Odluka Vrhovnog suda o neutvrđivanju faktičkog radnog odnosa i isplati zarada

Vrhovni sud je ispitao pobijanu presudu primenom člana 408. Zakona o parničnom postupku – ZPP(„Službeni glasnik RS“, br. 72/11 ... 10/23), i utvrdio da je revizija neosnovana.

U postupku nije učinjena bitna povreda odredaba parničnog postupka iz člana 374. stav 2. tačka 2. ZPP, na koju Vrhovni sud pazi po službenoj dužnosti.

Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilac je radio kod tuženog u okružnoj kancelariji Nacionalnog saveta romske nacionalne manjine Srbije sa sedištem u Prokuplju. Sa radom je počeo 01.02.2015. godine, zajedno sa BB i VV, a GG im je obećao zaključenje ugovora o radu i isplatu minimalne zarade. Nakon smrti regionalnog šefa kancelarije, VV, nisu slati izveštaji i nije korišćen pečat tuženog, a tužiocu je isplaćen samo jednom iznos od 15.000,00 dinara. Tuženi je upisan u Registar nacionalnih saveta nacionalnih manjina na osnovu rešenja Ministarstva za ljudska i manjinska prava, a kao ovlašćeno lice upisan je DD. Odlukom o formiranju okružnih kancelarija Saveta od 07.12.2014. godine formirana je i okružna kancelarija tuženog sa sedištem u Prokuplju. Kada je tuženi raskinuo ugovor o zakupu poslovnog prostora 10.07.2017. godine, u ime tuženog, kao zakupca tog poslovnog prostora ključeve poslovnog prostora predao je GG vlasniku poslovnog prostora, a prilikom iseljenja tuženog iz tog prostora bili su prisutni svedoci, radnici tuženog, tužilac i BB. Prema pisanoj izjavi svedoka ĐĐ, radnika tuženog na poslovima referenta tokom 2015. i 2016. godine, sledi da je ovom svedoku poznato da je tužilac radio u kancelariji u Prokuplju i da su dogovarali aktivnosti regionalne kancelarije, kao i da su se tužilac i BB više puta obraćali da im se isplate zarade, kao i da dobiju rešenja o radnom odnosu. Prema izjavi svedoka EE, on je dolazio u ovu kancelariju negde 2015. godine i u njoj je zatekao tužioca i još jednu osobu, te da je čuo razgovor između tužioca i GG, koji se odnosio na neisplaćene zarade i regulisanje radnog odnosa. Iz iskaza svedoka GG, utvrđeno je da su u kancelariji svi obavljali poslove volonterski, da je VV bio šef regionalne kancelarije, ali da je i on obavljao poslove volonterski, da tužilac nije bio zaposlen u kancelariji, a da se isplata od 15.000,00 dinara odnosi na pomoć udruženju i nije bila uplata tužiocu za njegov rad. Izveden je dokaz veštačenje od strane sudskog veštaka ekonomsko finansijske struke i utvrđena visina minimalne zarade za sporni period, umanjen za iznos od 15.000,00 dinara.

Polazeći od ovako utvrđenog činjeničnog stanja, prvostepeni sud je usvojio tužbeni zahtev tužioca, primenom člana 30. i 32. Zakona o radu, jer je utvrdio da je tužilac faktički radio kod tuženog u spornom periodu i da mu stim u vezi pripada pravo na naknadu štete u visini minimalne zarade.

Drugostepni sud je preinačio prvostepenu presudu i odbio, kao neosnovan tužbeni zahtev tužioca, primenom člana 30. i 32. Zakona o radu. Po stanovištu drugostepenog suda, tužilac, na kome je teret dokazivanja da je radio kod tuženog, nije dokazao da je obavljao poslove koji nemaju karakter volonterskih ili pomoćnih poslova, niti koje je konkretno poslove obavljao za tuženog, odnosno sa kojim opisom poslova i u kom periodu je iste obavljao. Uspostavljeni odnos između tužioca i tuženog ne ispunjava uslove koji bi doveli do primene pravne fikcije o postojanju radnog odnosa, s obzirom da između njih nije postojao ni usmeni dogovor kojim bi bio određen novčani iznos osnovne zarade, kao ni elementi za utvrđenje radnog učinka, naknade zarade, uvećanje zarade i drugih primanja zaposlenih, radno vreme, opis poslova, vreme trajanja dnevnog ili nedeljnog radnog vremena niti je na strani tuženog postojala saglasnost za uspostavljanje radnog odnosa na neodređeno vreme. S obzirom na to, da je smatrao da je teret dokazivanja činjenica i okolnosti vezanih za postojanje radnog odnosa i neprekidnog rada u spornom periodu bio na tužiocu, da tužilac nije dokazao da je u spornom periodu radio kod tuženog, te da sa tih razloga nisu ispunjeni uslovi za primenu pravne fikcije iz člana 32. stav 2. Zakona o radu. Sa istih razloga drugostepeni sud je odbio kao neosnovan tužbeni zahtev tužioca za naknadu štete u visini minimalne zarade za sporni period.

Po oceni Vrhovnog suda, neosnovano se revizijom tužioca ukazuje da je drugostepeni sud pogrešno primenio materijalno pravo.

Članom 30. stavom 1. Zakona o radu, propisano je da se radni odnos zasniva ugovorom o radu; da ugovor o radu zaključuju zaposleni i poslodavac. Stavom 3. istog člana propisano je, da se ugovor o radu smatra zaključenim kada ga potpišu zaposleni i poslodavac, a stavom 5. da ugovor o radu u ime i za račun poslodavca zaključuje nadležni organ kod poslodavca, odnosno lice utvrđeno zakonom ili opštim aktom poslodavca ili lice koje oni ovlaste. Članom 32. stav 1. istog zakona propisano je, da se ugovor o radu zaključuje pre stupanja zaposlenog na rad, u pisanom obliku, dok je stavom 2. istog člana propisano, da ako poslodavac sa zaposlenim ne zaključi ugovor o radu u skladu sa stavom 1. ovog člana, smatra se da je zaposleni zasnovao radni odnos na neodređeno vreme danom stupanja na rad.

Iz napred citiranih odredbi Zakona o radu sledi da je ugovor o radu formalan, jer se zaključuje u pisanom obliku pre stupanja zaposlenog na rad i dvostrano obavezan i teretan prani posao. U cilju sprečavanja zloupotrebe na tržištu rada i eliminacije „rada na crno“ (faktičkog rada) zakon je uveo pravilo o pravnoj fikciji postojanja radnog odnosa, izraženog članom 32. stav 2. Zakona o radu kojim je kako je to napred navedeno, propisano da ako poslodavac sa zaposlenim ne zaključi ugovor o radu u skladu sa stavom 1. tog člana, smatraće se da je zaposleni zasnovao radni odnos na neodređeno vreme danom stupanja na rad. Ova pravna fikcija omogućava da radni odnos nastane i bez zaključenja ugovora o radu u pisanom obliku. Za njenu primenu dovoljno je da je radnik stupio na rad, pa se smatra da je danom početka rada zasnovao radni odnos. U situaciji kada je zaposleni stupio na rad nije nužno posebno istraživati volju ugovarača. Volja se smatra postojećom samom činjenicom da poslodavac prima zaposlenog na rad i da zaposleni za rad prima naknadu (zaradu). Ako poslodavac ne želi primenu ove odredbe (fikcije o postojanju radnog odnosa) mora zaključili ugovor o privremenim ili povremenim poslovima, ugovor o delu ili neki drugi ugovor kojim se ne zasniva radni odnos. U konkretnom slučaju između stranaka nije zaključen u pisanom obliku neki od ugovora kojim se ne zasniva radni odnos.

Kada se pođe od sadržine citiranih odredbi Zakona o radu i utvrđenog činjeničnog stanja, po oceni Vrhovnog suda, pravilan je zaključak drugostepenog suda da u ovom slučaju nisu ispunjeni uslovi za primenu člana 32. Zakona o radu, s obzirom na to da tužilac nije dokazao da je zasnovao radni odnos kod tuženog, odnosno koje je konkretno poslove obavljao za tuženog, niti je dokazao da je između njih postojao usmeni dogovor kojim bi bio određen novčani iznos osnovne zarade odnosno elementi za utvrđivanje radnog učinka, naknade zarade i drugih primanja, radno vreme, opis poslova, vreme trajanja dnevnog ili nedeljnog radnog vremana, kako je to pravilno zaključio drugostepeni sud i sa kojih razloga su neosnovani navodi revizije tužioca o pogrešnoj primeni materijalnog prava.

Neosnovani su navodi revizije kojima se ukazuje da je tužilac radio kod tuženog u određenom vremenskom periodu, obavljajući radne zadatke iz okvira delatnosti tuženog. Činjenice na koje se ukazuju u reviziji, u pogledu načina rada tužioca, nisu utvrđene u toku postupka, a u postupku po reviziji ne može se osporavati utvrđeno činjenično stanje. Tačno je da za izjednačavanje faktičkog rada sa radnim odnosom na neodređeno vreme nije relevantna i opredeljujuća volja ugovarača. Za primenu pravila o pravnoj fikciji postojanja radnog odnosa potrebno je i dovoljno je da je zaposleni stupio na rad iz čega se izvodi zaključak da je postojala volja za zasnivanje radnog odnosa. Međutim, da bi ova pravna fikcija bila u celosti realizovana, potrebno je da zaposleni za svoj rad prima naknadu (zaradu) i ostvaruje druga prava i obaveze iz radnog odnosa, sa odgovarajućim radnim vremenom i utvrđenim radnim zadacima, jer samo tako uspostavljen radni odnos između poslodavca i zaposlenog može se upodobiti radnom odnosu na neodređeno vreme, a što tužilac nije dokazao.

Vrhovni sud je cenio i ostale navode revizije tužioca, ali je ocenio da su isti neosnovani i bez uticaja na pravilnost drugostepene odluke.

U skladu sa iznetim, primenom člana 414. stav 1. ZPP, odlučeno je kao u izreci.

Predsednik veća-sudija

Dobrila Strajina, s.r.

Za tačnost otpravka

Zamenik upravitelja pisarnice

Milanka Ranković