Objektivna odgovornost države za štetu zbog povrede prava na suđenje

Presudom Višeg suda u Leskovcu Gžrr 791/23 od 18.12.2023. godine, stavom prvim izreke, preinačena je prvostepena presuda tako što je odbijen tužbeni zahtev tužilje kojim je tražila da se tužena obaveže da joj na ime naknade imovinske štete koja je izazvana povredom prava na suđenje u razumnom roku u predmetu Osnovnog suda u Leskovcu, utvrđene rešenjem R4 I 218/2019 od 03.10.2019. godine i to na ime potraživanja iz izvršne presude Osnovnog suda u Leskovcu P1 80/12 od 07.02.2014. godine i P1 799/15 od 29.05.2015. godine, isplati štetu u vidu razlike u manje isplaćenoj zaradi za period od 01.06.2007. godine do 11.10.2009. godine i to glavni dug u ukupnom iznosu od 128.939,77 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom na pojedinačno označene novčane iznose i plati troškove izvršnog postupka u iznosu od 43.352,47 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od 13.05.2022. godine do isplate, kao neosnovan. Stavom drugim izreke, odlučeno je da prvostepena presuda u stavu drugom izreke ostaje neizmenjena. Stavom trećim izreke, tužilja je obavezana da tuženoj naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 54.000,00 dinara.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tužilja je blagovremeno izjavila reviziju, zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava sa pozivom na odredbu člana 404. ZPP.

Ocenjujući dozvoljenost revizije na osnovu člana 404. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 72/11...18/20 i 10/23 - drugi zakon) Vrhovni sud je zaključio da su ispunjeni uslovi za odlučivanje o reviziji tužilje kao izuzetno dozvoljenoj radi ujednačavanja sudske praske, pa je primenom člana 404. stav 2. ZPP odlučio kao u stavu prvom izreke.

Ispitujući pobijanu presudu na osnovu člana 408. ZPP, Vrhovni sud je utvrdio da je revizija tužilje osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, rešenjem Osnovnog suda u Leskovcu R4 I 218/19 od 03.10.2019. godine, utvrđeno je da je tužilji, kao predlagaču povređeno pravo na suđenje u razumnom roku u postupku pred Osnovnim sudom u Leskovcu u predmetu Ii 4993/15 i predmetu Javnog izvršitelja Ii 2613/15, naloženo Javnom izvršitelju da u roku od 4 meseca preduzme sve zakonom predviđene mere radi delatornog ubrzanja postupka kojim će se odrediti sredstvo izvršenja, odnosno realizuje izvršenje i okonča izvršni postupak, koji je započet predlogom za izvršenje od 15.10.2015. godine, na osnovu pravnosnažnih i izvršnih presuda tog suda P1 80/12 od 07.02.2014. godine i P1 799/15 od 29.05.2015. godine. Račun izvršnog dužnika (Dom zdravlja Leskovac) je u blokadi, a pokretne i nepokretne stvari dužnika po Zakonu o javnoj svojini ne mogu biti predmet izvršenja. Dosuđeno novčano potraživanje tužilje odnosi se na naknadu štete zbog manje isplaćene zarade od strane poslodavca Doma zdravlja Leskovac, čiji je osnivač Opština Leskovac, za period od 01.06.2007. godine do 11.10.2009. godine. Glavni dug iznosi ukupno 128.939,77 dinara, dok su troškovi izvršnog postupka 43.352,47 dinara. Po izveštaju Javnog izvršitelja od 27.04.2023. godine, tužilja nije naplatila svoje potraživanje u izvršnom postupku.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je usvojio tužbeni zahtev tužilje u visini neisplaćene razlike zarade po presudi Osnovnog suda u Leskovcu P1 80/12 od 07.02.2014. godine i P1 799/15 od 29.05.2015. godine, sa pripadajućom kamatom i troškovima izvršnog postupka, dok je zahtev odbijen u visini naknade na ime dosuđenih troškova postupka, jer isti nisu obuhvaćeni rešenjem o izvršenju. Po stanovištu prvostepenog suda, tužena je objektivno odgovorna za materijalnu štetu nastalu zbog potpunog ili delimičnog neizvršenja pravnosnažnih i izvršnih sudskih odluka, odnosno potraživanja zaposlenih iz radnog odnosa koja su ostala neizvršena prema dužnicima koji su državne ustanove, po članu 31. Zakona o zaštiti prava na suđenje u razumnom roku i člana 58. Ustava Republike Srbije.

Drugostepeni sud je preinačio prvostepenu presudu u obavezujućem delu i odbio tužbeni zahtev, izražavajući stanovište da bez obzira što je rešenjem Osnovnog suda u Leskovcu utvrđena povreda prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku, tužena nije u obavezi da tužilji naknadi imovinsku štetu, jer se predmet nalazi kod Javnog izvršitelja koji nije budžetski korisnik, pa tužena ne može biti u obavezi da naknadi štetu u konkretnom slučaju po odredbama Zakona o zaštiti prava na suđenje u razumnom roku.

Po oceni Vrhovnog suda osnovano se revizijom tužilje pobija stanovište drugostepenog suda zbog pogrešne primene materijalnog prava.

Zakonom o zaštiti prava na suđenje u razumnom roku propisano je da pravo na suđenje u razumnom roku ima svaka stranka u sudskom postupku što uključuje i izvršni postupak (član 2. stav 1.). Zakonom o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“ br. 31/11 ... 139/14) koji se u konkretnom slučaju primenjuje shodno odredbi člana 545. važećeg Zakona o izvršenju i obezbeđenju, određeno je da se postupak izvršenja i obezbeđenja pokreće na predlog izvršnog poverioca ili po službenoj dužnosti, kada je to zakonom određeno i da izvršenje i obezbeđenje određuje sud ako ovim zakonom nije drukčije određeno, a sprovodi ga sud ili izvršitelj (član 2.), pri čemu je izvršitelj fizičko lice koje imenuje ministar nadležan za pravosuđenje dok u statusu službenog lica sprovodi izvršenje u granicama rešenja o izvršenju i vrši druga ovlašćenja koja su mu ovim zakonom poverena (član 11. tačka 8.). Stranke i učesnik u postupku mogu zahtevati od suda odnosno izvršitelja da otklone nepravilnosti učinjene u toku i povodom sprovođenja izvršenja, da se ako izvršitelj ne postupi po zahtevu iz stava 1. ovog člana u roku od 5 radnih dana stranka ili učesnik u postupku mogu obratiti nadležnom sudu (član 74.). Sledom navedenih odredaba postupak izvršenja je zakonom uređen postupak prinudnog ostvarivanja potraživanja koji se po Zakonu o izvršenju i obezbeđenju pokreće na predlog izvršnog poverioca a sprovodi ga sud ili javni izvršitelj, kao poverenik suda. Kako javni izvršitelj postupa kao poverenik suda i kako je sud ovlašćen da otklanja nepravilnosti u radu javnog izvršitelja, to se odgovornost tužene čiji je sud organ, u vezi sa nemogućnošću naplate potraživanja zbog dugog trajanja izvršnog postupka zasniva na činjenici da organ tužene nije postupao u razumnom roku, zbog čega su kako je to pravilno zaključuje prvostepeni sud ispunjeni uslovi propisani Zakonom o zaštiti prava na suđenje u razumnom roku za objektivnu odgovornost tužene, bez obzira da li izvršenje sprovodi sud ili ga umesto suda, a u ime države sprovodi javni izvršitelj.

Prema članu 31. stav 3. Zakona o zaštiti prava na suđenje u razumnom roku odgovornost Republike Srbije za imovinsku štetu izazvanu povredom prava na suđenje u razumnom roku je objektivna. To znači da Republika Srbija odgovara za materijalnu štetu nastalu zbog potpunog ili delimičnog neizvršenja pravnosnažnih i izvršnih sudskih odluka, odnosno u stečaju utvrđenih potraživanja zaposlenih iz radnog odnosa koja su bez njihove krivice ostala neizvršena i u postupku stečaja vođenom nad stečajnim dužnikom sa većinskim društvenim ili državnim kapitalom, uz uslov da je prethodno utvrđena povreda prava na suđenje u razumnom roku. U pogledu izvršnih dužnika koji ne spadaju u napred navedenu kategoriju, već se radi o fizičkim licima ili pravnim licima koja nisu osnovana na bazi društvenog ili državnog kapitala, svakako je nužno utvrđivati uzročnoposledičnu vezu, između povrede prava na suđenje u razumnom roku i nenaplaćenog potraživanja, te utvrđivati da je upravo isključivi razlog nemogućnosti naplate tih potraživanja neadekvatno postupanje suda. Nužno je dokazati da je dužnik u trenutku pokretanja postupka za naplatu imao dovoljno novčanih sredstava u imovini i da je poštujući redosled isplate mogao da se naplati da je sud efikasno postupao i preduzimao delotvrone radnje u cilju naplate propisane odgovarajućim zakonom o izvršenju („Zaključak o odgovornosti Republike Srbije za naknadu materijalne štete nastale zbog neizvršenja pravnosnažnih sudskih odluka“ dopunjen na sednici Građanskog odeljenja Vrhovnog kasacionog suda održanoj 27.09.2019. godine). U konkretnom slučaju, tužilja nije bila u mogućnosti da naplati svoje potraživanje iz radnog odnosa po pravnosnažnim i izvršnim sudskim odlukama prema svom poslodavcu, u izvršnom postupku, zbog čega je utvrđena povreda prava na suđenje u razumnom roku u tom postupku, pa je tužena u obavezi da tužilji naknadi imovinsku štetu u visini nenaplaćenog novčanog potraživanja (glavi dug, kamata i troškovi izvršnog postupka).

Tužilja je uspela u postupku po reviziji pa joj na osnovu člana 165. stav 2. ZPP, pripadaju troškovi za sastav revizije od strane advokata u iznosu od 27.000,00 dinara i sudske takse za reviziju 24.757,00 dinara i revizijsku odluku 37.136,00 dinara. Preinačenjem drugostepene presude potvrđena je odluka prvostepenog suda o troškovima postupka koji su tužilji pravilno odmereni i priznati.

Na osnovu člana 416. stav 1. ZPP, Vrhovni sud je odlučio kao u stavu drugom izreke.

Predsednik veća – sudija

Dragana Marinković, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković