Naknada za faktičku eksproprijaciju zemljišta privedenog javnoj nameni

U IME NARODA

Vrhovni sud, u veću sastavljenom od sudija: Mirjane Andrijašević, predsednika veća, Ivane Rađenović, Vladislave Milićević, Marine Milanović i Vesne Mastilović, članova veća, u parnici tužioca AA iz ...,, čiji je punomoćnik Emina Đuran Milić, advokat iz ..., protiv tuženog Grada Novog Sada, koga zastupa Pravobranilaštvo Grada Novog Sada, radi isplate, odlučujući o reviziji tuženog izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 2747/23 od 12.10.2023. godine, u sednici održanoj 12.02.2025. godine, doneo je

P R E S U D U

PRIHVATA SE odlučivanje o reviziji tuženog izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 2747/23 od 12.10.2023. godine u potvrđujućem delu kao izuzetno dozvoljenoj.

DELIMIČNO SE USVAJA revizija tuženog, pa se PREINAČUJU presuda Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 2747/23 od 12.10.2023. godine u delu stava prvog izreke kojim su potvrđeni delovi stavova prvog, drugog, trećeg i petog izreke prvostepene presude i u stavu drugom izreke i presuda Osnovnog suda u Novom Sadu P 9256/22 od 30.06.2023. godine u delovima stavova prvog, drugog, trećeg i petog izreke, tako što se ODBIJA tužbeni zahtev tužioca AA iz ... za isplatu naknade za faktički eksproprisanih 22/1326 dela kat. parcele .., ukupne površine 1326 m2, koja je upisana u Listu nepokretnosti .. KO Sremska Kamenica za novčani iznos od 319.000,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od 30.06.2023. godine kao dana presuđenja do isplate i za utvrđenje da je tuženi Grad Novi Sad nosilac javne svojine na faktički eksproprisanom delu kat. parcele .., ukupne površine 1326 m2, upisane u List nepokretnosti .. KO Sremska Kamenica za udeo od 22/1326, što bi tuženi bio dužan da prizna i trpi i odbija zahtev tužioca za naknadu troškova parničnog postupka za iznos od 20.312,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od izvršnosti prvostepene presude do isplate.

U preostalom delu revizija tuženog izjavljena protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 2747/23 od 12.10.2023. godine u potvrđujućem delu ODBIJA SE kao neosnovana.

OBAVEZUJE SE tužilac da tuženom naknadi troškove postupka od 60.750,00 dinara u roku od 15 dana od dana prijema otpravka ove presude.

O b r a z l o ž e nj e

Presudom Osnovnog suda u Novom Sadu P 9256/22 od 30.06.2023. godine, stavom prvim izreke, usvojen je tužbeni zahtev tužioca celosti. Stavom drugim izreke, obavezan je tuženi da tužiocu na ime naknade za faktički eksproprisanih 64/1326 dela kat. parcele .., ukupne površine 1326 m2, koja je upisana u List nepokretnosti .. KO Sremska Kamenica, isplati iznos od 928.000,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od 30.06.2023. godine kao dana presuđenja do isplate. Stavom trećim izreke, utvrđeno je da je tuženi nosilac javne svojine na faktički eksproprisanih 64/1326 dela parcele bliže opisane u stavu drugom izreke, što je tužilac dužan da prizna i trpi. Stavom četvrtim izreke, obavezan je tuženi da tužiocu na ime pribavljene pismene dokumentacije isplati iznos od 11.045,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od 30.06.2023. godine kao dana presuđenja do isplate. Stavom petim izreke, obavezan je tuženi da tužiocu naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 227.332,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom od izvršnosti presude do isplate.

Presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 2747/23 od 12.10.2023. godine, stavom prvim izreke, žalba tuženog je delimično odbijena, a delimično usvojena, presuda prvostepenog suda je preinačena tako što je odbijen zahtev za isplatu zakonske zatezne kamate na dosuđeni iznos od 11.045,00 dinara (za pribavljanje pismene dokumentacije) počev od 30.06.2023. godine do dana izvršnosti presude, dok je u preostalom pobijanom delu žalba tuženog odbijena i prvostepena presuda potvrđena. Stavom drugim izreke, odbijen je zahtev tuženog za naknadu troškova drugostepenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu u potvrđujućem delu, tuženi je blagovremeno izjavio reviziju zbog pogrešne primene materijalnog prava sa predlogom da se o istoj odluči u skladu sa odredbom člana 404. ZPP.

Odlučujući o dozvoljenosti revizije u smislu člana 404. stav 1. Zakona o parničnom postupku – ZPP („Službeni glasnik RS“, br. 72/11...10/23), Vrhovni sud je ocenio da su ispunjeni uslovi za odlučivanje o posebnoj reviziji tuženog radi ujednačavanja sudske prakse, obzirom na to da je o istovrsnim tužbenim zahtevima u sličnoj činjeničnoj i pravnoj situaciji doneto više presuda kojima je materijalno pravo tumačeno i primenjeno na drugačiji način, zbog čega je odlučio kao u prvom stavu izreke na osnovu člana 404. stav 2. ZPP.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu primenom člana 408. Zakona o parničnom postupku – ZPP pa je našao da je revizija tuženog delimično osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, kat. parcela .., ukupne površine 13 ari 26 m2 (koja je po načinu korišćenja njiva treće klase, a po vrsti zemljište gradsko građevinsko zemljište), upisana je Listu nepokretnosti .. KO Sremska Kamenica kao privatna svojina – suvlasništvo više fizičkih lica, sa udelom tužioca od 103/1326 dela. Parcela je obuhvaćena Planom generalne regulacije Mišeluka sa ribnjakom („Službeni list Novog Sada“ br. 57/2014) i Planom detaljne regulacije Mišeluk II u Novom Sadu („Službeni list Grada Novog Sada“ br. 26/2017). Prema informaciji o lokaciji Gradske uprave Grada Novog Sada V – 353-702/2022 od 05.09.2022. godine, parcela je predviđena: u centralnom delu u površini od 1157 m2 za površinu javne namene (Ulicu ...), u severoistočnom delu u površini od 21 m (neposredno uz kat. parcelu ../4) za porodično stanovanje, u zapadnom delu u površini od 51 m2 (neposredno pored kat. parcela ../7 i ../8) za porodično stanovanje (ispred kat. parcele ../7) i za turističko-sportsko rekreativnu namenu (ispred kat. parcele ../8), u istočnom i jugoistočnom delu u površini od 32m2 (neposredno ispred kat. parcela ../5 i ../6) za porodično stanovanje, a u jugozapadnom delu u površini od 66 m2 (neposredno ispred kat. parcela ../10 i ../11) za porodično stanovanje. Zbog svoje dispozicije i površine delovi parcele koji nisu predviđeni za površinu javne namene ne mogu predstavljati samostalne građevinske parcele, već ih je potrebno spojiti sa susednim kat. parcelama.

Veštačenjem preko veštaka geodetske struke utvrđeno je da je deo predmetne parcele namenjen za javnu površinu prema faktičkom stanju priveden svojoj planskoj nameni i predstavlja deo putne mreže u Novom Sadu, tako što je saobraćajno i komunalno opremljen, funkcionalno predstavlja Ulicu ... u Sremskoj Kamenici i omogućuje prilaz građevinskim parcelema (zapadno, južno i istočno od predmetne parcele). Deo koji je planskim aktom namenjen za površinu javne namene – regulaciju ulice koristi se u svom centralnom delu kao asfaltirani kolovoz, neposredno uz asfaltirani kolovoz nalazi se površina nasuta tucanikom, u južnom delu asfaltirani kolovoz se produžava betoniranim prilazom kat. parcelema .. i .., a krajnji jugozapadni deo koristi se kao tucanički kolovoz. Između postavljenih ograda i asfaltiranog kolovoza površina dela predmetne parcele koristi se kao betonske i behatonske staze (za prilaz susednim građevinskim parcelama) i kao zatravljena površina, dok se deo predmetne parcele namenjen za javnu površinu prema faktičkom stanju koristi zajedno sa dvorištima susednih građevinskih parcela ukupne površine 90 m2 (bliže navedenih u nalazu veštaka). U bazi podataka Odeljenja za katastar vodova u Novom Sadu evidentirani su podzemni vodovi na dispoziciji predmetne parcele elektroenergetske, gasovodne i telekomunikacione mreže (sa pratećom infrastrukturom, što je i utvrđeno izlaskom veštaka na lice mesta). Predmetna parcela .. površine 1326m2 važećim planskim aktima predviđena je delom za površinu javne namene – ulicu (u površini od 1137 m2), a delom za porodično stanovanje (ukupne površine 169 m2). Prema faktičkom stanju, deo predmetne parcele predviđen za površinu javne namene priveden je svojoj planskoj nameni u površini od 1067 m2 (92,22 % ), a nije priveden planskoj nameni u površini od 90 m2 (7,78%). Od tužiočevog udela od od 103/1326, odnosno od površine od 103m2 planskim aktima za javnu površinu namenjeno je 64m2, od čega je faktički eksproprisano 42m2m (u kom delu je deposediran), dok deo od 22m2 nije priveden nameni.

Veštačenjem preko veštaka građevinske struke utvrđeno je da tržišna vrednost predmetne parcele iznosi 14.500,00 dinara / m2. Vrednost parcele u udelu od 64/1326 (ukupnoj površini koja je planirana za javnu namenu) iznosi 928.000,00 dinara, dok vrednost dela parcele koji je priveden nameni (42 m2) iznosi 609.000,00 dinara. Tužiocu i njegovom pravnom prethodniku nije isplaćena naknada za oduzeti deo parcele od 64 m2. Tužilac je imao troškove za pribavljanje informacija o lokaciji u iznosu od 3.240,00 dinara, 3.100,00 dinara i u iznosu od 4.275,00 dinara, kao i naknadu javnom beležniku u iznosu od 540,00 dinara, sve ukupno 11.155,00 dinara. Postupak eksproprijacije predmetne parcele nije sproveden, niti je tužiocu isplaćena naknada za njegov udeo na ovoj parceli.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su usvojili u celosti tužbeni zahtev tužioca, s pozivom na član 58. Ustava RS, član 1. Protokola br.1 uz Konvenciju za zaštitu ljudskih i osnovnih prava, član 1. Zakona o eksproprijaciji i član 2. tačka 12. Zakona o javni putevima. Prema stanovištu nižestepnih sudova, tužiocu pripada pravo na isplatu naknade tražene naknade u za faktički eksproprisanih 64/1326 dela predmetne kat. parcele u iznosu od 928.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od 30.06.2023. godine kao dana presuđenja do isplate kao tržišne vrednosti zemljišta u vreme veštačenja, čime su ispunjeni uslovi i za utvrđenje da je tuženi Grad Novi Sad nosilac javne svojine na faktički eksproprisanih 64/1326 dela ove parcele, smatrajući da se tužilac ne može koristiti svojim svojinskim ovlašćenjem na udelu od 64 m2, bez obzira na to što je samo deo od 42 m2 priveden nameni.

Po stanovištu Vrhovnog suda, zaključak nižestepenih sudova o postojanju osnova odgovornosti tužene za isplatu tražene naknade štete za deo predmetne kat. parcele koji je priveden faktički nameni i uvrđenju prava javne svojine tuženog na tom delu zasnovan je na pravilnoj primeni materijalnog prava.

Odredbom člana 58. Ustava Republike Srbije, jemči se mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona (stav 1.), da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona i da je učinjeno uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne (stav 2).. Saglasno navedenom, dozvoljeno oduzimanje prava svojine koje ne predstavlja povredu prava na imovinu postoji samo kada su kumulativno ispunjena dva uslova: da je učinjeno u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona i da je učinjeno uz naknadu koja ne može da bude niža od tržišne.

Odredbom člana 2. stav 6. Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik RS“, br. 72/09...145/14), koji je bio snazi u vreme usvajanja planskih akata za predmetnu kat. parcelu, propisano je da je površina javne namene prostor određen planskim dokumentom za uređenje ili izgradnju objekata javne namene ili javnih površina, za koje je predviđeno utvrđivanje javnog interesa u skladu sa posebnim zakonom (ulice, trgovi, parkovi i drugo).

Odredbom člana 10. stav 2. Zakona o javnoj svojini („Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 72/11... 105/14), propisano je da se dobrima u opštoj upotrebi u javnoj svojini, smatraju one stvari koje su zbog svoje prirode namenjene korišćenju svih i koje su, kao takve, određene zakonom (javni putevi, javne pruge, most i tunel na javnom putu, pruzi ili ulici, ulice, trgovi, javni parkovi, granični prelazi i drugo), a stavom 10. istog člana da su dobra u opštoj upotrebi u svojini Republike Srbije, izuzev puteva drugog reda koji su u svojini autonomne pokrajine na čijoj se teritoriji nalaze, kao i izuzev nekategorisanih puteva, opštinskih puteva i ulica (koji nisu deo autoputa ili državnog puta prvog i drugog reda) i trgova i javnih površina koji su u svojini jedinica lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze.

U konkretnom slučaju, sporno zemljište, označeno kao kat. parcela br. .., upisana u Listu nepokretnosti broj .. KO Sremska Kamenica, ukupne površine 1326 m2, na kojem je tužilac vlasnik sa udelom od 103/1326 dela, planskim aktom je predviđeno za javnu površinu – Ulicu ... (površine od 1157 m2), a manjim delom namenjena za porodično stanovanje (169 m2). U prirodi, deo predmetne parcele koji je namenjen za javnu površinu – regulaciju ulice od 1157 m2, priveden je nameni u površini od 1067 m2 (92,22%) i predstavlja Ulicu ... sa asfaltiranim kolovozom, dok deo predstavlja tucanički kolovoz i taj deo koristi neograničeni broj lica za javni saobraćaj, opremljen je elektroenergetskom i gasovodnom mrežom, uličnom rasvetom, razvodnom opremom i telefonske mreže i šahtovima kanalizacione mreže, dok deo ove parcele koji je namenjen za javnu površinu u površini od 90 m2 (7,78%) nije priveden nameni. Imajući u vidu činjenicu da je deo predmetne katastarske parcele faktički priveden nameni predviđenoj planskim aktom, s obzirom da se koristi kao ulica – javni put u naselju koji saobraćajno povezuje delove naselja (član 2. tačka 12. Zakona o javnim putevima), pravilno je stanovište nižestepenih sudova da je na taj način izvršena tzv. faktička eksproprijacija, koja nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastrukturni i drugi objekti u javnom interesu, iako ne postoji rešenje o eksproprijaciji zemljišta, odnosno njegovom izuzimanju iz poseda. Stoga, i po oceni Vrhovnog suda, kada je zemljište faktički privedeno nameni u skladu sa planskim aktom i po sili zakona postalo javna svojina, tužilac kao vlasnik odnosno korisnik tog zemljišta ne može trpeti štetne posledice zato što nadležni organ nije sproveo upravni postupak i doneo rešenje o eksproprijaciji koje bi bilo osnov za isplatu novčane naknade.

Tužiocu je time povređeno pravo na imovinu, pa zato ima pravo na traženu naknadu za faktički oduzetu imovinu. Stoga su pravilno nižestepeni sudovi primenili materijalno pravo kada su tuženog obavezali da tužiocu isplati novčanu naknadu zbog izvršene faktičke eksproprijacije zemljišta (u visini odmrenoj prema tržišnoj vrednosti utvrđenoj na osnovu nalaza i mišljenja sudskog veštaka koje je usaglašeno sa procenom Poreske uprave), na osnovu člana 42. Zakona o eksproprijaciji, ali samo za deo koji je faktički priveden nameni. Kako je od tužiočevog udela na predmetnoj parceli (103m2), za javnu površinu planskim aktom predviđen deo od 64m2, od čega je on faktički deposediran samo sa površinom od 42 m2 (koji se koristi kao ulica), a kako su ulice javno dobro u opštoj upotrebi i u svojini su jednice lokalne samouprave na čijoj teritoriji se nalaze na osnovu člana 10. stavovi 2. i 7. Zakona o javnoj svojini, to tužilac osnovano tužbenim zahtevom traži isplatu odgovarajuće novčane naknade za tih 42m2 što predstavlja iznos od 609.000,00 dinara prema nalazu veštaka građevinske struke i utvrđenje da je tuženi stekao pravo javne svojine na 42/1326 dela predmetne parcele.

Pravilno je i stanovište nižestepenih sudova da tužiocu pripada tražena pravna zaštita u pogledu nadoknade od tuženog troškova pribavljanja potrebne dokumentacije (informacije o lokaciji od nadležnog organa i drugih informacija od JP „Urbanizam“, izvod iz Lista nepokretnosti od Javnog beležnika) u cilju ostvarivanja svog prava na oduzetoj imovini u pokrenutoj parnici na osnovu člana 150 stav 1. ZPP.

Kod iznetih razloga, neosnovanose revizijom pobija drugostepena presuda u ovom delu.

Međutim, nižestepeni sudovi su pogrešno primenili materijalno pravo prilikom odlučivanja o visini tražene naknade i obimu u kome je tuženi stekao pravo javne svojine na predmetnoj parceli u preostalom delu.

Tuženi ima funkciju urbanističkog planiranja građevinskog područja i donošenja prostornih planova, ali za isplatu naknade po osnovu oduzimanja prava svojine i garantovanog prava na imovinu sama činjenica donošenja planskih akata ne može se smatrati privođenjem zemljišta nameni, jer se tek sprovođenjem zakonske procedure za oduzimanje zemljišta ili neposrednim oduzimanjem i lišavanjem vlasnika da zemljište koristi u punom obimu svojih vlasničkih ovlašćenja, stiču uslovi za isplatu tržišne naknade i obavezu tuženog da sprovede postupak parcelacije i izvrši upis svog prava svojine.

U konkretnom slučaju, prema utvrđenom činjeničnom stanju, postupak oduzimanja zemljišta kat. parcele .. (ukupne površine 1326 m2) planiran za površinu javne namene (1157 m2) nije u celosti sproveden na način propisan Zakonom o eksproprijaciji, pa ni kad je reč o udelu tužioca. Od tužiočevih 103m2 (udeo od 103/1326) planskim aktima za javnu površinu namenjeno je 64m2, od čega je faktički eksproprisano 42m2m (u kom delu je deposediran), dok deo od 22m2 nije priveden nameni. U takvoj situaciji, osnovano se revizijom tuženog ukazuje da za isplatu tražene novčane naknade u visini tržišne vrednosti zemljišta kao za oduzeto pravo svojine nije dovoljno samo da je ono planskim aktima jedinice lokalne samouprave određeno za javnu površinu, već je nužno da je zemljište i neposredno oduzeto i koristi se kao javna površina, čime je vlasnik onemogućen da na njemu ostvaruje vlasnička prava u punom obimu, što ovde nije slučaj. Kako predmetno zemljište u površini od 22 m2 nije faktički privedeno nameni predviđenoj planskim aktima, jer se taj deo kat. parcele ne koristi kao ulica - javni put (član 2. tačka 12. Zakona o javnim putevima), već je ograđen i funkcionalno se koristi sa parcelom br. ../11 (koja se vodi na ime sina tužioca), to ono još uvek ne predstavlja površinu javne namene. Stoga, prava tužioca nisu ograničena u korišćenju tog dela zemljišta. Imajući u vidu navedeno, pravo tužioca na isplatu navedene naknade u visini tržišne vrednosti zemljišta za deo predmetnog zemljišta površine od 22 m2 može nastati tek u momentu kada mu tuženi zemljište faktički oduzme i privede nameni, a kada će se steći i uslovi za sticanje javne svojine tuženog i na tom delu zemljišta.

Delimičnim preinačenjem drugostepene i prvostepene odluke, delimično je preinačena i odluka o troškovima prvostepenog postupka. Imajući u vidu delimičan uspeh tužioca sa tužbenim zahtevom (za iznos od 609.000,00 dinara), tužiocu su pravilno priznati (prema opredeljenom zahtevu) troškovi postupka za radnje preduzete preko punomoćnika iz reda advokata: sastav tužbe i sastav dva obrazložena podneska po 13.500,00 dinara (ukupno 27.000,00 dinara) i za zastupanje tužioca na dva održana ročišta po 18.000,00 dinara (ukupno 36.000,00 dinara), na ime izrade dva nalaza veštaka iznos od 25.000,00 dinara i iznos od 48.450,00 dinara (ukupno 73.240,00 dinara), takse na tužbu 35.390,00 dinara i takse na presudu 35.390,00 dinara (ukupno 70.780,00 dinara), sve ukupno 207.020,00 dinara, prema važećoj AT (tarifni br.13) sa zakonskom zateznom kamatom od izvršnosti presude, dok je preko tog iznosa do dosuđenog iznosa od 227.332,00 dinara (zasnovanom na obarčunu troškova postupka prema ukupno dosuđenom iznosu od 928.000,00 dinara), odnosno za razliku iznosa od 20.312,00 dinara zahtev za naknadu troškova neosnovan.

Shodno izloženom, na osnovu člana 416. stav 1. i 414. stav 1. ZPP Vrhovni sud je odlučio kao u stavovima drugom i trećem izreke.

Imajući u vidu uspeh tuženog sa pravnim lekovima (za iznos od 319.000,00 dinara), na osnovu članova 153. stav 1, 154. stav 2., 162. i 163. stav 2. ZPP pripadaju mu opredeljeni troškovi postupka srazmerno uspehu u sporu za: sastav žalbe 27.000,00 dinara i sastav revizije 33.750,00 dinara (ukupno iznos od 60.750,00 dinara) prema važećoj AT („Službeni glasnik RS“, br. 43/23 od 26.05.2023. godine).

Na osnovu člana 165. ZPP odlučeno je kao u stavu četvrom izreke.

Predsednik veća – sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković