarodnih institucija koje nadziru njihovo sprovođenje (član 18. stav 3). Pri ograničenju ljudskih prava zajemčenih Ustavom svi državni organi, a naročito sudovi, dužni su da vode računa o suštini prava koje se ograničava, važnosti i svrhe ograničenja, prirodi i obimu ograničenja, odnosu ograničenja sa svrhom ograničenja i o tome da li postoji način da se svrha ograničenja postigne manjim ograničenjem prava (član 20. stav 3. Ustava). S tim u vezi, propust državnih organa da postupe u skladu sa načelima dobre uprave i pravovremeno razmene informacije i izvrše odgovarajuće upise u javnu knjigu o statusu i nameni zemljišta planiranog za izgradnju državnog infrastrukturnog projekta, ne može se tumačiti na štetu predlagača – vlasnika zemljišta koje im se za tu svrhu oduzima, tako što bi se prekomerno zadiralo u njihovo pravo svojine i neopravdano umanjivala naknada za zemljište koje im se ekspropriše, procenjivanjem njegove tržišne cene kao da je predmetno zemljište poljoprivredno, iako je jasno da je reč o građevinskom zemljištu, jer je Prostornim planom područja Grada Vranja predviđena za izgradnju auto-puta E-75, deonice Vladičin Han – Donji Neradovac.

Stoga tuženi ima obavezu da tužiocu kao posledicu ništavosti predmetnog sporazuma isplati iznos od 165.000,00 dinara kao razliku između isplaćene naknade za poljoprivredno zemljište do pripadajuće naknade za preuzeto gradsko-građevinsko zemljište (kat. parcele br. katastarske parcele .../... i .../... upisane u LN ... KO ...) sa zakonskom zateznom kamatom od 18.05.2023. godine, kao dana donošenja prvostepene odluke do isplate u smislu člana 277. ZOO.

Iz navedenih razloga, Vrhovni sud je na osnovu člana 416. stav 1. ZPP, odlučio kao u stavu drugom izreke.

Imajući u vidu konačni uspeh stranaka u sporu, tužiocu primenom članova 153., 154. i 163. ZPP pripada pravo na naknadu troškova celog parničnog postupka prema opredeljenom zahtevu za naknadu troškova od ukupno 218.300,00 dinara i to za radnje preduzete preko punomoćnika iz reda advokata: sastav tužbe i 4 obrazložena podneska po 9.000,00 dinara, zastupanje na 7 održanih ročišta po 10.500,00 dinara, za pristup na 5 neodržanih ročišta po 6.000,00 dinara, sastav žalbe i revizije po 18.000,00 dinara, sve prema važećoj Tarifi o nagradama i naknadama troškova za rad advokata („Službeni glasnik RS“ br. 37/21 od 14.04.2021. godine), troškove veštačenja 21.000,00 dinara, kao za sudske takse: na tužbu i prvostepenu presudu po 4.900,00 dinara, na reviziju 9.800,00 dinara, i na odluku o reviziji po 14.700,00 dinara , sve odmereno prema Tarifnim brojevima 1. i 2. Taksene tarife Zakona o sudskim taksama („Službeni glasnik RS“ br. 128/24 ... 106/15).

Na osnovu člana 165. stav 1. Zakona o parničnom postupku odlučeno je kao u stavu trećem izreke.

Predsednik veća - sudija

Branka Dražić, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković