Presuda Vrhovnog suda o pravnoj prirodi socijalnog programa kao ugovora u korist trećih lica

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu u preinačujućem delu, tuženi je blagovremeno izjavio reviziju zbog pogrešne primene materijalnog prava.

Presudom Vrhovnog kasacionog suda Rev2 3146/2018 od 27.05.2020. godine, odbijena je kao neosnovana revizija tuženog izjavljena protiv presude Apelacionog suda u Beogradu Gž1 178/2018 od 04.05.2018. godine.

Odlukom Ustavnog suda Už 10553/2020 od 22.12.2022. godine, stavom prvim izreke, usvojena je ustavna žalba tuženog i utvrđeno da je presudom Vrhovnog kasacionog suda Rev2 3146/2018 od 27.05.2020. godine, povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije. Stavom drugim izreke, poništena je navedena presuda Vrhovnog kasacionog suda i određeno da isti sud donese novu odluku o reviziji tužioca izjavljenoj protiv presude Apelacionog suda u Beogradu (pogrešno označeno Apelacionog suda u Novom Sadu) Gž1 178/2018 od 04.05.2018. godine.

U ponovnom postupku po reviziji tuženog, Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu primenom člana 408, u vezi člana 403. stav 2. tačka 2. Zakona o parničnom postupku („Sl. glasnik RS“ br. 72/11...18/20 i 10/23), pa je našao da je revizija tuženog neosnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju revizijski sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema činjeničnom stanju, tužilac je bio u radnom odnosu kod tuženog na osnovu ugovora o radu od 2006. godine do 24.05.2013. godine, kada mu je radni odnos prestao na osnovu rešenja tuženog poslodavca. Vlada Republike Srbije, tuženi, reprezentativni sindikati kod tuženog i reprezenatativni sindikati na nivou Republike Srbije su 17.06.2008. godine zaključili Socijalni program za „NIS“ AD Novi Sad. Članom 9. Socijalnog programa predviđena je obaveza tuženog da kao poslodavac, izvrši jednokratno trajno povećanje zarade zaposlenog u visini od 15% u odnosu na mesec koji je prethodio preuzimanju „NIS“ AD Novi Sad, uz obavezu da tako utvrđene zarade ubuduće usklađuje u skladu sa indeksom troškova života, realnim rastom u skladu sa rezultatima poslovanja i rastom bruto društvenog proizvoda u periodu važenja Socijalnog programa (17.06.2008. godine do 31.12.2012. godine). Odredbom člana 10. Socijalnog programa predviđeno je da se poslodavac obavezuje da obezbedi da se ne smanjuje realna vrednost zarada, utvrđena članom 9. Socijalnog programa. Preuzimanje NIS-a izvršeno je 11.02.2009. godine. U daljem periodu tuženi je zaposlenima usklađivao zaradu sa indeksom troškova života i realnim rastom u skladu sa rezultatima poslovanja i rastom bruto društvenog proizvoda. Na osnovu Odluke generalnog direktora tuženog od 30.04.2009.godine, kojom je predviđena isplata utvrđena članom 42. Kolektivnog ugovora, tuženi je svim zaposlenima, osim menadžerima I i II grupe isplatio jednokratni dodatak na zaradu od 15% za mesec april 2009. godine. Na osnovu nalaza veštaka utvrđena je visina razlike između zarade koja je tužiocu isplaćena i uvećane zarade za 15% koja bi tužiocu pripala u spornom periodu, do kada uvećanje od 15% nije isplaćivano.

Na osnovu utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je odbio tužbeni zahtev, nalazeći da Socijalni program nema značaj opšteg akta, koji se neposredno primenjuje, jer se njime ne uređuju prava, obaveze i odgovornosti zaposlenih, već predstavlja akt poslovne politike, kojim se utvrđuje sistem mera i aktivnosti na obezbeđivanju prava zaposlenih za čijim je radom prestala potreba i drugih aktivnosti, a da bi pravo na uvećanje zarade od 15% (predviđeno Programom) imalo trajni karakter, moralo je biti regulisano Kolektivnim ugovorom ili ugovorom o radu, što u konkretnom slučaju nije učinjeno, pa to i tužbeni zahtev čini neosnovanim.

Drugostepeni sud je delimično preinačio prvostepenu presudu i usvojen je tužbeni zahtev za isplatu razlike u zaradi za period od maja 2011. godine zaključno sa decembrom 2012. godine, uz uplatu odgovarajućih doprinosa, nalazeći da socijalni program ima karakter opšteg akta kojim su uređena prava i obaveze iz radnog odnosa, da se primenjuje neposredno, te da tuženi nije ispunio svoju obavezu preuzetu zaključivanjem Socijalnog programa, jer nije uvećao zaradu zaposlenima za sve vreme važenja navedenog programa.

Postupajući u izvršenju odluke Ustavnog suda, Vrhovni sud je ponovo razmotrio sve revizijske razloge i utvrdio da se revizijom neosnovano ukazuje da je drugostepena presuda zasnovana na pogrešnoj primeni materijalnog prava.

Socijalni program za NIS AD Novi Sad je zaključen na osnovu Sporazuma između Vlade RS i Vlade Ruske Federacije o saradnji u oblasti naftne i gasne privrede, Protokola o osnovnim uslovima kupovine od strane OAO Gasprom Njeft akcija Kompanije naftne industrije Srbija AD Novi Sad, koji čine 51% osnivačkog kapitala, kao i Kolektivnog ugovora za NIS AD Novi Sad. Potpisnici akta su u ime Vlade Republike Srbije - Ministarstvo energetike RS; u ime Društva za istraživanje, proizvodnju, preradu, distribuciju i promet nafte i naftnih derivata, istraživanja i proizvodnje prirodnog gasa „Naftna industrija Srbije“ AD Novi Sad – predsednik Upravnog odbora i generalni direktor; reprezentativni sindikati kod poslodavca i to: Jedinstvena sindikalna organizacija NIS AD Novi Sad; Jedinstvena sindikalna organizacija NIS – Naftagas Novi Sad; reprezentativni sindikati na nivou RS i grane; Samostalni sindikat radnika energetike i petrohemije Srbije i Sindikat hemije, nemetala, energetike i rudarstva – UGS nezavisnost.

Socijalnim programom i navedenim aktima su uređena prava, obaveze i odgornosti zaposlenih i poslodavca. Ove akte su potpisali svi ovlašćeni predstavnici učesnika u njihovom donošenju. Na taj način konstituisana je i obaveza poslodavca propisana odredbom člana 9. Socijalnog programa, koja ima neposredno pravno dejstvo prema svim zaposlenima. Stoga i predmetni Socijalni program, u konkretnom slučaju, saglasno obavezama i pravima koja se njime konstituišu ima pravnu prirodu ugovora u korist trećih lica. Iz tog razloga i tužilac, kao zaposleni kod tuženog poslodavca, ima neposredno pravo da zahteva ispunjenje poslodavčeve obaveze koja je konstituisana u korist svih zaposlenih po osnovu predmetnog socijalnog programa, jer je takvo pravo tužioca utemeljeno u odredbi člana 149. stav 1. Zakona o obligacionim odnosima.

Pravni stav Vrhovnog suda se potvrđuje i radnjama tuženog preduzetim u cilju ispunjenja njegove obaveze ustanovljene članom 9. Socijalnog programa. Tom odredbom je propisano povećanje zarade zaposlenih jednokratno i trajno. U skladu sa takvom obavezom tuženi je delimično i postupio. Za prvi mesec poslovanja po potpisivanju socijalnog programa tuženi je navedenu obavezu u celosti ispunio (april 2011.godine), ali ne i za preostali period do isteka vremena važenja Socijalnog programa (zaključno sa decembrom 2012.godine).

Postupajući u skladu sa odlukom Ustavnog suda, Vrhovni sud je prihvatio stanovište da socijalni program nema karakter opšteg akta. Međutim, ocenio je da socijalni program ima pravnu prirodu ugovora u korist trećeg lica. Stoga je tužilac ovlašćen da po osnovu zaključenog socijalnog programa neposredno zahteva i ostvaruje sva prava koja su mu njime priznata. U tom kontekstu cenjena je i činjenica da je tuženi kao ugovorna strana nesporno prihvatio obavezu iz socijalnog programa. To se potvrđuje njegovim ponašenjem iskazanim u delimičnom ispunjenju obaveze koja mu je po tom osnovu konstituisana. Zato nema sumnje da je tuženi svestan preuzete obaveze po socijalnom programu preduzeo i neposrednu radnju izvršenja prava ustanovljenog u korist svih zaposlenih tako što je izvršio isplatu ugovorenog iznosa zarade svim zaposlenima za period od jednog meseca u odnosu na početak primene socijalnog programa. Iz tog razloga, osnovan je zahtev tužioca za isplatu neizmirene razlike u zaradi za preostali period važenja Socijalnog programa do 31.12.2012. godine, kako to pravilno zaključuje drugostepeni sud.

Sledom iznetog, tužilac ima pravo i na isplatu zakonske zatezne kamate na dosuđene mesečne iznose od njihove dospelosti do konačne isplate, u smislu člana 277. stav 1. ZOO.

O troškovima postupka odlučeno je pravilnom primenom članova 153. stav 1. i 154. stav 2. ZPP.

Na osnovu iznetog, primenom člana 414. stav 1. ZPP, odlučeno je kao u izreci.

Predsednik veća – sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković