Odluka Vrhovnog suda o ukidanju presuda o vršenju roditeljskog prava

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu tuženi je blagovremeno izjavio reviziju zbog bitne povrede odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, bitne povrede odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 1. ZPP učinjene u postupku pred drugostepenim sudom, pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja i pogrešne primene materijalnog prava.

Revizija je dozvoljena po odredbama člana 403. stav 2. tačka 1. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“ 72/11...10/23) i člana 208. Porodičnog zakona („Službeni glasnik RS“ broj 18/05...06/15), pa je Vrhovni sud ispitao pobijanu presudu u smislu člana 408. ZPP i utvrdio da je revizija osnovana.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, parnične stranke, koje imaju prijavljeno prebivalište u Republici Srbiji, zaključile su brak u Svilajncu dana ...2008. godine, a zatim zasnovale zajednicu života u Nemačkoj, u gradu ... . U braku je rođeno dvoje maloletne dece, VV ...2009. godine i GG ...2012. godine. U toku 2013. godine tuženi se sa oboje maloletne dece vratio u Srbiju, gde su deca nastavila školovanje. Tužilja je ostala da živi u Nemačkoj sa ćerkom iz prvog braka. Stranke su se međusobno posećivale. Tužilja se penzionisala 2019. godine. Nakon zabrane kretanja zbog korone, jula 2020. godine tužilja se vratila u Srbiju, sa namerom da tu živi. Prvi put je prijavila nasilje u porodici od strane tuženog u novembru 2020. godine, nakon što je rešenjem nadležnog organa uprave od 03.11.2020. godine otpuštena iz državljanstva Republike Srbije. Tužilja je primljena u nemačko državljanstvo aprila 2021. godine, a nakon toga pokrenula brakorazvodnu parnicu pred Osnovnim sudom u Požarevcu 27.05.2021. godine. Tuženi je sa zajedničkom maloletnom decom 22.06.2021. godine otišao na letovanje u Hrvatsku, a zatim bez saglasnosti tužilje zajedno sa njima otišao kod svoje majke u Minhen. U pokrenutoj brakorazvodnoj parnici sud je 20.07.2021. godine odredio privremenu meru kojom je samostalno vršenje roditeljskog prava poverio tužilji. Iako je ova odluka ukinuta u postupku po pravnom leku, odnosno Opštinski sud u Minhenu odbio da je prizna i integriše u pravni poredak države gde su stranke živele, tuženi je dobrovoljno predao maloletnu decu tužilji, od kog vremena deca žive sa majkom u ... i tamo pohađaju školu. Nakon toga, održavanje ličnih odnosa između dece i oca nikada nije ostvareno. Tuženi je podneo tužbu radi roditeljskog staranja nad maloletnom decom pred Opštinskim sudom u Minhenu, a taj sud je 20.09.2021. godine odlučio da je po pravilima o međunarodnoj nadležnosti za razvod braka i staranje nad decom nadležan sud u Srbiji pred kojim je postupak ranije pokrenut. Na osnovu odluka Opštinskog suda u Frankfurtu, koje su potom donete 08.04.2022. godine, 07.11.2022. godine i 13.06.2023. godine, isključeno je pravo viđanja maloletne dece sa ocem, tuženom je izrečena zabrana približavanja deci na 100 metara, kao i komunikacija sa njima putem telefona. Utvrđeno je da je tužilja korisnik penzije, da maloletna deca primaju socijalnu pomoć i dečji dodatak, da tuženi radi u Nemačkoj, ali ne i visina njegovih prihoda.

S obzirom na ovako utvrđene činjenice, oba nižestepena suda nalaze da je neosnovan prigovor apsolutne nenadlženosti domaćeg suda da postupa u sporu radi vršenja roditeljskog prava, prihvatajući pravne razloge iz rešenja Višeg suda u Požarevcu Gž2 4/23 od 18.01.2023. godine, donetog u toku ove parnice pre nego što je doneta presuda kojom je brak razveden, a po kojima nadležnost domaćeg suda sledi iz odredbi članova 61, 66. i 67. Zakona o rešavanju sukoba zakona sa propisima drugih zemalja.

Prvostepeni sud odluku o samostalnom vršenju roditeljskog prava zasniva na odredbama članova 77, 260, 6. i 266. Porodičnog zakona, o obavezi tuženog da doprinosi dečjem izdržavanju na odredbama članova 154, 160.-162. tog Zakona, a na osnovu člana 82. Zakona zaključuje da su ispunjeni uslovi za delimično lišenje roditeljskog prava oca, pošto dokumente na osnovu kojih su deca prešla da žive u Nemačku nije vratio majci, kontakta dece i oca nema zbog izrečene zabrane, a tužilja ne može bez saglasnosti tuženog da podigne bilo kakav dokument, pasoš ili ličnu kartu.

Drugostepeni sud prihvata kao pravilne navedene materijalnopravne razloge prvostepenog suda, korigujući odluku o doprinosu dečjem izdržavanju izmenom valute na koju obaveza glasi, iz razloga što deca sa majkom žive u inostranstvu i tuženi ostvaruje primanja u stranoj valuti. Sa polazištem na utvrđenje da je centar životnih aktivnosti stranaka i njihove zajedničke dece u Nemačkoj, drugostepeni sud nalazi da su za odluku relevantne i odredbe Haške Konvencije o nadležnosti i merodavnom pravu, priznanju i izvršenju odluka i saradnji u materiji roditeljske odgovornosti i mera za zaštitu dece iz 1996. godine, koja se u Republici Srbiji primenjuje od novembra 2015. godine, te odredbe Zakona o potvrđivanju protokola o merodavnom pravu za obaveze izdržavanja („Službeni glasnik RS - Međunarodni ugovori“ br. 1/2013) i Konvencije o pravu deteta.

Po stanovištu Vrhovnog suda, osnovano se revizijom ukazuje da zbog pogrešne primene materijalnog prava, nakon što je u toku ove parnice doneta pravnosnažna presuda o razvodu braka stranaka, nisu utvrđene i cenjene bitne činjenice koje opredeljuju nadležnost domaćeg suda da u meritumu odluči o samostalnom vršenju roditeljskog prava i postojanju uslova za delimično lišenje roditeljskog prava tuženog.

Činjenično je razjašnjeno da je zajednica života parničnih stranaka trajno prekinuta juna meseca 2021. godine, kao i da parnične stranke i njihova maloletna deca nakon tog vremena u kontinitetu žive u Nemačkoj. U toku ove parnice presudom prvostepenog suda P2 213/21 od 04.09.2023. godine razveden je brak stranaka. Stranke protiv te odluke nisu izjavile žalbu, pa je brakorazvodna presuda postala pravnosnažna 16.10.2023. godine. Drugostepeni sud pravilno ukazuje da je za sporni odnos nakon tog vremena merodavna Konvencija o nadležnosti, merodavnom pravu, priznanju i izvršenju odluka i saradnji u materiji roditeljske odgovornosti i mera za zaštitu dece, koja je potvrđena Zakonom objavljenim u „Službenom glasniku – Međunarodni ugovori“ br. 20/2015. Međutim, nižestepeni sudovi su propustili da utvrde i cene činjenice od značaja za primenu odredbi te Konvencije, mada je ona od 01.11.2016. godine integralni deo domaćeg prava, u smislu odredbi članova 194. stav 4. i 5. i 16. stav 2. Ustava Republike Srbije.

Propisani ciljevi Konvencije su određivanje države čiji su organi nadležni za preduzimanje mera za zaštitu ličnosti ili imovine deteta; određivanje prava koje će ti organi primenjivati u vršenju svoje nadležnosti; određivanje merodavnog prava za roditeljsku odgovornost; obezbeđivanje priznanja i izvršenja mera zaštite u svim državama ugovornicama; uspostavljanje saradnje između saradnje država ugovornica koja je neophodna za ostvarivanje ciljeva konvencije. Za potrebe Konvencije, izraz „roditeljska odgovornost“ obuhvata roditeljsko pravo, kao i svaki drugi sličan odnos kojim se određuju prava, ovlašćenja i odgovornosti roditelja, staratelja ili drugih zakonskih zastupnika prema ličnosti i imovini deteta (član 1.). Konvencija se primenjuje na decu od trenutka njihovog rođenja do navršenih 18 godine (član 2.). Mere predviđene u članu 1, mogu se, između ostalog, odnositi na sticanje, vršenje, prestanak ili ograničenje roditeljske odgovornosti, kao i na njeno prenošenje (član 3. tačka a ). Sudski ili upravni organi države ugovornice u kojoj dete ima uobičajeno boravište nadležni su da odrede mere za zaštitu ličnosti i imovine deteta. Ako dete zasnuje uobičajeno boravište u drugoj državi ugovornici, nadležni su organi države novog uobičajenog boravišta deteta, osim u slučaju iz člana 7. (član 5.). Odredbama člana 7. regulisana je nadležnost organa država potpisnica Konvencije za postupanje, pa je, između ostalog, predviđeno da dete stiče uobičajeno boravište u drugoj državi kada u toj državi boravi najmanje godinu dana od trenutka kada je lice, ustanova ili drugo telo koje ima pravo staranja saznalo ili moralo saznati gde se dete nalazi, nijedan postupak po zahtevu za vraćanje deteta podnet u tom periodu nije u toku, a dete se prilagodilo novoj sredini. Prema članu 10. organi države ugovornice nadležni za razvod, zakonsku rastavu ili poništaj braka roditelja deteta koje ima uobičajeno boravište u drugoj državi ugovornici, mogu ako im pravo njihove države dozvoljava odrediti mere za zaštitu ličnosti ili imovine tog deteta: a) ako u trenutku pokretanja postupka jedan od roditelja uobičajeno boravi u toj državi i jedan od njih je titular roditeljske odgovornosti u odnosu na to dete i b) ako su roditelji, odnosno drugo lice koje je titular roditeljske odgovornosti u odnosu na to dete prihvatili nadležnost ovih organa za određivanje mera i ako je takva nadlženost u najboljem interesu deteta (stav 1.); nadležnost za određivanje mera za zaštitu deteta iz stava 1. ovog člana prestaje čim odluka kojom se usvaja ili odbija zahtev za razvod, zakonsku raspravu ili poništaj braka postane pravnosnažna ili se taj postupak okonča iz drugog razloga (stav 2.). Prema članu 13. organi države ugovornice nadležni za određivanje mera zaštite ličnosti ili imovine deteta na osnovu članova 5-10 dužni su da se suzdrže od odlučivanja ako su u trenutku pokretanja postupka već bile zatražene slične mere od organa druge države ugovornice, nadležnih na osnovu članova 5-10, a njihovo razmatranje je još uvek u toku.

Prvostepenom presudom domaći sud je, nakon proteka više od godinu dana od pravnosnažnosti presude o razvodu braka, odlučio o samostalnom vršenju roditeljskog prava nad zajedničkom maloletnom decom stranaka, mada je utvrdio da maloletna deca sa majkom u vreme zaključenja glavne rasprave unazad tri godine neprekidno žive u Nemačkoj, da u Nemačkoj živi i radi i tuženi – otac dece, da od 2021. godine deca nisu ostvarila kontakt sa ocem, da je Opštinski sud u Frankfurtu doneo odluke kojima je privremeno ograničio održavanje ličnih odnosa tuženog sa maloletnom decom, kao i da se tuženi ne saglašava da se o roditeljskom pravu odluči od strane suda u Republici Srbiji. Prema rešenju iz člana 10. pomenute Konvencije brakorazvodni sud je nadležan da odlučuje o merama za zaštitu ličnosti i imovine deteta, odnosno o vršenju roditeljskog prava samo dok traje brakorazvodna parnica. Njegova nadležnost prestaje donošenjem pravnosnažne odluke o razvodu braka. Dalja nadležnost brakorazvodnog suda limitirana je sa tri kumulativno postavljena uslova i to : 1) da jedan od roditelja ima uobičajeno boravište u državi u kojoj se vodi brakorazvodna parnica i da je titular roditeljskog prava u odnosu na dete, 2) da drugi roditelj prihvata nadležnost domaćeg suda za odlučivanje o roditeljskom pravu i 3) da je nadležnost domaćeg suda u najboljem interesu deteta.

Pošto nižestepeni sudovi nisu dali razloge o značaju do sada utvrđenih činjenica i ocenili najbolji interes maloletne dece da odluku o samostalnom vršenju roditeljskog prava, održavanju ličnih odnosa sa ocem, doprinosu dečjem izdržavanju, kao i o delimičnom lišenju roditeljskog prava tuženog donese sud Republike Srbije, iz čijeg državljanstva je tužilja otpuštena pre pokretanja brakorazvodne parnice, u ponovljenom postupku prvostepeni sud će u smislu navedenih primedbi ponovo doneti odluku o istaknutom prigovoru apsolutne nenadležnosti domaćeg suda za odlučivanje i upotpuniti razloge, rukovođen najboljim interesom maloletne dece, kao imperativom u ovoj vrsti postupka.

Iz iznetih razloga, na osnovu člana 416. stav 2. ZPP, odlučeno je kao u izreci.

Predsednik veća – sudija

Vesna Subić,s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković