Ukidanje drugostepene presude zbog pogrešne primene materijalnog prava o prethodnom pitanju

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu tužilac je blagovremeno izjavio reviziju zbog bitne povrede odredaba parničnog postupka, pogrešno i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja i pogrešne primene materijalnog prava.

Tuženi su podneli odgovore na reviziju.

Ispitujući pobijanu presudu, u smislu člana 408. u vezi člana 403. stav 2. tačka 3. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“ br. 72/11...87/18), Vrhovni kasacioni sud je ustanovio da je revizija osnovana.

Prema činjeničnom stanju, utvrđenom nakon otvaranja rasprave pred drugostepenim sudom, rešenjem SO Čukarica od 07.04.1971. godine GG odobrena je izgradnja porodične stambene zgrade visine P+1 sprat sa dva stana i dve garaže, na kat. parceli .../... i ... KO ... . U cilju izgradnje navedenog objekta, dana 23.04.1981. godine GG je, kao član zadruge zaključio ugovor o zajedničkoj izgradnji sa Stambenom zadrugom „Naš stan“ iz Beograda, kojim je ugovoreno je da će, po završetku izgradnje, ugovarači biti suvlasnici na zajedničkoj zgradi sa po ½, i to tako da GG pripadne leva polovina zgrade sa levom polovinom građevinske parcele, a stambenoj zadruzi desna polovina zgrade sa desnom polovinom građevinske parcele. Dana 28.07.1971. godine tužena AA je kao član zadruge sa Stambenom zadrugom „Naš stan“ zaključila ugovor o izgradnji stana, kojim se zadruga obavezala da joj izgradi dvoiposoban komforni stan od 86 m2 u parteru stambene zgrade u ulici ... broj ..., sa nusporstorijama u suterenu, za fiksnu cenu od 300.000,00 dinara, kao i da joj prenese pravo korišćenja ¼ placa na kome je zgrada izgrađena. Ugovoreno je da se izgradnja predmetnog stana izvrši u svemu prema glavnom projektu i tehničkom opisu, koji dokumenti predstavljaju sastavni deo tog ugovora. Zadruga se obavezala da predmetni stan izgradi i člana zadruge useli najdalje do 30.11.1971. godine. Navedeni ugovor overen je pred Drugim opštinskim sudom u Beogradu, pod Ov. .../... dana 02.04.1986. godine. Dana 03.09.1971. godine Stambena zadruga „Naš stan“, čiji je pravni sledbenik tužena Gradska opština Čukarica, u svojstvu prodavca zaključila je sa tužiocem, kao kupcem, ugovor o kupoprodaji sa aneksom, kojim mu prodaje jedan trosoban komforan stan sa nusprostorijama na prvom spratu u ulici ... broj ..., koji će biti izgrađen prema revidiranom glavnom projektu, u površini od 70m2, sa pravom korišćenja ¼ zemljišta. Ugovoreno je da će kupoprodajna cena u iznosu od 240.000,00 dinara biti isplaćena garantnim pismom izdatim od strane Beogradske banke. Prodavac se obavezao da predmetni stan izgradi i preda kupcu u posed najkasnije do 01.06.1972. godine. Aneksom ugovora je preciziran stan koji je predmet kupoprodaje, tako da se isti nalazi na desnom krilu zgrade gledano sa ... ulice u ..., da predstavlja jedan trosoban komforni stan koji se nalazi kao izdvojena građevinska celina na prvom spratu, površine definisane u projektu i ugovoru, da stanu pripada celo potkrovlje na desnom krilu zgrade sa stepeništem od prvog sprata pa naviše ka potkrovlju, jedna prostorija od 8m2 u podrumu zgrade sa unutrašnjim ulazom i jednim prozorom otvorenim u dvorištu. Navedeni ugovor i aneks istog nisu overeni pred sudom. Zapisnikom o primopredaji od 20.05.1974. godine konstatovano je da je tog dana izvršena primopredaja na korišćenje stana u ..., u ulici ... broj ..., na prvom spratu, od Strane stambene zadruge „Naš stan“ koji je izgradila za tužioca kao investitora po ugovoru i aneksu od 03.09.1971. godine, i da je stan primila na uslovno korišćenje službenik tužioca, sa obavezom stambene zadruge da završi stan u potpunosti. Tom prilikom izvršena je predaja svih ključeva od ulaza u zgradu i za sva vrata na stanu i nusprostorijama. Dopisom od 20.05.1974. godine Stambena zadruga „Naš stan“ obavestila je tuženu AA da je donela odluku da se ista dana 27.05.1974. godine useli u stan u ulici ... broj ...-..., dok je zapisnikom o primopredaji trosobnog stana sa nusprostorijama u navedenoj zgradi od 21.05.1975. godine konstatovano da je komisija tužioca izvršila pregled stana i nusprostorija 20.05.1975. godine, da je primljen ključ i između ostalog ustanovljeno da nedostaje pregrada između donjeg i gornjeg stana, koju je potrebno postaviti kako bi stan predstavljao celinu. Rešenjem SO Čukarica od 16.05.1975. godine dozvoljena je upotreba predmetne porodične stambene zgrade izgrađene na osnovu odobrenja za izgradnju od 07.04.1971. godine. Iz tehničke dokumentacije na osnovu koje je izdato odobrenje za gradnju utvrđeno je da je predviđena izgradnja stambenog objekta fizičke strukture – porodična stambena zgrada spratnosti Po+Pr+1, sa dva stana i dve garaže, da se ulaz iz ulice ... broj ... sastoji od nivoa podruma- garaže površine 19,88 m2, podrumske prostorije površine 15,84 m2, ostale površine 11,80 m2, kotlarnice 3m2, hodnika 7,60 m2, nivoa prizemlja -stan tipa dupleks na nivou prizemlja 55,80 m2, sa balkonima 67,72 m2 i sprata 56,20 m2, po strukturi petosoban, sa četiri terase ukupne površine 23,84 m2. U desnom delu zgrade u ulici ... broj ..., nalazi se podrumski prostor površine 37m2, garaža površine 19,20 m2, jedan dvoetažni stan – prizemlje i sprat površine 133,71 m2, tavan površine 44,22 m2, ukupne površine desne polovine zgrade 241,12 m2. U prizemlju predmetnog objekta ne postoji dvoiposoban stan koji je bio predmet ugovora zaključenog između tužene AA i Stambene zadruge „Naš stan“ ugovorene površine 86m2, već postoji donji nivo dvoetažnog stana površine 66,59 m2, a na prvom spravu ne postoji trosoban komforan stan sa nusprostorijama, koji je bio predmet ugovora o kupoprodaji između tužioca i Stambene zadruge „Naš stan“ površine 70m2, već postoji nivo dvoetažnog stana ukupne površine 67,12 m2. Odnos površine stana na prvom spratu i ukupne površine stana na desnoj polovini zgrade je 6812/13584. Revidirani glavni projekat nikada nije izrađen. Stambena zadruga „Naš stan“ bila je upisana u zemljišnim knjigama kao korisnik jednog stana i garaže koji se nalaze na desnoj strani predmetne kuće u ulici ... br. ..., a 21.02.2004. godine i na ovoj nepokretnosti uknjižila se tužena AA. Osporenim ugovorima o poklonu Ov. .../... od 22.01.1992. godine i Ov. .../... od 26.06.2001. godine, izvršeno je besteretno raspolaganje navedenom nepokretnošću, najpre sa tužene AA na tuženu BB, a zatim sa nje - tuženom VV, koji je u listu nepokretnosti broj ... KO ... od 29.01.2018. godine, upisan kao vlasnik cele sporne nepokretnine. Između tužene AA i zaposlenih kod tužioca koji su koristili prostorije na spratu, vođeno je više sporova zbog smetanja državine, u kojima je utvrđeno da ih je tužena smetala u korišćenju tih prostorija na određeni način. Takođe, vođen je i spor za naknadu štete u kome je pravnosnažnom presudom tužena AA obavezana da isplati tužiocu štetu na ime sprovođenja prinudnog izvršenja sudskog rešenja, kojim je naloženo da uspostavi dovod električne energije i vode u stan koji je koristio radnik tužioca na prvom spratu navedene zgrade.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, drugostepeni sud je na osnovu člana 20. i 33. Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa, člana 10. i 62. Zakona o prometu nepokretnosti („Službeni glasnik RS“ br. 15/74...43/81, koji je stupio na snagu 21.04.1984. godine) i člana 8. Zakona o stambenim odnosima („Službeni list SFRJ“ br. 11/66 i 32/68), važećim u vreme zaključenja ugovora o kupoprodaji između tužioca i stambene zadruge, zaključio da tužilac nema aktivnu legitimaciju za utvrđenje prava svojine na spornoj nepokretnosti, a time ni osnov da traži utvrđenje ništavosti predmetnih ugovora o poklonu zaključenih između tuženih i predaju u sudržavinu nepokretnosti. Ovo stoga što je tužilac svoju aktivnu legitimaciju zasnovao na ugovoru o kupoprodaji od 03.09.1971. godine koji nije overen kod suda, niti ispunjen u celosti, u kom slučaju bi bio pravno valjan i bez sudske overe. Ocenom izvedenih dokaza drugostepeni sud je utvrdio da stan na prvom spratu nije izgrađen kao posebna stambena jedinica, sa posebnim ulazom, odvojen od preostalog stambenog dela na desnoj strani porodične stambene zgrade, kako je bilo ugovoreno, niti je kao takav predat tužiocu kao kupcu u posed. Pored toga, drugostepeni sud je utvrdio da tužilac nije dokazao da je kupopoprodajna cena stana u celosti isplaćena, jer je iz garantnog pisma „Beogradske banke“ od 16.07.1971. godine i obaveštenja tužioca banci od 23.05.1975. godine utvrdio da je stambenoj zadruzi uplaćen iznos od 199.200,00 dinara, a da je preostali iznos od 40.800,00 dinara tužilac prijavio kao svoje potraživanje u stečajnom postupku koji je pokrenut protiv stambene zadruge. Nalazeći da je iz navedenih razloga ugovor o kupoprodaji ništav i bez pravnog dejstva, zaključio je da tužilac nema valjani pravni osnov za utvrđenje prava svojine na spornoj nepokretnosti i odbio tužbeni zahtev u celosti.

Po nalaženju Vrhovnog kasacionog suda, osnovano se revizijom tužioca ukazuje na bitne povrede postupka iz člana 374. stav 1 u vezi člana 8. i člana 12. ZPP, učinjene u postupku pred drugostepenim sudom, koje su bile ili mogle biti od uticaja na donošenje pravilne i zakonite odluke, kao i na pogrešnu primenu materijalnog prava što je za posledicu imalo nepotpuno utvrđeno činjenično stanje.

Naime, predmet tužbenog zahteva je utvrđenje stvarnog prava – prava susvojine na petosobnom stanu tipa dupleks, koji se nalazi na prizemlju i spratu u desnom krilu porodične stambene zgrade ..., u ulici ... u ..., sa pravom korišćenja zajedničkih prostorija i pravom korišćenja parcele srazmerno suvlasničkom udelu, kao i utvrđivanje ništavosti zaključenih ugovora o poklonu kojima su tuženi međusobno raspolagali predmetnom nepokretnošću. To svoje pravo tužilac zasniva na pravnom poslu – realizovanom ugovoru o kupoprodaji od 30.09.1971. godine, zaključenim sa stambenom zadrugom, koja je bila nosilac prava korišćenja na celoj desnoj lameli ove zgrade i koja je tužiocu i tuženoj AA ugovorima prodala posebne delove te celine - stanove u prizemlju i na spratu zgrade. Stambena zadruga je u međuvremenu otišla u stečaj, tako da nije revidiran glavni projekat i izvršeno etažiranje stanova, već je u javnim knjigama ostao upis jednog petosobnog stana sa strukturom kao u glavnom projektu i tehničkoj dokumentaciji. Veličinu suvlasničkog udela tužilac je opredelio prema odnosu površine prvog sprata, koju je kupio prema ukupnoj površini cele desne strane zgrade. Prema tome, s obzirom da tužilac svoje pravo zasniva na ugovoru, kao osnovu sticanja, zaključenim sa pravnim prethodnikom tužene Gradske opštine Čukarica, kao učesnik tog materijalnopravnog - ugovornog odnosa, ima aktivnu legitimaciju za vođenje ovog spora u odnosu na sve postavljene zahteve prema tuženima, koji su nepokretnošću kasnije međusobno besteretno raspolagali ugovorima o poklonu. Stoga se osnovano reveizijom tužioca ukazuje da je drugostepeni sud nakon održane rasprave odbio tužbeni zahtev ne dajući razloge za nemogućnost utvrđenja prava susvojine na spornoj nepokretnosti sa stanovišta relevantnog materijalnog prava, kako je tužbom traženo, već je selektivno ceneći izvedene dokaze, utvrđivao punovažnost pravnog osnova tužioca i njegovu aktivnu legitimaciju, koja je ovde nesporna.

Naime, odredbom člana 8. ZPP propisano je da sud odlučuje po svom uverenju, na osnovu savesne i brižljive ocene svakog dokaza zasebno, svih dokaza kao celine i na osnovu rezultata celokupnog postupka, koje će činjenice da uzme kao dokazane, dok je odredbom člana 12. stav 1. ZPP propisano da ako odluka zavisi od prethodnog rešenja pitanja da li postoji neko pravo ili pravni odnos, a o tom pitanju još nije doneo odluku sud ili drugi nadležni organ (prethodno pitanje), sud može sam da reši to pitanje ako posebnim propisima nije drugačije predviđeno.

U postupku pred Privrednim sudom u Beogradu P 5218/89, pravnosnažnom presudom od 23.06.1994. godine utvrđeno je prema Opštini Čukarica, kao pravnom sledbeniku Stambene zadruge „Stan“ iz Beograda, na čijoj strani je u svojstvu umešača učestvovala tužena BB, da je tužilac pribavio pravni osnov za sticanje prava korišćenja na trosobnom stanu na desnom krilu zgrade sa potkrovljem-tavanom, stepeništem od prvog sprata pa naviše ka potkrovlju i jedne prostorije od 8m2 u podrumu zgrade, ulica ... br.... i obavezana tužena da trpi da se tužilac uknjiži kao nosilac prava korišćenja. Iako je ovu presudu izveo kao dokaz, drugostepeni sud istu nije cenio niti objasnio da li je i od kakvog značaja za odlučivanje, budući da je tom presudom rešeno pitanje punovažnosti tužiočevog ugovora sa stambenom zadrugom i pravnosnažno utvrđeno postojanje punovažnog pravnog osnova za sticanje prava na stanu na prvom spratu. Prema tome, kako je o ovom pravnom pitanju odluku doneo sud, pravnosnažnom sudskom presudom, nije bilo osnova da se o tom pitanju ponovo odlučuje kao o prethodnom pitanju, shodno članu 12. stav 1. ZPP, na šta revident osnovano ukazuje.

Institut susvojine regulisan je članom 13. Zakona o osnovama svojinskopravnih odnosa i prema toj zakonskoj odredbi susvojina postoji kada na nepodeljenoj stvari više lica ima pravo svojine, ali tako da je deo svakog titulara svojine određen srazmerno celini. To znači, da na jednoj stvari pravo svojine pripada većem broju lica, a pošto stvar nije podeljena, to niko od suvlasnika, nema isključivu vlast na fizički određenom delu stvari, nego svako vrši svoja vlasnička ovlašćenja srazmerno svom suvlasničkom delu, na celoj stvari (član 14. Zakona o osnovama svojinsko pravnih odnosa). Idealni deo je deo prava na stvari, za razliku od realnog dela koji je deo same stvari, zato svaki suvlasnik ima idealni deo na svakoj čestici zajedničke stvari.

Na temelju tvrdnje da je kupio trosoban stan na prvom spratu zgrade u ulici ... broj ..., kao posebnu stambenu jedinicu koja mu je i predata u državinu, a da je tužena AA bez valjanog pravnog osnova upisala svoje pravo svojine na celoj površini desne vertikale – petosobnom dupleks stanu, samo zbog toga što nije izvršeno etažiranje stanova, iako je po ugovoru sa stambenom zadrugom stekla pravo svojine samo na stanu u prizemlju, u daleko manjoj površini, tužilac zahteva zasnivanje susvojine na celoj nepokretnosti u odgovarajućim udelima, pa je drugostepeni sud o tome morao i da odluči, pravilnim utvrđenjem svih činjenica relevantnih za primenu materijalnog prava.

Iz navedenih razloga, drugostepena presuda je morala biti ukinuta i predmet vraćen tom sudu na ponovno suđenje.

U ponovnom postupku, drugostepeni sud će u skladu sa napred izloženim, otkloniti učinjene bitne povrede postupka i pravilnom ocenom izvedenih dokaza pravilno i potpuno utvrditi činjenično stanje, pa će pravilnom primenom materijalnog prava ponovo odlučiti o osnovanosti tužbenog zahteva, vodeći računa o pravnoj prirodi suvlasništva po kojoj se utvrđenjem prava susvojine sa određenim idealnim delovima, stiču vlasnička ovlašćenja na celoj nepokretnosti, srazmerno utvrđenom suvlasničkom udelu, pa i onog dela za koji ne postoji valjani pravni osnov i koji nije niti je ikada bio u posedu tužioca, na koji način bi on stekao suvlasnička prava u pogledu upravljanja i pravo da zahteva deobu cele nekretnine.

Ukinuta je i odluka o parničnim troškovima jer zavisi od konačnog ishoda spora.

Shodno izloženom, na osnovu člana 415. stav 1 i člana 416. stav 3. ZPP, odlučeno je kao u izreci.

Predsednik veća – sudija
Branislav Bosiljković,s.r.

Za tačnost otpravka

Upravitelj pisarnice

Marina Antonić