Odluka Vrhovnog kasacionog suda o održavanju ličnih odnosa oca i maloletnog deteta

Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž2 433/19 od 10.06.2020. godine, stavom prvim i drugim izreke, ukinuta je prvostepena presuda i odlučeno je o načinu održavanja ličnih odnosa tužioca AA iz ... sa mal. sinom GG iz ..., tako što će mal. GG provoditi sa tužiocem svaki drugi vikend od subote u 10 časova do nedelje u 18 časova, svaki drugi državni i verski praznik od prvog dana praznika u 10 časova do poslednjeg dana praznika u 18 časova, svaki drugi rođendan deteta i krsnu slavu oca na dnevnom nivou, po 15 dana letnjeg i 10 dana zimskog raspusta, a tako što će tužilac preuzimati mal. GG ispred kuće ili stana tužene sa njene adrese, o čemu je tužena dužna da povremeno obaveštava tužioca, i dete će vraćati na adresu majke, s tim da su roditelji dužni da jedno drugo blagovremeno obaveste u situacijama sprečenosti da se realizuje kontakt, kao i da kontakt nadoknade u danima koji nisu predviđeni za redovno viđanje. Stavom trećim izreke, odbijena je kao neosnovana žalba tužene i potvrđena dopunska presuda Osnovnog suda u Velikoj Plani P2 153/18 od 11.09.2019. godine. Stavom četvrtim izreke, određeno je da svaka strana snosi svoje troškove parničnog postupka.

Protiv drugostepene presude u pravnosnažnom delu, tužena je blagovremeno izjavila reviziju zbog pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja i pogrešne primene materijalnog prava.

Ispitujući pobijanu presudu u smislu odredbe člana 408. u vezi člana 403. stav 2. tačka 1. ZPP, Vrhovni kasacioni sud je našao da revizija tužene nije osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju Vrhovni kasacioni sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema stanju u spisima, presudom Osnovnog suda u Velikoj Plani P2 1207/11 od 10.11.2017. godine, odlučeno je da će roditeljsko pravo u odnosu na mal. GG rođenog ... godine, samostalno vršiti tužena BB, kao majka, i da će prebivalište deteta biti na adresi majke; uređeno je viđanje tužioca sa mal. GG u kontrolisanim uslovima, u prostorijama Savetovališta za brak i porodicu Grada Beograda, Odeljenje Palilula, svakog drugog petka u mesecu u vremenu od 14,00 do 15,00 časova narednih 6 meseci tj. do reuspostavljanja roditeljskog odnosa između oca i deteta, i obavezana je BB da omogući kontaktiranje, tako što će mal. GG dovoditi u navedeno savetovalište, po utvrđenoj dinamici; odlučeno je o dečijem izdržavanju; odbijen je kao neosnovan tužbeni zahtev tužene kojim je tražila da se prema tužiocu odredi mera zaštite od nasilja u porodici. U navedenom delu ova presuda je pravnosnažna. Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž2 260/18 od 12.04.2018. godine potvrđena je odluka o viđanju deteta sa ocem u konrolisanim uslovima u trajanju kako je određeno radi reuspostavljanja odnosa, odluka o dečijem izdržavanju u usvajujućem i odbijajućem delu zahteva i odbijajuća odluka o zahtevu za određivanje mera porodično pravne zaštite od nasilja u porodici. Deo prvostepene presude je ukinut i predmet je vraćen na ponovno suđenje.

U ponovnom postupku razmatrane su činjenice o načinu održavanja ličnih odnosa između tužioca i mal. GG i odbijen je zahtev tužene da se otac deteta delimično liši roditeljskog prava. U žalbenom postupku, drugostepeni sud je na osnovu održane rasprave, ukinuo prvostepenu presudu i odlučio o načinu održavanja ličnih odnosa između tužioca i mal. GG, a potvrdio odbijajuću odluku o zahtevu za zaštitu od nasilja u porodici.

Utvrđene su činjenice da mal. GG rođen ... godine živi sa majkom BB u ..., da njegov psihofizički razvoj teče uredno, da je u procesu reuspostavljanja odnosa prema ocu ispoljio otvorenost i spontanost, bez teškoća prihvatio komunikaciju i zajedničke aktivnosti. Tužilac živi u ..., sa suprugom i dvoje dece. Kao roditelj tužilac je motivisan da sa mal. GG redovno održava odnose i razvija bliskost. Ovom nastojanju roditelja sa kojim dete ne živi, a pre svega dobrobiti mal. deteta, pogoduje uređeni način održavanja ličnih odnosa, kakav je određen od strane drugostepenog suda, uz prethodno konsultovano i prihvaćeno stručno mišljenje organa starateljstva. Opservacijom organa starateljstva obuhvaćena je reakcija mal. GG na susrete sa ocem, kvalitet komunikacije i uspostavljenog odnosa, što predstavlja potporu zaključku o postajanju volje i interesa mal. GG da održava i razvija odnose sa ocem. U takvoj situaciji, ne zahteva se participacija u smislu verbalizacije volje mal. deteta. Autentične reakcije deteta imaju neoborivu snagu za zaključak o prisustvu potrebe deteta za bliskim odnosom sa ocem. Tome u prilog govore pribavljeni stručni nalazi i mišljenja organa starateljstva.

Prema izveštaju Gradskog centra za socijalni rad Beograd-Odeljenje Palilula od 07.03.2019. godine, model viđanja mal. GG sa ocem je u proteklom periodu poštovan, mal. GG je na viđanje sa ocem svake druge nedelje dovodila baba po majci, s obzirom da je detetova majka sprečena zbog posla u ... . Otac deteta, AA je dolazio na svako viđanje, tokom kojeg je raspoloživo vreme organizovao kvalitetno, u skladu sa željama i interesovanjima deteta. Zapaženo je da se mal. GG raduje susretima sa ocem u Savetovalištu i rado i otvoreno razgovara sa ocem. Procenjeno je da je došlo do adekvatne reuspostave kontakta mal. GG sa ocem.

Nalazom i mišljenjem Gradskog centra za socijalni rad „Šabac“ od 22.04.2019. godine, obuhvaćena je analiza prilika na strani AA, oca mal. GG, u kojoj su navedene činjenice da je rođen ... godine, po zanimanju je ..., zaposlen u ..., po obrazovanju je ..., živi u zajednici sa suprugom, sinom iz sadašnjeg braka i pastorkom, njegova supruga je po zanimanju viši ..., zaposlena u ... u ..., ona podržava supruga u nastojanjima da ostvari što kvalitetniji odnos sa sinom GG. Porodica za stanovanje koristi dvosoban komforan stan površine 74 m2. S osloncem u činjenicama da su planirani kontakti prema izveštaju Gradskog centra za socijalni rad u Beogradu realizovani na odgovarajući način, predloženo je uređenje održavanja ličnih odnosa mal. GG sa ocem po modelu od subote u 10 časova do nedelje u 18 časova, svaki drugi državni i verski praznik, svaki drugi rođendan deteta i krsnu slavu.

Na osnovu nalaza i mišljenja Gradskog centra za socijalni rad u Beogradu- Odeljenje Palilula od 28.02.2020. godine, utvrđeno je da je viđanje mal. GG sa ocem u prostorijama tog organa starateljstva počelo u avgustu 2018. godine, a poslednje viđanje održano je u julu 2019. godine. GG je svake druge nedelje na viđanje dovodila baba po majci, otac je dolazio na vreme, majka nije uzimala učešće u tom procesu. Otac se za svako viđanje sa mal. GG potrudio da kvalitetno organizuje zajednički provedeno vreme u skladu sa željama i interesovanjima mal. GG, ispoljio je želju da bliže upozna njegova interesovanja, kako je uklopljen u školi, kako se slaže sa vršnjacima, sa kim voli da se druži, koje su njegove vannastavne aktivnosti, bio je otvoren prema GG u smislu da mu priča o svom životu, šta radi, čime se bavi, o supruzi i deci sa kojima živi. GG bi se svaki put obradovao ocu pri njihovim susretima, rado je i otvoreno razgovarao sa ocem, odgovarao mu na postavljena pitanja i sa radošću igrao igre koje bi otac doneo, a i samoinicijativno je tražio i predlagao aktivnosti za sledeće viđenje, pokazao je otvorenost i spontanost u odnosu sa ocem. Zapaženo je da nije bilo znakova nelagode, anksioznosti ili otpora od strane deteta. Organ starateljstva je ocenio da je došlo do reuspostavljanja kontakta mal. GG sa ocem, i mišljenja je da su se stekli uslovi da se viđanje mal. LGG sa ocem odvija van kontrolisanih uslova, prema predloženom modelu, koji je prihvaćen.

Apelacioni sud u Beogradu je prema predloženom modelu Gradskog centra za socijalni rad u Beograd uredio način održavanja ličnih odnosa između mal. GG i tužioca, rukovodeći se najboljim interesom maloletnog deteta. Predloženi i usvojeni način održavanja ličnih odnosa je primeren sadašnjim prilikama, usklađen sa uzrastom deteta i njegovim sadašnjim razvojnim potrebama.

Po nalaženju Vrhovnog kasacionog suda, pravnosnažna odluka o održavanju ličnih odnosa mal GG i tužioca doneta je pravilnom primenom materijalnog prava i to člana 61. stav 1. Porodičnog zakona, kojim je propisano da dete ima pravo da održava lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi, odnosno člana 78. stav 3. kojim je propisano da roditelj koji ne vrši roditeljsko pravo ima pravo, između ostalog, da sa detetom održava lične odnose, što je u skladu sa odredbom člana 9. stav 3. Konvencije o pravima deteta („Službeni list SFRJ-Međunarodni ugovor“ broj 15/90 i „Službeni list SRJ-Međunarodni ugovor“ broj 4/96 i 2/97).

Odredbom člana 266. stav 1. Porodičnog zakona, propisano je da u sporu za zaštitu prava deteta i u sporu za vršenje odnosno lišenje roditeljskog prava, sud je dužan da se rukovodi najboljim interesom deteta. Upravo u cilju zaštite interesa deteta, uređen je model održavanja ličnih odnosa sa roditeljem sa kojim ono ne živi, na način koji pogoduje detetovom interesu na ovom uzrastu.

Vrhovni kasacioni sud, isto kao i drugostepeni sud, smatra da je u najboljem interesu mal. GG da nastavi da ostvaruje lične odnose sa ocem, i to po odgovarajućoj dinamici, prilagođenoj obavezama i potrebama deteta školskog uzrasta. Prepreka nema da se odnosi održavaju van kontrolisanih uslova, u pogodnijem ambijentu, kao što je dom i porodica tužioca. Uslovi to postoje. Uređenjem o boravku mal. GG kod oca, nastoji se obezbediti da se produbi i učvrsti veza između njih i detetu omogući razvijanje srodničkih odnosa. U postojećim prilikama, nesumljivo se pokazao kao neosnovan predlog tužene da se viđanje odvija u tržnom centru ili na nekom drugom mestu. Neprihvatljiva su i isticanje tužene da odnosi između oca i sina nisu reuspostavljeni i da je za to potreban još jedan period njihovog približavanja, što smatra da je sud trebalo da proceni i odredi da se kontaktiranje obavlja u kontrolisanim ili nekontrolisanim uslovima u određenom vremenskom periodu. Tako je sud već postupio kada je odredio viđanje u kontrolisanim uslovima u trajanju od šest meseci, što je rezultiralo time da dete pozitivno reaguje na oca. U takvoj situaciji opravdano je da se dete uzrasta navršenih devet godina uvede u redovan režim viđanja sa ocem, po odluci suda koja to pitanje uređuje.

Održavanje odnosa sa roditeljem koji ne vrši roditeljsko pravo, od bitnog je značaja za pravilan psihofizički razvoj deteta. Detetu se omogućuje da stekne oslonac i u drugom roditelju, pored onog sa kojim živi, a roditelj kod koga dete ne živi da može da prati razvoj deteta i u odgovarajućoj meri da doprinosi tom razvoju, zarad dobrobiti zajedničkog deteta.

Revizija tužene nije osnovana u shvatanju da je sud po službenoj dužnosti trebalo da poveća iznos dečijeg izdržavanja, s obzirom na dužinu trajanja postupka od preko devet godina, nepromenjeni iznos izdržavanja od 8.000,00 dinara i višestruko povećane potrebe deteta. Bez zahteva za promenu visine izdržavanja određenog pravnosnažnom presudom, sud ne može povisiti iznos izdržavanja.

Revizija ne iznosi navode u odnosu na pravnosnažno odbijen zahtev da se tužilac kao protivtuženi delimično liši roditeljskog prava. O tom zahtevu nižestepeni sudovi su odlučili pravilnom primenom materijalnog prava na utvrđeno činjenično stanje, uz date razloge koje je nepotrebno ponavljati.

Iz iznetih razloga, Vrhovni kasacioni je primenom člana 414. ZPP odlučio kao u izreci.

Predsednik veća – sudija

Božidar Vujičić, s.r.

Za tačnost otpravka

Upravitelj pisarnice

Marina Antonić