Odluka Vrhovnog kasacionog suda u predmetu "nestalih beba"

Republika Srbija
VRHOVNI KASACIONI SUD
Rev 7969/2022
01.03.2023. godina
Beograd

Vrhovni kasacioni sud, u veću sastavljenom od sudija: Zvezdane Lutovac, predsednika veća, Dragane Marinković i Vladislave Milićević, članova veća, u parnici tužilje AA iz ..., čiji je punomoćnik Madi Đura, advokat iz ..., protiv tužene Republike Srbije, koju zastupa Državno pravobranilaštvo - Odeljenje u Novom Sadu, radi naknade štete, odlučujući o reviziji tužilje izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 515/22 od 09.03.2022. godine, u sednici veća održanoj 01.03.2023. godine, doneo je

R E Š E Nj E

USVAJA SE revizija tužilje, UKIDAJU SE presuda Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 515/22 od 09.03.2022. godine i presuda Višeg suda u Novom Sadu P 354/2021 od 18.11.2021. godine i predmet vraća prvostepenom sudu na ponovno suđenje.

O b r a z l o ž e nj e

Presudom Višeg suda u Novom Sadu P 354/2021 od 18.11.2021. godine, stavom prvim izreke, odbijen je tužbeni zahtev kojim je tužilja tražila da se obaveže tužena da joj na ime naknade nematerijalne štete za trpljenje duševnih bolova i patnju za narušen lični i porodični život, trpljenje neizvesnosti, neodgovaranje državnih organa i namerno skrivanje i zataškavanje informacija o stvarnoj sudbini njene dece i to: ćerke rođene ... godine, ćerke rođene ... godine, sina rođenog ... godine, sinova blizanaca rođenih ... godine i sina rođenog ... godine, zbog reakcija i stavova nadležnih organa koji su pokazali trajnu nezainteresovanost da se utvrdi gde je i kakva je sudbina njene dece, isplati iznos od 7.500.000,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom počev od dana presuđenja do isplate. Stavom drugim izreke, obavezana je tužilja da naknadi tuženoj troškove postupka u iznosu od 216.000,00 dinara, u roku od 15 dana pod pretnjom izvršenja.

Presudom Apelacionog suda u Novom Sadu Gž 515/22 od 09.03.2022. godine, stavom prvim izreke, odbijena je žalba tužilje i potvrđena prvostepena presuda. Stavom drugim izreke, odbijen je zahtev tužilje za naknadu troškova žalbenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tužilja je blagovremeno izjavila reviziju zbog bitne povrede oredaba parničnog postupka i pogrešne primene materijalnog prava, s`tim što je predložila da se o reviziji odlučuje na osnovu člana 404. Zakona o parničnom postupku.

S obzirom na to da je pobijanom drugostepenom presudom pravnosnažno odlučeno u parnici radi naknade štete, dakle u imovinskopravnom sporu u kome je vredost predmeta spora pobijenog dela 7.500.000,00 dinara, što prelazi dinarsku protivvrednost od 40.000 evra po srednjem kursu NBS na dan podnošenja tužbe 15.11.2019. godine, Vrhovni kasacioni sud je, prethodno ocenjujući dozvoljenost revizije, našao da je revizija dozvoljena u smislu člana 403. stav 3. Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 72/11, 55/14, 87/18 i 18/20, u daljem tekstu: ZPP), pa nema zakonskih uslova za odlučivanje o reviziji kao o izuzetno dozvoljenoj u smislu člana 404. stav 1. ZPP.

Ispitujući pobijanu presudu na osnovu člana 408. ZPP, Vrhovni kasacioni sud je našao da je revizija osnovana.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilja se prvi put porodila ... godine u ... kad je rodila zdravog sina. U toku zajednice života sa BB je pet puta bila trudna i rodila je šestoro dece u periodu od ... godine do ... godine (devojčicu ... godine, devojčicu ... godine, dečaka ... godine, dva dečaka blizanca ... godine i dečaka ... godine). Tužilja se svaki put porađala u Klinici za ginekologiju i akušerstvo Kliničkog centra Vojvodine - Betaniji i sva deca su rođena živa, ali prevremeno u rasponu od 27. do 31. nedelje trudnoće (nedonoščad) i sva deca su po dobijenim informacijama preminula ili na dan rođenja ili ubrzo (par dana) po rođenju. Posle smrti je vršena obdukcija dece i njihova smrt je prijavljena nadležnoj matičnoj službi grada Novog Sada. Izuzetak je rođenje ženskog deteta ... godine, koje je preminulo ... godine, a za koje nema podataka o izvršenoj obdukciji jer ne postoje ni uput za obdukciju niti obdukcioni zapisnik i nalaz. Takođe, za blizance rođene ... godine i za dečaka rođenog ... godine, za koje je izvršena obdukcija, medicinska dokumentacija je neuredna jer su obdukcioni zapisnici nepotpuni, nema potpisa lekara koji je vršio obdukciju i nema obdukcionih nalaza. U pogledu prijave činjenica rođenja i smrti dece nadležnom matičaru, za dete rođeno ... godine je u izvodu iz MKR upisano da se dete preziva VV, koje prezime je naknadno precrtano; za dete rođeno ... godine nema uopšte prijave činjenica rođenja i smrti matičaru, već su ove činjenice upisane samo u knjizi dečjeg protokola i registar kadavera porodilišta, za dete rođeno ... godine i za jednog blizanca rođenog ... godine su pogrešno upisani vreme i datum smrti u izvodima iz MKU, dok za dete rođeno .. .godine nije naveden JMBG u izvodu iz MKU.

Tužilja je prilikom izlaska iz bolnice posle svakog porođaja dobijala samo otpusnicu. Telo ni jednog deteta posle smrti nije videla jer su u bolnici odbijali da joj dozvole da vidi dete nakon što su joj saopštili da je preminulo, a u pogledu sahranjivanja joj je u bolnici govoreno da je to dužnost bolnice i odbijali su da joj predaju dete (odnosno decu) kako bi ga (ih) sahranila. Nadalje je utvrđeno da se tužilja prvi put obratila sa zahtevom za dostavljanje informacija o smrti njene dece 2002. godine, kada je čula vesti o „nestalim bebama“. Tada se obratila Klinici za ginekologiju i akušerstvo - Betaniji (u kojoj se porađala) i po njihovom uputu Odeljenju sudske medicine i Javnom komunalnom preduzeću „Lisje“ Novi Sad. Dostavljena joj je delimična medicinska dokumentacija u vidu tri obdukciona zapisnika. Potom je 2003., 2004. i 2008. godine podnosila nadležnom javnom tužilaštvu krivične prijave protiv tri doktora zbog krađe beba. Obraćala se policiji i Anketnom odboru, a njen bivši suprug BB se obratio i Institutu za patologiju u kojem je dobio usmenu informaciju da su preminula deca kremirana prema tadašnjoj praksi. Povodom tužiljinog zahteva za pristup informacijama od javnog značaja od 28.09.2018. godine, Klinički centar Vojvodine joj je dostavio medicinsku dokumentaciju kojom je raspolagao, a u odgovoru na zahtev je, između ostalog, naveo da parafinski kalupi dobijeni od isečaka tkiva tokom obdukcije nisu nađeni u arhivi čiji je veliki deo uništen tokom poplava 1981. i 1987. godine. Utvrđeno je da je roditeljima preminulog deteta ostavljana mogućnost da preuzmu telo radi sahranjivanja, a u slučaju da oni ne prihvate ovu mogućnost Klinički centar je do marta 2007. godine kremirao tela u za to namenjenom objektu u sklopu centra, da se u skladu sa tada važećom zakonskom regulativom o izvršenoj kremaciji nije vodila posebna evidencija, a da je posle marta 2007. godine zbog promene propisa o zaštiti životne sredine zbrinjavanje posmrtnih ostataka pacijenata povereno JKP „Lisje“. U periodu od ...-..... godine, ...-.... godine, ...-.... godine, ...-.... godine i ...-.... godine (kada su po dobijenim informacijama rođena i umrla tužiljina deca) na Gradskom groblju u Novom Sadu i grobljima u Petrovaradinu nije sahranjeno ni jedno dete sa prezimenom AA ili BB (prezimena roditelja), niti nepoznatog identiteta.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, nižestepeni sudovi su pravnosnažno odbili tužbeni zahtev tužilje za naknadu nematerijalne štete zbog povrede prava na porodični život, pozivajući se na odredbe člana 35. stav 2. Ustava, članova 170.-172. Zakona o obligacionim odnosima (ZOO) i člana 15. Zakona o javnim službama, nalazeći da tužilja nije pružila dokaze u čemu se sastoji propust organa tužene i da je taj propust u uzročno-posledičnoj vezi sa nematerijalnom štetom čiju naknadu traži. Zauzeli su stanovište da tužilja nije dokazala postojanje odgovornosti tužene u smislu člana 172. ZOO i da tužena nije pasivno legitimisana jer u pogledu eventualno učinjenih štetnih radnji (činjenja ili nečinjenja) zaposlenih u bolnici u kojoj se tužilja porađala tužena ne može biti odgovorna jer nema nezakonitog ili nepravilnog rada njenih organa, već eventualno Klinike za ginekologiju i akušerstvo - Betanija, koja je posebno pravno lice. Nižestepeni sudovi se pozivaju i na Zakon o utvrđivanju činjenica o statusu novorođene dece za koju se sumnja da su nestala iz porodilišta u Republici Srbiji („Službeni glasnik RS“ broj 18/20), sa obrazloženjem da je isti stupio na snagu u toku trajanja ovog parničnog postupka i da je tim zakonom predviđen sistem i mehanizam po kojem su domaći sudovi ovlašćeni da istražuju i pribavljaju dokaze kako bi utvrdili sve relevantne činjenice u vezi sa slučajem kada postoji sumnja roditelja da je novorođeno dete preminulo i po potrebi dosudili naknadu.

Po oceni Vrhovnog kasacionog suda, osnovano se u reviziji tužilje ističe da su nižestepeni sudovi pogrešno primenili materijalno pravo, zbog čega je činjenično stanje ostalo nepotpuno utvrđeno.

U predmetnoj parnici tužilja traži od tužene Republike Srbije da joj naknadi nematerijalnu štete za duševne bolove koje trpi zbog povrede prava na privatan i porodični život (odnosno kako navodi u tužbenom zahtevu zbog trpljenja neizvesnosti, neodgovaranja državnih organa i namernog skrivanja i zataškavanja informacija o stvarnoj sudbini njene dece, zbog reakcija i stavova nadležnih organa koji su pokazali trajnu nezainteresovanost da se utvrdi gde je i kakva je sudbina njene dece).

Članom 8. Evropske konvecije o ljudskim pravima i osnovnim slobodama, koju je naša zemlja ratifikovala i deo je našeg pravnog poretka, zagarantovano je pravo na poštovanje privatnog i porodičnog života. Obostrano uživanje roditelja i deteta u zajedničkom životu predstavlja osnovni element prava na porodični život. To znači da roditelji imaju pravo da u slučaju sumnje u sudbinu i status njihove novorođene dece saznaju istinu o tome, a da je obaveza nadležnih organa države da im pruži tačne i pouzdane informacije o tome. U konretnom slučaju, kod tužilje se pojavila sumnja u pogledu toga kakva je sudbina i status sve njene dece koje je rodila žive u periodu od ... do ... godine, a za koje je dobila zvanične izveštaje da su svi preminuli još u porodilištu kao nedonoščad i da su tamo i kremirani. Sumnje tužilje da deca nisu preminula (kako joj je saopštavano), već da su nestala iz državnog porodilišta proističu iz činjenica da tužilja nije videla telo nijednog deteta (jer su u porodilištu odbijali da joj dozvole da vidi decu nakon saopštavanja da su preminula). Takođe, iako je utvrđeno da je roditeljima preminulog deteta ostavljana mogućnost da preuzmu telo radi sahranjivanja, a tek u slučaju da oni ne prihvate ovu mogućnost Klinički centar Vojvodine bi kremirao tela u za to namenjenom objektu u sklopu centra (do marta 2007. godine od kada zbog izmene propisa kremacija posmrtnih ostataka pacijenata prelazi na JKP „Lisje“ Novi Sad), tužilji nije omogućeno da sahrani decu, već joj je u pogledu sahranjivanja saopštavano da je to dužnost bolnice i odbijali su da joj predaju decu kako bi ih sahranila. Bivši suprug tužilje BB je naknadno od Instituta za patologiju dobio samo usmenu informaciju da su preminula deca kremirana prema tadašnjoj praksi. Od medicinske dokumentacije, tužilja je prilikom izlaska iz porodilišta posle svakog porođaja dobijala samo otpusnicu. Iako su joj sva deca po dobijenim informacijama preminula ubrzo nakon rođenja, tužilji nisu izdavane potvrde o smrti dece. Takođe, naknadno dostavljena dokumantacija tužilji iz porodilišta koja prati porođaj, rođenje i smrt svakog deteta ponaosob je nepotpuna i neuredna. Tužilja je dobila samo tri obdukciona zapisnika 2002. godine, iako je u pet porođaja rodila šestoro dece i sva su (navodno) umrla u porodilištu. Prema utvrđenju prvostepenog suda, koje je drugostepeni sud prihatio kao pravilno, obdukcioni zapisnici nisu potpuni za svu decu, kod nekih nisu upisani svi potrebni podaci, kod nekih nema obdukcionih nalaza i nema potpisa lekara koji su vršili obdukciju, neki su prepravljani u pogledu datuma i vremena smrti, a kod nekih nije upisan dan kada je obdukcija vršena, dok za devojčicu rođenu ... godine nema uputa za obdukciju ni obdukcionog zapisnika, niti prijave činjenice rođenja i smrti ovog deteta matičaru, već su te činjenice upisane samo u knjizi dečjeg protokola i registar kadavera. Takođe, podaci o upisima datuma rođenja odnosno smrti tužiljine preostale dece, koji su izvršeni na osnovu podataka koje je bolnica dostavila matičaru, su u nekim delovima prepravljeni. Sve ove propuste, koji ukazuju da je medicinska dokumentacija i dokumentacija nadležene matične službe neuredno vođena i nepotpuna, nižestepeni sudovi su ocenili kao razloge za podsticanje sumnje tužilje o sudbini i statusu njene dece, ali smatraju da je tužilja od strane radnika Kliničkog centra Vojvodine (u čijem je sastavu Klinika za ginekologiju i akušerstvo) ostala uskraćena za potpune, verodostojne i blagovremeno date informacije i odgovore o statusu i sudbini njene dece, te da zato za takvo postupanje nema odgovornosti tužene države.

Međutim, po oceni revizijskog suda, za sada se ne može ispitati pravilnost zaključka nižestepenih sudova da nema odgovornosti tužene države zbog nepravilnog i nezakonitog rada njenih organa. Naime, obaveza nadležnih organa tužene je da omoguće tužilji da sazna istinu o svojoj deci rođenoj od ... do ... godine, odnosno da utvrde sve činjenice pogodne da se utvrdi istina o sudbini i statusu sve dece, zbog čega se tužilja i obraćala nadležnom javnom tužiocu, policiji i Anketnom odboru nakon što je dobila nepotpunu dokumentaciju i informacije od porodilišta u kojem se porađala. Organi tužene su se pasivno ponašali jer nisu razjasnili sporne okolnosti zbog kojih tužilja sumnja u istinitost podataka navedenih u medicinskoj dokumentaciji i u javnim ispravama koje donose organi tužene. Suprotno zaključku nižetepenih sudova, pored nesumnjivih propusta klinike u kojoj se tužilja porađala, postoji i propust tužene da preduzme sve potrebe radnje iz svojih zakonskih nadležnosti radi opsežnije provere tačnosti tužiljinih tvrdnji, posebno što tuženu na aktivnije postupanje u slučajevima gde postoji sumnja da li je beba nestala u porodilištu (što su tužiljine sumnje za svu rođenu decu zbog nepotpuno i netačno prikaznih podataka u javnim ispravama) obavezuje i odluka Eropskog suda za ljudska prava doneta u predmetu Jovanović protiv Srbije (predstavka br. 21794/08), iako se u ovom postupku ne može primeniti Zakon o utvrđivanju činjenica o statusu novorođene dece za koju se sumnja da su nestala iz porodilišta u Republici Srbiji, jer je ovaj zakon stupio na snagu 11.03.2020. godine, a primenjuje se od 12.06.2020. godine, dok je tužba u ovoj pravnoj stvari podneta 15.11.2018. godine. Dakle, pre stupanja na snagu navedenog Zakona koji se ne može retroaktivno primeniti. Tužilji nije obezbeđen delotvoran postupak u vezi sa pravom na poštovanje porodičnog života, koje je tužilji trajno povređeno uskraćivanjem informacija vezanih za njene porođaje, rođenja i smrti dece u periodu od ... do ... godine. Iako je tužilja kontinuirano iskazala interesovanje za sudbinu svoje dece, kako obraćanjem nadležnim zdravstvenim ustanovama, tako i nadležnim državnim organima, činjenično stanje je nepotpuno utvrđeno u pogledu ishoda njenih obraćanja, zbog čega se za sada ne može ispitati da li su nadležni organi pokazali zainteresovanost za slučaj budući da nije dokazano da su tužilji na njen zahtev pružili pouzdane inforamcije o sudbini i statusu njene dece, da su ispitali sve okolnosti konretnog slučaja u granicima svoje nadležnosti i time otkloniti svaku dalju sumnju i neizvesnost.

S obzirom na navedeno, po oceni Vrhovnog kasacionog suda, za sada se ne može ispitati pravilnost primene materijalnog prava jer je činjenično stanje nedovoljno raspravljeno i samim tim nepotpuno utvrđeno u pogledu propusta tužene u vezi sačinjavanja dokumenatacije matične službe i u prikupljanju informacija o statusu i sudbine tužiljine dece i njene odgovornosti, bez obzira na to što je inicijalnu povredu ljudskih prava tužilje prouzrokovala zdravstvena ustanova koja ima status pravnog lica i stranačku sposobnost. Osim toga, nije utvrđeno da li je tužena osnivač zdravstvene ustanove u kojoj se tužilja porađala i da li se sredstva za finasiranje delatnosti ova zdravstvene ustanove obezbeđuju iz budžeta tužene.

Sledom navedenog, prvostepeni sud će u ponovnom postupku utvrditi činjenično stanje u smislu iznetih primedbi, da bi potom pravilnom primenom materijalnog prava odlučio o tužbenom zahtevu.

Kako odluka o troškovima postupka zavisi od ishoda odluke o glavnoj stvari, to je i ona ukinuta.

Iz navedenih razloga, Vrhovni kasacioni sud je odlučio kao u izreci rešenja, primenom odredbe člana 416. stav 2. ZPP

Predsednik veća - sudija
Zvezdana Lutovac, s.r.

Za tačnost otpravka
Upravitelj pisarnice
Marina Antonić