Presuda Vrhovnog suda o uslovu za odgovornost države za nenaplaćena potraživanja radnika

U IME NARODA

Vrhovni sud, u veću sastavljenom od sudija: Dobrile Strajina, predsednika veća, Dragane Mirosavljević i Nadežde Vidić, članova veća, u parnici tužilje AA iz ..., čiji je punomoćnik Emir Fetahović, advokat iz ..., protiv tužene Republike Srbije, Visoki savet sudstva, Osnovni sud u Novom Pazaru, koju zastupa Državno pravobranilaštvo, radi naknade štete, odlučujući o reviziji tužene izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Kragujevcu Gž 836/22 od 17.08.2022. godine, u sednici održanoj 27.03.2024. godine, doneo je

P R E S U D U

PREINAČUJE SE presuda Apelacionog suda u Kragujevcu Gž 836/22 od 17.08.2022. godine, tako što se ODBIJA žalba tužilje i POTVRĐUJE presuda Osnovnog suda u Novom Pazaru P 2486/21 od 24.11.2021. godine u stavu prvom i trećem izreke.

O b r a z l o ž e nj e

Presudom Osnovnog suda u Novom Pazaru P 2486/21 od 24.11.2021. godine, stavom prvim izreke, odbijen je tužbeni zahtev tužilje kojim je tražila da se obaveže tužena da joj na ime naknade materijalne štete isplati iznos od 1.131.665,23 dinara sa zakonskom zateznom kamatom počev od 12.10.2020. godine kao dana podnošenja tužbe do isplate. Stavom drugim izreke, tužilja je oslobođena od plaćanja sudske takse. Stavom trećim izreke, odlučeno je da svaka stranka snosi svoje troškove postupka.

Presudom Apelacionog suda u Kragujevcu Gž 836/22 od 17.08.2022. godine, stavom prvim izreke, preinačena je prvostepena presuda u stavu prvom izreke, kao i rešenje o troškovima sadržano u stavu trećem izreke prvostepene presude, tako što je usvojen tužbeni zahtev tužilje i obavezana tužena da tužilji na ime naknade materijalne štete isplati iznos od 1.131.665,23 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od 12.10.2020. godine kao dana podnošenja tužbe do isplate. Stavom drugim izreke, obavezana je tužena da tužilji na ime naknade troškova parničnog postupka plati iznos od 318.413,32 dinara.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu tužena je blagovremeno izjavila reviziju zbog pogrešne primene materijalnog prava, sa predlogom da se o reviziji odluči u smislu člana 404. ZPP.

Tužilja je dala odgovor na reviziju.

Vrhovni sud nalazi da su u konkretnom slučaju ispunjeni uslovi za odlučivanje o reviziji tužene, primenom odredbe člana 403. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku – ZPP („Službeni glasnik RS“, br. 72/11...18/20), pa je na osnovu člana 408. ZPP ispitao pobijanu presudu i našao da je revizija osnovana.

U postupku donošenja pobijane presude nema bitne povrede iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilja je bila zaposlena u preduzeću „Raška pamučna predionica“ d.o.o. Novi Pazar. Pravnosnažnim presudama Opštinskog suda u Novom Pazaru P1 747/04 od 02.11.2004. godine, P1 285/06 od 27.07.2006. godine i P1 161/07 od 20.08.2007. godine, obavezano je preduzeće „Raška pamučna predionica“ d.o.o. Novi Pazar da tužilji isplati minimalnu zaradu za periode navedene u ovim presudama. Tužilja je po pravnosnažnim presudama pokrenula predlog za izvršenje, ali su postupci izvršenja prekinuti usled otvaranja stečajnog postupka nad izvršnim dužnikom „Raška pamučna predionica“ d.o.o. Novi Pazar. Prema nalazu veštaka ekonomsko-finansijske struke, ukupan iznos potraživanja tužilje po navedenim presudama iznosi 1.131.665,23 dinara. Tužilja nije naplatila svoje potraživanje u izvršnim postupcima, nije prijavila svoje potraživanje u stečajnom postupku koji je vođen pred Privrednim sudom u Kraljevu nad stečajnim dužnikom preduzećem „Raška pamučna predionica“ d.o.o. Novi Pazar, niti je podnosila prigovor za ubrzanje postupka. Rešenjem Privrednog suda u Kraljevu St 24/17 od 24.12.2019. godine zaključen je stečajni postupak zbog nepostojanja imovine stečajnog dužnika.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je odbio tužbeni zahtev iz razloga što tužilja nije u skladu sa odredbama Zakona o stečaju prijavila svoje potraživanje u stečaju nad poslodavcem. Tužilja je svojim pasivnim ponašanjem i neprijavljivanjem potraživanja u stečajnom postupku sebe onemogućila u korišćenju zakonom propisanog pravnog puta za zaštitu i ostvarivanje svog prava.

Drugostepeni sud je preinačio prvostepenu presudu i usvojio tužbeni zahtev sa pozivom na odredbe člana 58. Ustava Republike Srbije kojom je propisano da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih po osnovu zakona i člana 1. prvog protokola uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda. Pravni osnov za naknadu materijalne štete je zaštita prava na imovinu što čini neizmirene zarade i pripadajući doprinosi po osnovu rada prema poslodavcu sa većinskim društvenim, odnosno državnim kapitalom. Stoga, postupanje po Zakonu o zaštiti prava na suđenje u razumnom roku nije neophodan uslov za ostvarivanje utvrđenih potraživanja po osnovu neisplaćenih zarada, kao ni činjenica da tužilja nije vodila postupak za zaštitu prava na suđenje u razumnom roku i nije prijavila potraživanje u stečaju.

Vrhovni sud nalazi da se osnovano revizijom ukazuje da se zaključak drugostepenog suda o obavezi tužene da tužilji isplati utvrđeni iznos po pravnosnažnim presudama, zasniva na pogrešnoj primeni materijalnog prava.

Odredbom člana 58. stav 1. Ustava, jemči se mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona. U druga imovinska prava stečena na osnovu zakona, svakako spadaju novčana potraživanja koja se odnose na isplatu neizmirenih zarada i pripadajućih doprinosa po osnovu rada, koja mogu biti pravnosnažno dosuđena u postupcima okončanim pre otvaranja stečaja, potraživanja po prijavi radnika u stečaju, koji su utvrđeni od strane stečajnih organa i potraživanja utvrđena u parnici pokrenutoj ili okončanoj u toku stečaja, a po nalogu stečajnih organa, koji su osporili radniku prijavljeno potraživanje. Dakle, dosuđeni, priznati ili utvrđeni iznosi potraživanja zaposlenih po tom osnovu predstavljaju njihovu imovinu. Međutim, kada se radi o privredenom društvu – dužniku koji posluje sa većinskim društvenim ili državnim kapitalom, tada se u odnosu na ta dugovanja tog privrednog društva, konstituišu i posebne obaveze Republike Srbije, kao posledica činjenice da je Republika Srbija pojedinim zakonskim aktivnostima izvršenim Zakonom o privatizaciji, izmenama i dopunama tog zakona, kontinuirano vršila produženje utvrđenih rokova za privatizaciju, zbog čega privatizacija privrednih subjekata sa društvenim i državnim kapitalom do današnjeg dana nije okončana. Ovakve zakonske mere, objektivno su onemogućile blagovremeno i delotvorno namirenje potraživanja zaposlenih iz radnog odnosa prema subjektu privatizacije sa većinskim društvenim i državnim kapitalom. Pri tome, zaposlenima je uskraćeno pravo namirenja novčanih potraživanja dosuđenih, priznatih ili utvrđenih pravnosnažnim odlukama suda ili stečajnih organa, koji su saglasno odredbi člana 145. stav 3. Ustava, opšteobavezujućeg karaktera. Obaveznost sudskih odluka podrazumeva zabranu njihove vansudske kontrole, ali isto tako i dužnost svih državnih organa da omogući njihovo izvršenje. Međutim, zakonskim rešenjima objektivno je onemogućeno izvršenje sudskih odluka kojima su zaposlenima bila priznata i dosuđena potraživanja iz radnog odnosa prema poslodavcu sa većinskim društvenim, odnosno državnim kapitalom.

Iz navedenih razloga, Republika Srbija odgovara za materijalnu štetu nastalu zbog potpunog ili delimičnog neizvršenja pravnosnažnih izvršnih sudskih odluka, odnosno u stečaju utvrđenih potraživanja zaposlenih iz radnog odnosa koja su bez njihove krivice ostala neizvršena i u postupku stečaja vođenim nad stečajnim dužnikom sa većinskim društvenim ili državnim kapitalom, ali uz uslov da je prethodno utvrđena povreda prava na suđenje u razumnom roku. (Zaključak usvojen na sednici Građanskog odeljenja Vrhovnog kasacionog suda održanoj 02.11.2018. godine),). Dakle, uslov za ostvarenje prava, koje je i predmet tužbenog zahteva u ovoj parnici je prethodno utvrđena povreda prava na suđenje u razumnom roku. kakav je stav i Ustavnog suda prilikom ocene o povredi prava na imovinu (rešenje Ustavnog suda Už 2641/2016 od 16.06.2016. godine.

S obzirom da iz utvrđenog činjeničnog stanja proizilazi da u konkretnom slučaju nije utvrđena povreda prava tužilaca na suđenje u razumnom roku, što je uslov za utvrđivanje odgovornosti Republike Srbije za naknadu materijalne štete koja je predmet tužbenog zahteva, to je ovaj sud primenom člana 416. stav 1. ZPP odlučio kao u izreci.

Predsednik veća – sudija

Dobrila Strajina s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković