Naknada štete zbog primene neustavnog opšteg akta i prethodni pravni put

Iz navedenih razloga odlučeno je kao u stavu prvom izreke.

Vrhovni kasacioni sud je ispitao pobijanu presudu na osnovu članu 408. ZPP i utvrdio da je revizija tuženog osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju Vrhovni kasacioni sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju tužilac je bio vlasnik i osnivač preduzeća „BB“ i za periode od 26.02.1991. do 28.02.1994. godine i od 19.02.1993. do 01.04.1997. godine nije bio zaduživan doprinosima za penzijsko i invalidsko osiguranje, pa je privremenim rešenjem RF PIO – Filijala Kruševac od 07.05.2014. godine, tužiocu utvrđeno pravo na starosnu penziju od 17.01.2012. godine uz obustavu 1/3 penzije u korist računa doprinosa za PIO do namirenja neuplaćenih dospelih doprinosa koji su na dan 14.04.2014. godine iznosili 256.866,90 dinara uvećanih za iznos kamate. Sa računa tužioca na račun tuženog, po osnovu obustavljene penzije u periodu od 07.05.2014. do 22.06.2018. godine ukupno je uplaćeno 241.603,71 dinar. Tuženi je rešenjem od 09.07.2018. godine utvrdio da tužiocu prestaje obustava 1/3 mesečnog iznosa penzije od 22.06.2018. godine i od tog dana isplate penzija vršene su bez obustave iz razloga što je odlukom Ustavnog suda IUo broj 279/16 od 21.12.2017. godine, utvrđeno da odredba člana 4. Odluke o utvrđivanju svojstva osiguranika i obavezi plaćanja doprinosa za PIO („Službeni glasnik RS“ broj 43/11) nije u saglasnosti sa Ustavom i Zakonom. Sporna odredba se odnosila na lica koja su stekla svojstvo osiguranika ali im iz nekog razloga doprinos nije utvrđen i naplaćen, kao što je to u konkretnom slučaju.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja nižestepeni sudovi su zaključili da je tužiocu neosnovano vršena obustava primanja na ime starosne penzije i time pričinjena šteta u navedenom iznosu, pa je tuženi u obavezi da tužiocu isplati taj iznos na osnovu članova 154. i 186. Zakona o obligacionim odnosima.

Po oceni Vrhovnog kasacionog suda nižestepeni sudovi su pogrešno primenili materijalno pravo zbog čega činjenično stanje nije u potpunosti utvrđeno.

Lice kome je povređeno pravo konačnim ili pravnosnažnim pojedinačnim aktom donetim primenom zakona ili drugog opšteg akta za koji je odlukom Ustavnog suda utvrđeno da nije u saglasnosti s Ustavom, opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava, potvrđenim međunarodnim ugovorima ili zakonom, ne može se obratiti sudu tužbom za naknadu štete pre nego što pokuša da otkloni štetne posledice neustavnosti i/ili nezakonitosti kasiranog opšteg akta izmenom pojedinačnog akta od strane njegovog donosioca, a ukoliko to nije moguće – podnošenjem zahteva Ustavnom sudu da svojom odlukom odredi drugi način otklanjanja štetnih posledica (utvrđivanjem prava na naknadu štete, povraćajem u pređašnje stanje ili na drugi način) - (Pravno shvatanje utvrđeno na sednici Građanskog odeljenja Vrhovnog kasacionog suda od 17.02.2021. godine).

Saglasno navedenom, podnošenje zahteva za izmenu pojedinačnog akta njegovom donosiocu predstavlja obavezujući pravni put za otklanjanje eventualnih posledica koje je primena neustavnog ili nezakonitog opšteg akta proizvela. Pojedinačni pravni akt donet primenom kasiranog opšteg akta u vreme njegovog važenja smatra se zakonitim i takav akt ne može biti osnov za podnošenje tužbe za naknadu štete sve dok se taj pojedinačni akt ne izmeni. U slučaju kada to nije moguće odluka Ustavnog suda kojom je određena naknada štete kao način otklanjanja štetnih posledica kasiranog akta predstavlja osnov za obraćanje stranke sudu ili drugom organu tužbom za naknadu štete, odnosno zahtevom za naknadu štete.

Kod utvrđenog da je odlukom Ustavnog suda RS IUo broj 279/16 od 21.12.2017. godine utvrđeno da odredba člana 4. Odluke o utvrđivanju svojstva osiguranika i obavezi plaćanja doprinosa za PIO („Službeni glasnik RS“ broj 43/11) nije u saglasnosti sa Ustavom i zakonom, a na osnovu koje je doneto privremeno rešenje kojim je tužiocu kao korisniku penzije obustavljana 1/3 penzije, a zatim na osnovu navedene odluke Ustavnog suda, rešenjem tuženog utvrđeno da prestaje obustava 1/3 penzije, sledi da nižestepeni sudovi nisu razjasnili bitne činjenice od kojih zavisi pravo tužioca na naknadu štete. Naime, u postupku nije razjašnjeno da li je tužilac pokušao da otkloni štetne posledice neustavnosti i nezakonitosti kasiranog opšteg akta zahtevom za izmenu pojedinačnog akta od strane njegovog donosioca, odnosno podnošenjem zahteva Ustavnom sudu da svojom odlukom odredi drugi način otklanjanja štetnih posledica u smislu člana 61. i 62. Zakona o Ustavnom sudu.

Zbog toga je Vrhovni kasacioni sud ukinuo nižestepene presude, kako bi prvostepeni sud imajući u vidu izložene primedbe utvrdio navedene bitne činjenice od kojih zavisi pravilna primena materijalnog prava.

Na osnovu člana 416. stav 2. ZPP, Vrhovni kasacioni sud je odlučio kao u stavu drugom izreke.

Predsednik veća – sudija

Zvezdana Lutovac, s.r.

Za tačnost otpravka

Upravitelj pisarnice

Marina Antonić