Odbijanje revizije u sporu radi utvrđenja diskriminacije u oblasti rada

Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž1 2430/24 od 23.08.2024. godine, stavom prvim izreke, odbijena je kao neosnovana žalba tužioca i potvrđena prvostepena presuda. Stavom drugim izreke, odbijen je zahtev tužioca za naknadu troškova drugostepenog postupka.

Protiv pravnosnažne presude donete u drugom stepenu, tužilac je blagovremeno izjavio reviziju, zbog bitnih povreda odredaba parničnog postupka, pogrešno utvrđenog činjeničnog stanja i pogrešne primene materijalnog prava.

Tuženi je podneo odgovor na reviziju tužioca sa zahtevom za naknadu troškova povodom njegovog sastava.

Vrhovni sud je ispitao pobijanu pravnosnažnu presudu na osnovu člana 41. stav 4. Zakona o zabrani diskriminacije („Službeni glasnik RS“ br. 22/09) i članova 403. stav 2. tačka 1. i 408. Zakona o parničnom postupku - ZPP („Službeni glasnik RS“, br.72/11 ... 10/23) i našao da je revizija tužioca neosnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti. Bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 12. ZPP, na koju revizija ukazuje, nije predviđena kao razlog za izjavljivanje revizije članom 407. stav 1. tačke 1. – 3. ZPP.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilac je obavljao rad kod tuženog u periodu 16.06.2011. godine do 31.07.2015. godine po osnovu više sukcesivno zaključenih ugovora o privremenim i povremenim poslovima. Presudom Prvog osnovnog suda u Beogradu P1 2275/15 od 26.10.2016. godine, usvojen je tužbeni zahtev tužioca i poništen je kao nezakonit akt tužene kojim je tužiocu otkazan ugovor o obavljanju privremenih i povremenih poslova od 19.06.2015. godine, te je obavezan tuženi da tužioca vrati na rad. Presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž1 535/17 od 04.05.2018. godine, preinačena je navedena prvostepena presuda tako što je utvrđeno da je tužilac zasnovao radni odnos na neodređeno vreme kod tuženog dana 16.06.2011. godine. Po osnovu ugovora o privremenim i povremenim poslovima tužilac je primao manju zaradu od zaposlenih koji su obavljali iste poslove po osnovu ugovora o radu na neodređeno vreme, nisu mu isplaćivani troškovi za ishranu u toku radnog vremena i regres za korišćenje godišnjeg odmora, niti doprinos poslovnom uspehu tuženog, a nije mu uplaćivan ni doprinos za dobrovoljni penzioni fond. Zbog nezakonitog otkaza ugovora, tužilac nije radio kod tuženog u periodu od 01.08.2015. godine do 18.07.2018. godine kada mu je tuženi, postupajući po pravnosnažnoj presudi, ponudio zaključenje ugovora o radu, ali tužilac nije prihvatio da se vrati na rad.

Na osnovu utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je, primenom članova 2, 16. i 45. Zakona o zabrani diskriminacije i članova 18. i 19. Zakona o radu, odbio tužbeni zahtev tužioca za utvrđenje diskriminacije i akcesorni zahtev za naknadu nematerijalne štete, sa stanovištem da tužilac u konkretnom slučaju nije učinio verovatnim da su mu neopravdano uskraćena prava iz radnog odnosa, odnosno da je tuženi učinio povredu načela jednakih prava i obaveza ili bilo koji akt diskiminacije ili diskriminatorsko postupanje u odnosu na tužioca zbog nekog njegovog ličnog svojstva. Prema stanovištu ovog suda, ugovor o obavljanju privremenih i povremenih poslova koje je tužilac zaključio sa tuženim predstavlja fleksibilnu formu rada koju poznaje Zakon o radu, a radno-pravni status ne može predstavljati lično svojstvo kao osnov diskriminacije u smislu člana 2. Zakona o zabrani diskriminacije. Uporedna grupa za tužioca mogu biti samo zaposleni koji imaju zaključen ugovor o privremenim i povremenim poslovima, te tužilac u odnosu na tu grupu mora učiniti verovatnim nejednako postupanje, odnosno razlikovanje po osnovu nekog svog ličnog svojstva, budući da je za postojanje diskriminacije potrebno različito postupanje prema jednakima, a ne prema nejednakima, kakav je konkretna slučaj.

Drugostepeni sud je iz istih razloga potvrdio prvostepenu presudu, prihvatajući u svemu date razloge i pravnu argumentaciju prvostepenog suda.

Po oceni Vrhovnog suda, neosnovani su navodi revizije o pogrešnoj primeni materijalnog prava.

Zabrana diskriminacije u oblasti rada propisana je Ustavom, a bliže je regulisana Zakonom o zabrani diskriminacije i Zakonom o radu. Prema članu 16. stav 1. Zakona o zabrani diskriminacije („Službeni glasnik RS“, broj 22/09), zabranjena je diskriminacija u oblasti rada, odnosno narušavanje jednakih mogućnosti za zasnivanje radnog odnosa ili uživanje pod jednakim uslovima svih prava u oblasti rada. Zaštitu od diskriminacije iz stava 1. ovog člana uživa lice u radnom odnosu, lice koje obavlja privremene i povremene poslove ili poslove po ugovoru o delu ili drugom ugovoru, lice na dopunskom radu, lice koje obavlja javnu funkciju, pripadnik vojske, lice koje traži posao, student i učenik na praksi, lice na stručnom osposobljavanju i usavršavanju bez zasnivanja radnog odnosa, volonter i svako drugo lice koje po bilo kom osnovu učestvuje u radu. Zakon o zabrani diskriminacije, u članu 2. stav 1. tačka 1. propisuje da izrazi „diskriminacija“ i „diskriminatorsko postupanje“ označavaju svako neopravdano pravljenje razlike ili nejednako postupanje odnosno propuštanje (isključivanje, ograničavanje ili davanje prvenstva), u odnosu na lica ili grupe kao i članova njihovih porodica, ili njima bliska lica na otvoren ili prikriven način, a koji se zasniva na nekom ličnom svojstvu. Zakonom o radu zabranjena je neposredna i posredna diskriminacija lica koja traže zaposlenje kao i zaposlenih s obzirom na pol, rođenje, jezik, rasu, boju kože, starost, trudnoću, zdravstveno stanje, odnosno invalidnost, nacionalnu pripadnost, veroispovest, bračni status, porodične obaveze, seksualno opredeljenje, političko ili drugo uverenje, socijalno poreklo, imovinsko stanje, članstvo u političkim organizacijama, sindikatima, ili neko drugo lično svojstvo (član 18). Neposredna diskriminacija u smislu ovog zakona jeste svako postupanje uzrokovano nekim od osnova iz člana 18. ovog zakona, kojim se lice koje traži zaposlenje kao i zaposleni stavlja u nepovoljniji položaj u odnosu na drugo lice u istoj ili sličnoj situaciji (član 19. stav 1), a prema stavu 2. istog člana posredna diskriminacija u smislu ovog Zakona postoji kada određena naizgled neutralna odredba, kriterijum ili praksa stavlja ili bi stavila u nepovoljniji položaj u odnosu na druga lica – lice koje traži zaposlenje, kao i zaposlenog zbog određenog svojstva, statusa, opredeljenja ili uverenja iz člana 18. ovog Zakona.

Prema citiranim zakonskim normama, osnovna karakteristika diskriminacije jeste pravljenje razlike između lica koje tvrdi da je diskriminisano i drugih lica u istoj ili sličnoj situaciji, koje pri tom mora biti neopravdano i mora biti vezano za neko lično svojstvo diskrimisanog lica.

Prema članu 45. stav 2. Zakona o zabrani diskriminacije, lice koje tvrdi da je diskriminisano mora da učini verovatnim akt diskriminacije, odnosno da mu je zbog nekog ličnog svojstva povređeno ljudsko ili manjinsko pravo zajemčeno Ustavom i to predstavlja neophodnu pretpostavku da bi se mogla utvrditi povreda načela zabrane diskriminacije.

Tužilac u ovom postupku traži da se utvrdi da je tuženi kao poslodavac izvršio diskriminaciju prema njemu jer mu je u periodu kada je bio radno angažovan po osnovu ugovora o obavljanju privremenih i povremenih poslova (za koje je pravnosnažnom sudskom odlukom utvrđeno da su fiktivni - ništavi ugovori) isplaćivana manja zarada nego drugim zaposlenima koji su kod tuženog obavljali iste poslove po osnovu ugovora o radu na neodređeno vreme. Tužilac smatra da uporedna grupa kod tuženog treba da budu zaposleni u radnom odnosu na neodređeno vreme jer se mora smatrati da je i tužilac bio u radnom odnosu na neodređeno vreme budući da je presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž1 535/17 od 04.05.2018. godine utvrđeno da je zasnovao radni odnos na neodređeno vreme kod tuženog dana 16.06.2011. godine. Zbog toga tužilac smatra da je bio diskriminisan u pogledu prava i obaveza iz radnog odnosa u smislu da mu je bila isplaćivana manja zarada, da mu nisu bili isplaćivani troškovi za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora, kao ni bonusi po osnovu poslovnih rezultata tuženog, a nije mu uplaćivan ni doprinos za dobrovoljno penzijsko osiguranje kao zaposlenima koji su kod tuženog obavljali iste poslove po osnovu ugovora o radu.

Po nalaženju Vrhovnog suda, pravilno su nižestepeni sudovi odbili tužbeni zahtev za utvrđenje da je tužilac diskriminisan u oblasti rada od strane tuženog, kao i akcesorni zahtev za naknadu štete. Tužilac nije učinio verovatnim da je zbog nekog svog ličnog svojstva stavljen u nepovoljniji položaj u odnosu na druga lica koja su u istovetnoj činjeničnoj situaciji. U situaciji kada je tužilac nezadovoljan postupanjem tuženog (jer nije sa njim zaključio ugovor o radu na neodređeno vreme), a da pri tome nije dokazao da je zaključivanje ugovora o privremenim i povremenim poslovima sa pravima i obavezama koje proizlaze iz ovakvih vrsta ugovora u vezi sa nekim ličnim svojstvom tužioca, ne može se govoriti o diskriminaciji u oblasti rada u smislu citiranih zakonskih odredbi. To što je tuženi sa pojedinim zaposlenima zaključio ugovore o radu, a sa tužiocem ugovor o privremenim i povremenim poslovima u cilju njegovog radnog angažovanja van forme radnog odnosa, ne može se smatrati aktom diskrimincije, s obzirom na to da se radi o postupanju tuženog kao poslodavca u okviru svojih ovlašćenja u skladu sa Zakonom o radu, a u odnosu na koje tužilac nije istakao da je zasnovano na kojem konkretno njegovom ličnom svojstvu. Sporno se u suštini odnosi na pitanje eventualnog nezakonitog ili nepravilnog rada poslodavca kada je sa tužiocem zaključio ugovore o privremenim i povremenim poslovima i da li tužilac u situaciji utvrđene pravne nevažnosti zaključenih ugovora ima pravno na eventualnu naknadu štete u visini razlike zarade i neisplaćenih drugih primanja i naknada, što može da ostvaruje u posebnok postupku za naknadu štete po osnovu zaključenih ništavih ugovora, dok se o diskriminaciji ne može govoriti bez utemeljenosti na nekom ličnom svojstvu tužioca.

S obzirom na izneto, neosnovani su navodi revizije o pogrešnoj primeni materijalnog prava jer iz utvrđenog činjeničnog stanja ne sledi da je tuženi neopravdano stavio tužioca u nepovoljniji položaj u odnosu na druge zaposlene i to iz razloga koji bi predstavljali diskriminaciju prema tužiocu. Sledstveno tome, neosnovan je i zahtev tužioca za naknadu štete.

Iz iznetih razloga, Vrhovni sud je na osnovu odredbe člana 414. stav 1. ZPP, odlučio kao u stavu prvom izreke.

Troškovi odgovora na reviziju po oceni Vrhovnog suda, nisu bili potrebni tuženom za vođenje ove parnice, te je primenom člana 154. stav 1. u vezi člana 165. stav 1. ZPP, Vrhovni sud odlučio kao u stavu drugom izreke.

Predsednik veća – sudija

Mirjana Andrijašević, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković