Naknada za faktičku eksproprijaciju samo za stvarno oduzeto zemljište

U IME NARODA

Vrhovni sud, u veću sastavljenom od sudija: Mirjane Andrijašević, predsednika veća, Ivane Rađenović i Vladislave Milićević, članova veća, u parnici tužioca AA iz ..., čiji je punomoćnik Danko Zagorčić, advokat iz ..., protiv tuženog Grada Novog Sada, koga zastupa Pravobranilaštvo Grada Novog Sada, radi isplate, odlučujući o reviziji tuženog izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 2725/22 od 09.11.2022. godine, u sednici održanoj 12.02.2025. godine, doneo je

P R E S U D U

DELIMIČNO SE USVAJA revizija tuženog, pa se PREINAČUJU presuda Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 2725/22 od 09.11.2022. godine, u delu stava prvog izreke kojom je potvrđena prvostepena presuda u usvajajućem delu i presuda Višeg suda u Novom Sadu P 339/21 od 30.06.2022. godine u stavovima prvom, drugom i trećem izreke, tako što se DELIMIČNO ODBIJA tužbeni zahtev tužioca kojim je tražio da se utvrdi da je tuženi stekao pravo javne svojine i to:

-na kat.parceli br. .. KO Veternik u 7462/17364 idealnih delova površine od 735 m2, ul. ... u Novom Sadu, čija je ukupna površina 2314 m2 upisana u list nepokretnosti br. .. KO Veternik i

-na kat.parceli br. .. KO Veternik u 6695/11993 idealnih delova površine od 146 m2, ul. ... u Novom Sadu, čija je ukupna površina od 282 m2 upisana u list nepokretnosti br. .. KO Veternik,

te da se tuženi obaveže da tužiocu isplati preko iznosa od 11.088.230,89 dinara do traženih 16.927.253,72 dinara (iznos od još 5.839.022,83 dinara) sa zakonskom zateznom kamatom od izvršnosti odluke do isplate.

U preostalom delu revizija tuženog, ODBIJA SE kao neosnovana.

OBAVEZUJE SE tužilac da tuženom naknadi troškove revizijskog postupka od 45.000,00 dinara u roku od 15 dana od dana prijema otpravka ove presude.

O b r a z l o ž e nj e

Presudom Višeg suda u Novom Sadu P 339/21 od 30.06.2022. godine, stavovima prvim i drugim izreke, usvojen je tužbeni zahtev i utvrđeno da je tuženi izvršio faktičku eksproprijaciju prava svojine tužioca na 7462/17364 idealna dela kat.parc. br. .., ul. ... u Novom Sadu, ukupne površine 2314 m2 upisane u LN br. .. KO Veternik i na 6695/11993 idealna dela kat.parc. br. .., ul. ... u Novom Sadu, ukupne površine 282 m2 upisane u LN br. .. KO Veternik, što je tuženi dužan priznati i trpeti da se na predmetnim nepokretnostima, na osnovu ove presude u njegovu korist u katastarskim knjigama izvrši prenos prava svojine sa imena tužioca na ime tuženog. Stavom trećim izreke, tuženi je obavezan da tužiocu na ime naknade tržišne vrednosti zemljišta isplati 16.927.253,72 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od dana izvršnosti presude do isplate. Stavom četvrtim izreke, tuženi je obavezan da tužiocu naknadi troškove postupka od 456.885,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom od dana izvršnosti presude do isplate.

Presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 2725/22 od 09.11.2022. godine, stavom prvim izreke, odbijena je žalba tuženog i potvrđena prvostepena presuda u pobijanom usvajajućem delu i u delu odluke o troškovima postupka. Stavom drugim izreke, odbijeni su zahtevi sdtranaka za naknadu troškova žalbenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tuženi je blagovremeno izjavio reviziju iz svih zakonom dozvoljenih razloga.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu primenom člana 408. Zakona o parničnom postupku – ZPP („Službeni glasnik RS“, 72/11... 18/20 i 10/23 – drugi zakon), pa je našao da je revizija tuženog delimično osnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, parcela br. .., ukupne površine 2314 m2, po vrsti je zemljište u građevinskom području, po kulturi njiva 2. klase, na kojoj je tužilac upisan sa pravom svojine u 7462/17364 udela, dok je parcela .. površine 282 m2, takođe zemljištte u građevinskom području, njiva 2. klase i tužilac je upisan sa pravom svojine u 6695/11993 udela na ovoj parceli. Roditelji tužioca su kupili parcelu .. KO Veternik (oko 1964. godine), koja je tada predstavljala njivu ukupne površine 1 ha 19 a 93 m2. Deobom ove parcele nastalo je više parcela sa podbrojevima od 1 do 20. Prvobitno je otac tužioca izvršio internu parcelaciju, te je novonastale parcele prodavao, a zatim je parcelacija sprovedena na osnovu Plana detaljne regulacije Adice u Novom Sadu (,,Sl. List Grada Novog Sada“, br. 5/2008), dok sada važeći planski akt – Plan generalne regulacije prostora za porodično stanovanje u zapadnom delu Grada Novog Sada (,,Sl. List Grada Novog Sada“, br. 34/2017) i Plan detaljne regulacije Adice u Novom Sadu (,,Sl. List Grada Novog Sada“, br. 22/2019) zadržava identičnu regulacionu liniju kao i prethodni plan. Parcela br. .. je planskim aktima namenjena za površinu javne namene – saobraćajne površine – regulacija ul. ... na Adicama. Prema faktičkom stanju, predmetna parcela se u površini od 627 m2 koristi kao asfaltirani kolovoz, u površini od 230 m2 kao tucanik, u površini od 287 m2 kao betonsko behatonske staze, u površini od 453 m2 kao zelena površina (što sve čini 68,24% ukupne površine parcele) i u površini od 735 m2 kao dvorište (što čini 31,76% ukupne površine parcele). Parcela br. .. je planskim aktima namenjena za javnu površinu i nalazi se unutar regulacije ul. ... u Veterniku. Prema faktičkom stanju, predmetna parcela se u površini od 70 m2 koristi kao asfaltni kolovoz, u površini od 37 m2 kao zelena površina, u površini od 29 m2 kao tucanik (što sve čini 48,23% ukupne površine te parcele) i u površini od 146 m2 kao dvorište (što čini 51,7% ukupne površine te parcele). Delovi predmetnih parcela u površini od 735 m2 i u površini od 146 m2 koje se koriste kao dvorišta, nisu privedni svojoj planskoj nameni, ograđeni su ogradom i funkcionalno se koriste zajedno sa susednim katastarskim parcelama od strane drugih lica – vlasnika tih (susednih) građevinskih parcela.

Nalazom i mišljenjem veštaka građevinske struke utvrđena je tržišna vrednost 1m2 gradskog građevinskog zemljišta predmetnih parcela od 14.695,81 dinara, tako da tržišna vrednost suvlasničkog udela tužioca od 7462/17364 za parcelu br. .. KO Veternik iznosi 14.613.775,27 dinara, a tržišna vrednost suvlasničkog udela tužioca od 6695/11993 za parcelu br. .. KO Veternik iznosi 2.313.478,45 dinara, odnosno ukupno 16.927.253,72 dinara. Postupak eksproprijacije za predmetne parcele nije vođen, nije doneta odluka o oduzimanju zemljišta, niti o određivanju naknade za oduzeto zemljište, a tužiocu nije isplaćena naknada za faktički oduzeto zemljište.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su u smislu odredbe člana 58. Ustava Republike Srbije i člana 1. Protokola 1 uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda usvojili tužbeni zahtev, utvrdili da je tuženi stekao pravo javne svojine na predmetnim parcelama i tuženog obavezali da tužiocu isplati novčanu naknadu prema suvlasničkom udelu za predmetne katastarske parcele, imajući u vidu da su delovi kat.parcela br. .. od 1579 m2 i br. .. od 136 m2 priveden nameni i koriste se kao ulica, kao i za preostalu površinu tih parcela koja je predviđena za javnu namenu, nalazeći da se tužilac ne može koristiti svojim svojinskim ovlašćenjem na celoj površini spornih parcela, a zbog izvršene faktičke eksproprijacije zemljišta, te je na taj način tužiocu ograničeno pravo na mirno uživanje imovine.

Po stanovištu Vrhovnog suda, osnovano se revizijom tuženog ukazuje da su nižestepeni sudovi pogrešno primenili materijalno pravo kada su obavezali tuženog da u celosti isplati naknadu za predmetne parcele.

Odredbom člana 58. Ustava Republike Srbije, propisano je da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona (stav 1), da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona i da je učinjeno uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne (stav 2). Saglasno navedenom, dozvoljeno oduzimanje prava svojine koje ne predstavlja povredu prava na imovinu postoji samo kada su kumulativno ispunjena dva uslova: da je učinjeno u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona i da je učinjeno uz naknadu koja ne može da bude niža od tržišne.

Odredbom člana 2. stav 6. Zakona o planiranju i izgradnji („Sl. glasnik RS“, br. 72/2009... 145/2014), koji je bio snazi u vreme usvajanja Plana generalne regulacije prostora za porodično stanovanje u zapadnom delu Grada Novog Sada i Plana detaljne regulacije Adice u Novom Sadu, propisano je da je površina javne namene prostor određen planskim dokumentom za uređenje ili izgradnju objekata javne namene ili javnih površina, za koje je predviđeno utvrđivanje javnog interesa u skladu sa posebnim zakonom (ulice, trgovi, parkovi i drugo).

Odredbom člana 10. stav 2. Zakona o javnoj svojini („Službeni glasnik Republike Srbije“, br. 72/11... 105/2014), propisano je da se dobrima u opštoj upotrebi u javnoj svojini, smatraju one stvari koje su zbog svoje prirode namenjene korišćenju svih i koje su, kao takve, određene zakonom (javni putevi, javne pruge, most i tunel na javnom putu, pruzi ili ulici, ulice, trgovi, javni parkovi, granični prelazi i drugo), a stavom 10. istog člana, dobra u opštoj upotrebi su u svojini Republike Srbije, izuzev puteva drugog reda koji su u svojini autonomne pokrajine na čijoj se teritoriji nalaze, kao i izuzev nekategorisanih puteva, opštinskih puteva i ulica (koji nisu deo autoputa ili državnog puta prvog i drugog reda) i trgova i javnih površina koji su u svojini jedinica lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze.

U konkretnom slučaju sporno zemljište, označeno kao kat.parc. br. .., upisana u listu nepokretnosti broj .. KO Veternik, na kojoj je tužilac suvlasnik, planskim aktom je predviđeno za površinu javne namene – saobraćajne površine – regulacija ul. ... na Adicama i prema faktičkom stanju ta parcela u površini od 1579 m2 (asfaltirani kolovoz, tucanik, betonsko behatonske staze i zelena površina) predstavlja ulicu ... u Novom Sadu, koju koristi neograničen broj lica, ali manjim delom od 735 m2 što čini 31,76% ukupne površine, nije priveden nameni, ograđen je ogradom i funkcionalno se koristi zajedno sa susednim parcelama od strane drugih lica – vlasnika tih pacela. Parcela br. .., upisana u listu nepokretnosti broj .. KO Veternik, na kojoj je tužilac suvlasnik, planskim aktom je predviđena za površinu javne namene i nalazi se unutar regulacije ul. ... u Veterniku, a prema faktičkom stanju u površini od 136 m2 (asfaltni kolovoz, tucanik i zelena površina) predstavlja deo te ulice, koju koristi neograničen broj lica, ali većim delom u površini od 146 m2, odnosno 51,7% ukupne površine, nije priveden nameni ograđen je i funkcionalno se koristi zajedno sa susednom građevinskom parcelom od strane vlasnika te (susedne) parcele.

Imajući u vidu činjenicu da je deo predmetnih katastarskih parcela faktički privedeno nameni predviđenoj planskim aktom, s obzirom da se koristi kao ulica – javni put u naselju koji saobraćajno povezuje delove naselja (član 2. tačka 12. Zakona o javnim putevima) i na taj način izvršena je tzv. faktička eksproprijacija, koja i nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastrukturni i drugi objekti u javnom interesu, iako ne postoji rešenje o eksproprijaciji zemljišta, odnosno njegovom izuzimanju iz poseda, to je po oceni Vrhovnog suda pravilan zaključak nižestepenih sudova da, kada je zemljište faktički privedeno nameni u skladu sa planskim aktom i po sili zakona postalo javna svojina, tužilac kao korisnik tog zemljišta ne može trpeti štetne posledice zato što nadležni organ nije sproveo upravni postupak i doneo rešenje o eksproprijaciji koje bi bilo osnov za isplatu novčane naknade. Tužiocu je time povređeno pravo na imovinu, pa zato ima pravo na naknadu za faktički oduzetu imovinu, odnosno zbog izvršene faktičke eksproprijacije zemljišta, shodno članu 42. Zakona o eksproprijaciji.

Kod utvrđenja da se predmetna katastarska parcela br... delom u površini od 1579 m2 koristi kao ulica, staza i zelena površina (68,24% ukupne površine parcele), a parcela br... delom u površini od 136 m2 koristi kao ulica, staza i zelena površina (48,23% ukupne površine parcele), a kako su ulice javno dobro u opštoj upotrebi i u svojini su jedinice lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalaze na osnovu člana 10. stav 2. i 7. Zakona o javnoj svojini, to je tuženi u obavezi da tužiocu isplati odgovarajuću novčanu naknadu za faktički oduzete delove predmetnih parcela. Na osnovu nalaza i mišljenja sudskog veštaka visina naknade odmerena prema tržišnoj vrednosti za celokupnu površinu navedenih parcela prema njegovom suvlasničkom udelu za parcelu br. .. u iznosu od 14.613.775,27 dinara i za parcelu br. .. u iznosu od 2.313.478,45 dinara. Slednom iznetog, tuženi u obavezi da tužiocu isplati novčanu naknadi srazmerno delu faktički eksproprisane predmetne parcele br. .. od 68,24% (1579 m2) iznos od 9.972.440,24 dinara i srazmerno delu faktički eksproprisane predmetne parcele br... od 48,23% (136 m2) iznos od 1.115.790,65 dinara, odnosno ukupno 11.088.230,89 dinara.

Međutim, postupak oduzimanja zemljišta nije u celosti sproveden na način propisan Zakonom o eksproprijaciji, niti su parcela br... u preostaloj površini od 735 m2 i parcela br... u preostaloj površini od 146 m2 faktički oduzete od tužioca i privedene nameni u skladu sa donetim planskim aktima.

U takvoj situaciji, za isplatu tražene novčane naknade u visini tržišne vrednosti zemljišta kao za oduzeto pravo svojine, nije dovoljno samo da je ono planskim aktima jedinice lokalne samouprave određeno za javnu površinu, već je nužno da je zemljište i neposredno oduzeto i da se koristi kao javna površina, čime je vlasnik onemogućen da na njemu ostvaruje vlasnička prava u punom obimu što ovde nije slučaj. Predmetni delovi parcela u navedenim površinama od 735 m2 i 146 m2 nije faktički na licu mesta privedeno nameni predviđenoj planskim aktima, jer se ti delovi katastarskih parela ne koriste kao ulica - javni put (član 2. tačka 12. Zakona o javnim putevima – „službeni glasnik RS“ br. 101/2005.. 93/2012), niti je tužilac deposediran na tim spornim delovima nepokretnosti koji su faktički ograđeni ogradom i funkcionalno se koriste kao dvorište zajedno sa susednim parcelama od strane drugih lica – vlasnika tih pacela. Navedeni delovi predmetnih parcela još uvek ne predstavlja površinu javne namene zbog čega bi tuženi bio u obavezi da tužiocu isplati njegovu tržišnu vrednost, a planski akt koji nije faktički sproveden, ne može biti ni osnov sticanja prava javne svojine tuženog.

Tuženi ima funkciju urbanističkog planiranja građevinskog područja i donošenja prostornih planova, ali za isplatu naknade po osnovu oduzimanja prava svojine i garantovanog prava na imovinu sama činjenica donošenja planskih akata ne može se smatrati privođenjem zemljišta nameni jer se tek sprovođenjem zakonske procedure za oduzimanje zemljišta ili neposrednim oduzimanjem i lišavanjem vlasnika da zemljište koristi u punom obimu svojih vlasničkih ovlašćenja, stiču uslovi za isplatu tržišne naknade i obavezu tuženog da sprovede postupak parcelacije i izvrši upis svog prava svojine.

U konkretnom slučaju, a pri činjeničnom utvrđenju da je otac tužioca izvršio internu parcelaciju kat.parcele br. .. KO Veternik ukupne površine 1 ha 19 a 93 m2, stečene oko 1964. goidne, te novonastale parcele prodavao, nakon čega je sprovedena parcelacija na osnovu donetih planskih akata, da su delovi parcela br... u površini od 735 m2 i br... u površini od 146 m2 ograđeni i da se koriste kao dvorišta zajedno sa susednim parcelama od strane vlasnika tih parcela, te na taj način izgrađena ograda predstavlja faktičku regulacionu liniju, to se ne može prihvatiti stanovište nižestpenih sudova da je zbog postojanja planskih rešenja pravo svojine tužioca u toj meri ograničeno da vodi obavezi javne vlasti da tužiocu isplati tržišnu vrednost nepokretnosti i za površinu koja nije faktički privedena planiranoj nameni. Imajući u vidu navedeno, pravo tužioca na isplatu navedene naknade u visini tržišne vrednosti zemljišta za deo predmetnih parcela prema suvlasničkom udelu tužioca i to za parcelu br... u preostaloj površini od 735 m2 (što čini 31,76% ukupne površine) u iznosu od 4.641.335,03 dinara i parcelu br... u preostaloj površini od 146 m2 (što čini 51,77% ukupne površine) u iznosu od 1.197.687,80 dinara, koje se ne koriste kao javna površina, može nastati tek u momentu kada mu tuženi zemljište faktički oduzme i privede nameni, zbog čega su nižestepene presude u tom delu preinačene i odbijen zahtev za isplatu iznosa od ukupno 5.839.022,83 dinara.

Pravilno je odlučeno i o naknadi troškova postupka na osnovu člana 165. stav 2. u vezi članova 153. stav 1. i 154. stav 2. ZPP.

Shodno izloženom, na osnovu člana 416. stav 1. i 414. stav 1. ZPP Vrhovni sud je odlučio kao u stavovima prvom i drugom izreke.

Tuženi je delimično uspeo u postupku po reviziji, pa mu, na osnovu članova 153. stav 1, 154. stav 2. i 163. stav 2. ZPP, pripadaju i opredeljeni troškovi revizijskog postupka. Visina je odmerena na ime traženih troškova i to: za sastav revizije od 45.000,00 dinara, prema Advokatskoj tarifi važećoj u vreme preduzimanja procesne radnje.

Na osnovu člana 165. stav 2. ZPP, Vrhovni sud je odlučio kao stavu trećem izreke.

Predsednik veća – sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković