Presuda Vrhovnog kasacionog suda o naknadi za faktički eksproprisano zemljište

Vrhovni kasacioni sud je ispitao pobijanu odluku primenom člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, 72/11, 55/14 i 87/18), pa je našao da revizija nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, pravni prethodnik tužioca, sada pok. BB (koji je preminuo u toku parnice 21.02.2017. godine), je uknjižen kao vlasnik nepokretnosti k.p. …/…. potes …, njiva druge klase, površine 12a 82m2 i k.p. …/…. potes … njiva druge klase, površine 4a, koje parcele po svojoj vrsti predstavljaju gradsko građevinsko zemljište, upisane u LN … KO …, kao i na k.p. .../... potes ..., voćnjak druge klase, površine 5a 1m2 i k.p. …/… potes ..., voćnjak druge klase, površine 66m2 koje parcele po svojoj vrsti predstavljaju gradsko građevinsko zemljište, upisane u LN … KO … i to u udelu od 1350/2350. Tužilac je pravnosnažnim rešenjem o nasleđivanju od 29.06.2017. godine oglašen za naslednika iza sada pok. BB na predmetnim nepokretnostima. Predmetne parcele su Planom generalne regulacije prostora za porodično stanovanje u zapadnom delu grada Novog Sada („Službeni list Grada Novog Sada“ br. 37/17) i Planom detaljne regulacije Veternička rampa („Službeni list Grada Novog Sada“ br. 06/96, 12/03 i 43/09) namenjene za površinu javne namene – saobraćajnice i iste u prirodi predstavljaju javnu saobraćajnicu - put nasut tucanikom sa nazivom – ulica …. i … koji koriste građani. Parcele su pravougaonog oblika i na njima nema izgrađenih objekata. Postupak eksproprijacije u vezi predmetnih parcela nije vođen, niti je pravnom prethodniku tužioca ni tužiocu isplaćena naknada za faktički oduzeto zemljište. Prema nalazu i mišljenju veštaka tržišna vrednost parcela …/…, …/… KO … za u udelu 1/1 i parcela …/… i …/…. KO … u udelu 1350/2350, prema površini (i visini suvlasničkih udela) iznosi 18.996.275,49 dinara.

Na osnovu ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su pravilnom primenom materijalnog prava obavezali tuženog da tužiocu isplati novčanu naknadu zbog izvršene faktičke eksproprijacije zemljišta.

Naime, pravo na imovinu je jedno od osnovnih ljudskih prava zaštićenih ustavno-pravnim normama međunarodnih konvencija, čiji je Republika Srbija potpisnik. Ustavom RS u članu 58. zajemčeno je mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona i predviđeno da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne. Zakonom se može ograničiti način korišćenja imovine, a oduzimanje ili ograničenje imovine radi naplate poreza i drugih dažbina ili kazni, dozvoljeno je samo u skladu sa zakonom. Protokolom 1 uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, u članu 1. garantuje se zaštita imovine i propisano je da svako fizičko i pravno lice ima pravo na neometano uživanje svoje imovine, da niko ne može biti lišen svoje imovine osim u javnom interesu i pod uslovima predviđeni zakonom i opštim načelima međunarodnog prava. Ove odredbe, međutim, ni na koji način ne utiču na pravo države da primenjuje zakone koje smatra potrebnim da bi regulisala korišćenje imovine u skladu sa opštim interesima ili da bi obezbedila naplatu poreza ili drugih dažbina ili kazni.

Na ovaj način Ustavne odredbe i Konvecijsko pravo ukazuju na obavezu isplate razumne naknade za oduzetu imovinu, po tržišnim cenama u vreme presuđenja.

Nadalje, Zakonom o građevinskom zemljištu, (“Službeni glasnik RS” broj 44/95, 23/96, 16/97, 46/98) članom 9. stavom 1. bilo je propisano da se građevinsko zemljište privodi nameni izgradnjom objekta, odnosno izvođenjem drugih radova, u skladu sa propisima u planiranju i uređenju prostora. Zakon o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik Republike Srbije“, broj 47/2003, 34/2006, 39/2009) je u članu 2. stav 1. tačka 1. propisivao da je javna površina prostor utvrđen planom za objekte čije je korišćenje, odnosno izgradnja od opšteg interesa, u skladu sa propisima o eksproprijaciji (javni putevi, parkovi, trgovi, ulice kao i druge površine u skladu sa posebnim zakonom), dok se i prema članu 2. stavu 1. tačka 6.sada važećeg Zakona o planiranju i izgradnji („Službeni glasnik Republike Srbije“, broj 72/09,81/09, 64/2010 ... 132/14, 145/14) površina javne namene smatra prostorom određenim planskim dokumentom za uređenje ili izgradnju javnih objekata ili javnih površina za koje se utvrđuje opšti interes u skladu sa posebnim zakonom (ulice, trgovi, parkovi i drugo).

Članom 10. stav 2. Zakona o javnoj svojini („Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 72/11, 88/2013, 105/2014, ... 108/16) propisano je da se dobrima u opštoj upotrebi u javnoj svojini, smatraju one stvari koje su zbog svoje prirode namenjene korišćenju svih i koje su, kao takve, određene zakonom (javni putevi, javne pruge, most i tunel na javnom putu, pruzi ili ulici, ulice, trgovi, javni parkovi, granični prelazi itd.), a stavom 7. istog člana, dobra u opštoj upotrebi su u svojini Republike Srbije, izuzev puteva drugog reda koji su u svojini autonomne pokrajine na čijoj se teritoriji nalaze, kao i izuzev nekategorisanih puteva, opštinskih puteva i ulica (koji nisu deo autoputa ili državnog puta prvog i drugog reda) i trgova i javnih površina koji su u svojini jedinica lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze.

U konkretnom slučaju sporno zemljište, označeno kao katastarske parcele …/…, …/…, …/…, i …/…, KO …, urbanističkim planovima je predviđeno za javnu i saobraćajnu površinu i planirano je za regulaciju ulica … i … u naselju … . Dakle, zemljište je navedenim planskim aktima jedinice lokalne samouprave određeno za ulicu, od kog momenta je po sili zakona postalo sredstvo u javnoj svojini, pa je tuženi bio u obavezi da to zemljište ekspropriše od pravnog prethodnika tužioca, tada vlasnika, u upravnom postupku radi njegovog privođenja nameni predviđenoj urbanističkim planom i da za isto isplati odgovarajuću naknadu.

Međutim, predmetno zemljište je faktički privedeno nameni predviđenoj planskim aktima, s obzirom da se koristi kao ulica – javni put u naselju koji saobraćajno povezuje delove naselja (član 2. tačka 12. Zakona o javnim putevima). Na taj način izvršena je tzv. faktička eksproprijacija, koja upravo i nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastrukturni i drugi objekti u javnom interesu, iako ne postoji rešenje o eksproprijaciji zemljišta, odnosno njegovom izuzimanju iz poseda. Stoga, kako je zemljište privedeno nameni u skladu sa planskim aktima i po sili zakona postalo javna svojina, tužilac kao vlasnik (suvlasnik) tog zemljišta ne može trpeti štetne posledice zato što nadležni organ nije sproveo upravni postupak i doneo rešenje o eksproprijaciji koje bi bilo osnov za isplatu novčane naknade.

Pošto je nesumnjivo utvrđeno da se predmetne katastarske parcele koriste kao ulica, tuženi je odgovoran i pasivno legitimisan u ovoj parnici na osnovu člana 10. stav 2. i 7. Zakona o javnoj svojini, jer su ulice javno dobro u opštoj upotrebi i u svojini su jedinice lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze.

Zbog toga, neosnovani su navodi revizije da tuženi ni jednom pravnom ili faktičkom radnjom nije deposedirao tužioca, kao i da je dosuđenje naknade u ovoj pravnoj stvari bilo uslovljeno prethodnim vođenjem upravnog postupka prema Zakonu o eksproprijaciji. Bez uticaja na drugačije odlučivanje je i ukazivanje revizije na pogrešnu ocenu drugostepenog suda o navodno istaknutom prigovoru zastarelosti, budući da takav prigovor tuženi u toku prvostepenog postupka nije istakao, pa isti nije bio niti je mogao biti predmet ocene drugostepenog suda u postupku po žalbi.

Kod takvog stanja, nižestepeni sudovi su pravilnom primenom materijalog prava - člana 42. Zakona o eksproprijaciji, dosudili naknadu za faktički oduzeto zemljište u visini njegove tržišne vrednosti, a navodi revizije kojima se ukazuje na pogrešnu primenu materijalnog prava su neosnovani.

Ostalim navodima revizije osporava se pravilnost utvrđenog činjeničnog stanja, iz kojih razloga se revizija ne može izjaviti, pa oni ne mogu biti predemt razmatranja revizijskog suda.

O troškovima postupka odlučeno je pravilnom primenom članova 153. stav 1. i 154. ZPP.

Iz navedenih razloga, na osnovu člana 414. stav 1. ZPP, odlučeno je kao u izreci.

Predsednik veća - sudija

Vesna Popović, s.r.

Za tačnost otpravka

Upravitelj pisarnice

Marina Antonić