Odluka Vrhovnog suda o reviziji u sporu za vršenje roditeljskog prava

Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž2 423/22 od 08.09.2022. godine, stavom prvim izreke, odbijena je kao neosnovana žalba tuženog i potvrđena prvostepena presuda u stavovima drugom, trećem, četvrtom, petom, šestom, sedmom i devetom izreke. Stavom drugim izreke, odbijeni su kao neosnovani zahtevi stranaka za naknadu troškova drugostepenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tuženi je blagovremeno izjavila reviziju zbog bitne povrede odredaba parničnog postupka, pogrešno utvrđenog činjeničnog stanja i pogrešne primene materijalnog prava.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu na osnovu člana 408. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“ broj 72/11 ... 18/20 i 10/23 – dr. Zakon) i utvrdio da revizija nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti. Nema ni bitne povrede postupka iz člana 374. stav 1. u vezi člana 8. ZPP, učinjene pred drugostepenim sudom, jer se pravilo o oceni dokaza iz člana 8. ZPP u postupku pred drugostepenim sudom primenjuje samo u situacijama kada se drugostepena odluka donosi posle rasprave otvorene pred tim sudom, a što ovde nije slučaj, s obzirom da je taj sud odlučio o žalbi na osnovu činjeničnog stanja utvrđenog u prvostepenom postupku. U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 1. u vezi člana 396. ZPP na koju se navodima revizije ukazuje, jer je drugostepeni sud ocenio bitne žalbene navode i naveo razloge koje je uzeo u obzir po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju tokom trajanja braka parničnih stranaka koji je zaključen 27.02.2011. godine, rođeno je dvoje zajedničke dece maloletna VV ... godine i GG ... godine. Zajednica života parničnih stranaka prestala je u februaru 2020. godine, kada je tuženi ostao sa decom u stanu u ulici ... broj ..., gde su do tada svi zajedno živeli, a tužilja se preselila u iznajmljen stan na udaljenosti od oko 300 m i započela je zajednicu života sa partnerom sa kojim je dobila maloletno dete DD rođenog ... godine. Po prekidu zajednice života tužilja je sa decom održavala kontakte tako što je odlazila u stan gde su deca živela sa ocem na svaka tri do četiri dana i boravila sa njima po dva do tri sata, a nekada i po ceo dan, a u junu 2020. godine, deca su boravila sa tužiljom u vikendici na ... . Od septembra 2020. godine, postignut je sporazum između roditelja da deca provode sedam dana kod tužilje u stanu gde živi, a sedam dana kod tuženog. Ocenom stručnog mišljenja organa starateljstva utvrđeno je da je u najboljem interesu maloletne dece da budu poverena majci radi samostalnog vršenja roditeljskog prava imajući u vidu njihov uzrast i želju maloletne dece uz sveobuhvatno sagledavanje porodičnih odnosa s obzirom na uzrast, pol, emocionalne i razvojne potrebe, kao i da je u interesu maloletne dece da znaju gde im je dom i centar životnih aktivnosti koji nikako ne može biti na dva različita mesta (po nedelju dana kod oca i majke), pri čemu majka poseduje roditeljski kapacitet da na adekvatan način prepoznaje i zadovoljava emocionalne, bazične i razvojne potrebe dece, te predstavlja autoritet koji deca poštuju. Majka prepoznaje ulogu i značaj drugog roditelja i nikada nije pravila problem oko viđenja dece sa ocem, a deca imaju razvijen blizak odnos sa maloletnim bratom po majci. Razvojne potrebe maloletne dece će biti adekvatnije zadovoljene kod majke s obzirom da su ženskog pola, pri čemu je maloletna VV u dobi kada je za izgradnju identiteta potrebna identifikacija sa roditeljem istog pola i izjasnila se da želi da živi sa majkom dok sa tatom želi redovne kontakte, a maloletna GG uzrasta od nepunih ... godina se participirajući u postupku izjasnila da bi volela da živi i sa mamom i sa tatom. U interesu maloletne dece nije da se međusobno razdvajaju, a učešće oca sa kojim takođe osećaju bliskost biće obezbeđeno kontinuiranim viđanjem po modelu koji je sud na predlog organa starateljstva kao stručne ustanove prihvatio. Maloletna VV ima nepunih ... godina i pored troškova za zadovoljavanje osnovnih životnih potreba i troškova školovanja ima i troškove članarine i opreme za odbojku, mobilnog telefona, ekskurzija, kao i izraženu želju da pohađa časove engleskog jezika, dok maloletna GG ima ..., ide u vrtić i na časove plesa, pa pošto kreće u prvi razred osnovne škole i za nju će postojati izdaci po tom osnovu, te su mesečne potrebe maloletne dece utvrđene u iznosu od po 38.000,00 dinara. Majka živi sa partnerom u stanu za koji zakup iznosi 200 evra mesečno, dok troškovi stanovanja iznose oko 17.000,00 dinara, a zaposlena je u ... „...“ sa mesečnom zaradom od 48.000,00 dinara i ostvaruje pomoć od grada za treće dete u iznosu od 12.000,00 dinara, a njen partner ima svoju firmu i mesečna zarada iznosi 30.000,00 dinara. Tuženi živi u stanu koji je kupljen na kredit i koji tužilja otplaćuje, s tim što je tuženi po sopstvenim navodima dao učešće od 12.000 evra za kupovinu stana, a računi povodom stanovanja iznose oko 15.000,00 dinara i poseduje nepokretnosti u ... i to 1/5 vinograda, a koristi automobil koji je kupljen tako što su on i tužilja prodali prethodni automobil i uzeli kredite koje oboje otplaćuju. Zaposlen je u ... na neodređeno vreme i njegova mesečna zarada je 118.000,00 dinara. Minimalna suma izdržavanja korisnika porodičnog smeštaja u vreme donošenja odluke iznosi 36.135,00 dinara.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja nižestepeni sudovi su zaključili da je u najboljem interesu maloletne dece da budu poverena majci na samostalno vršenje roditeljskog prava uz uređen model održavanja ličnih odnosa sa ocem, po prihvaćenom i delimično prilagođenom predlogu Centra za socijalni rad. Deca nisu iste starosti ali s obzirom da su potrebe dece u tom uzrastnom dobu ujednačene (oba deteta imaju kako školske tako i predškolske izdatke, kao i vannastavne aktivnosti u podjednakom obimu, dok su njihove potrebe za hranom, odećom, obućom, stanovanjem imajući u vidu životni standard identične), ocenjeno je da je otac u mogućnosti i obavezi da doprinosi izdržavanju maloletne dece iznosom od po 20.000,00 dinara mesečno za svako dete.

Vrhovni sud nalazi da je pobijanom odlukom pravilno primenjeno materijalno pravo kada je odlučeno da se maloletna deca parničnih stranaka povere majci na samostalno vršenje roditeljskog prava, uz uređen model održavanja ličnih odnosa maloletne dece sa ocem i obavezivanje oca da doprinosi njihovom izdržavanju.

Prema članu 3. stav 1. Konvencije o pravima deteta (Zakon o ratifikaciji konvencije Ujedinjenih nacija o pravima deteta „Službeni list SFRJ“ - Međunarodni ugovori broj 15/90 i „Službeni list SRJ“ – Međunarodni ugovori broj 4/96 i2/97) u svim aktivnostima koje se tiču dece od primarnog značaja su najbolji interesi deteta bez obzira na to da li ih preduzimaju javne ili privatne institucije za socijalnu zaštitu, sudovi, administrativni organi ili zakonodavna tela. Države članice se obavezuju da detetu obezbede takvu zaštitu i brigu koja je neophodna za njegovu dobrobit, uzimajući u obzir prava i obaveze njegovih roditelja, zakonitih staratelja ili drugih pojedinaca koji su pravno odgovorni za dete i preduzimaju u tom cilju sve potrebne zakonodavne i administrativne mere (stav 2.). Ova obaveza preuzeta je članom 6. stav 1. Porodičnog zakona kojim je propisano da je svako dužan da se rukovodi najboljim interesom deteta u svim aktivnostima koje se tiču deteta.

Prema članu 77. Porodičnog zakona propisani su uslovi za samostalno vršenje roditeljskog prava tako što je u stavu 3. propisano da jedan roditelj vrši sam roditeljsko pravo na osnovu odluke suda kada roditelji ne vode zajednički život a nisu zaključili sporazum o vršenju roditeljskog prava. U sporu za zaštitu prava deteta i u sporu za vršenje odnosno lišenje roditeljskog prava sud je uvek dužan da se rukovodi najboljim interesom deteta po članu 266. stav 1. navedenog zakona, a pre nego što donese odluku o zaštiti prava deteta ili o vršenju odnosno lišenju roditeljskog prava sud je dužan da zatraži nalaz i stručno mišljenje od organa starateljstva, porodičnog savetovališta ili druge ustanove specijalizovane za posredovanje u porodičnim odnosima (član 270.).

Pobijana presuda doneta je u skladu sa navedenim odredbama Porodičnog zakona i Konvencije o pravima deteta, kao i elementima za procenu najboljeg interesa deteta, koje između ostalog čine uzrast i pol deteta, zrelost deteta, potrebe deteta (vaspitanje, stanovanje, ishrana, odevanje, zdravstvena briga i drugo) i sposobnost roditelja da zadovolji utvrđene potrebe deteta. Suprotno navodima revizije, ovaj sud smatra da su prilikom donošenja odluke o poveravanju maloletne dece i održavanju ličnih odnosa sa ocem, nižestepeni sudovi pravilno procenili najbolji interes maloletne dece u smislu članova 6. i 266. stav 1. Porodičnog zakona, prihvatajući stručno mišljenje organa starateljstva pribavljeno na osnovu člana 270. navedenog zakona i posvećujući dužnu pažnju mišljenju dece koje je utvrđeno u smislu člana 65. istog zakona. Majka poseduje roditeljski kapacitet i adekvatno prepoznaje i zadovoljava emocionalne, bazične i razvojne potrebe dece, te predstavlja autoritet koji deca poštuju, prepoznaje ulogu i značaj drugog roditelja i deca imaju razvijen blizak odnos sa maloletnim bratom po majci. Pored toga, posvećena je i dužna pažnja mišljenju maloletne VV koja se na uzrastu od ... godina izjasnila da želi da živi sa majkom dok sa tatom želi redovne kontakte, a maloletna GG uzrasta od nepunih ... godina se participirajući u postupku izjasnila da bi volela da živi i sa mamom i sa tatom. U interesu maloletne dece nije njihovo međusobno razdvajanje. Istražno načelo u postupcima u vezi sa porodičnim odnosima iz člana 205. Porodičnog zakona ne obavezuje sud da u svakom slučaju izvede dokaze veštačenjem. Odluku o tome donosi sud, a u ovom slučaju prvostepeni sud je stručno mišljenje organa starateljstva ocenio kao sveobuhvatno u pogledu bitnih činjenica dovoljnih za odluku o vršenju roditeljskog prava, pri čemu roditeljski kapaciteti oba roditelja nisu dovedeni u sumnju. Maloletna deca su poverena majci na samostalno vršenje roditeljskog prava, što obezbeđuje da deca imaju kontinuitet boravka, doživljaj sigurnosti, ustaljenosti u ritmu i navikama, kao i polnu identifikaciju što je sve neophodno za njihov pravilan razvoj.

Kriterijumi za određivanje izdržavanja propisani su članom 160. Porodičnog zakona, tako da se izdržavanje određuje prema potrebama poverioca i mogućnostima dužnika izdržavanja, pri čemu se vodi računa o minimalnoj sumi izdržavanja (stav 1.). Pravilnost ocene relevantnih okolnosti propisanih navedenom odredbom nije dovedena u sumnju revizijskim navodima, iz čega proizilazi da će dosuđenim iznosima uz doprinos drugog roditelja adekvatno biti zadovoljene procenjene potrebe dece, a da pri tom egzistencija lica koje je po zakonu dužnik izdržavanja neće biti ugrožena. Navodima revizije se u pretežnom delu posredno ili neposredno osporava činjenično stanje koje po mišljenju revidenta nije pravilno ili potpuno utvrđeno u sprovedenom postupku. Međutim, ovi navodi nisu osnovani i ne dovode u sumnju pravilnost pobijane presude u pogledu primenjenog materijalnog prava sadržanog u odredbama Porodičnog zakona koje su nižestepeni sudovi pravilno primenili odlučujući o poveravanju maloletne dece, održavanju ličnih odnosa maloletne dece sa ocem i njihovom izdržavanju.

Na osnovu člana 414. stav 1. ZPP, Vrhovni sud je odlučio kao u izreci.

Predsednik veća – sudija

Dragana Marinković, s.r.

Za tačnost otpravka

Upravitelj pisarnice

Marina Antonić