Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje i imovinu

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu, utvrđujući povredu prava na pravično suđenje i imovinu. Redovni sudovi su proizvoljno primenili pravo kada su odbili izvršenje pravosnažnih presuda za naknadu zarade, pogrešno tumačeći da je sporazumom o prestanku radnog odnosa prestalo i to potraživanje.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Bosa Nenadić i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Bratislav Đokić, dr Goran Ilić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, dr Dragiša Slijepčević, Milan Stanić, dr Dragan Stojanović, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović i Predrag Ćetković, u postupku po ustavnoj žalbi Binase Muratović iz Novog Pazara, na osnovu člana 167. tačka 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 11. novembra 2010. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba Binase Muratović i utvrđuje da je rešenjem Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 626/08 od 6. juna 2008. godine i rešenjem Okružnog suda u Novom Pazaru Gž. 921/08 od 17. jula 2008. godine povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije i pravo na imovinu iz člana 58. stav 1. Ustava.

2. Poništava se rešenje Okružnog suda u Novom Pazaru Gž. 921/08 od 17. jula 2008. godine, pa se određuje da Viši sud u Novom Pazaru donese novu odluku o žalbi izvršnog poverioca protiv prvostepenog rešenja iz tačke 1.

O b r a z l o ž e nj e

1. Binasa Muratović iz Novog Pazara je 19. avgusta 2008. godine, preko punomoćnika Refije Garibović, advokata iz Novog Pazara, podnela Ustavnom sudu ustavnu žalbu protiv rešenja Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 626/08 od 6. juna 2008. godine i rešenja Okružnog suda u Novom Pazaru Gž. 921/08 od 17. jula 2008. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije i prava na imovinu iz člana 58. Ustava.

U ustavnoj žalbi se navodi: da je podnositeljka ustavne žalbe bila u radnom odnosu kod Društvenog preduzeća Savremena konfekcija „Raška“ iz Novog Pazara i da se od 1998. godine nalazila na plaćenom odsustvu; da je za vreme plaćenog odsustva podnositeljka ustavne žalbe više puta tužila poslodavca za naknadu zarade i da je Opštinski sud u Novom Pazaru doneo više presuda u korist podnositeljke koje su postale pravnosnažne i izvršne; da je Opštinski sud u Novom Pazaru doneo rešenja o izvršenju I. 51/05 od 8. februara 2005. godine, I. 1271/05 od 27. decembra 2005. godine i I. 1482/06 od 12. novembra 2006. godine, kojima je dozvolio izvršenje parničnih presuda; da je nakon privatizacije izvršnog dužnika podnositeljka ustavne žalbe zaključila sa kupcem dužnika vansudsko poravnanje, kojim je pristala da joj izvršni dužnik isplati naknadu zarade po osnovu plaćenog odsustva; da je jednostranom izjavom izvršni dužnik raskinuo navedeno vansudsko poravnanje, pa je podnositeljka ustavne žalbe ponovo podnela predlog za izvršenje parničnih presuda; da je podnositeljki ustavne žalbe prestao radni odnos 14. decembra 2006. godine, kada je zaključen sporazum o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada između podnositeljke i poslodavca i da je konstatovano da joj prestaju sva potraživanja prema poslodavcu po osnovu zarade; da je osporenim rešenjima odbijen predlog za izvršenje podnositeljke ustavne žalbe, sa obrazloženjem da je potpisivanjem navedenog sporazuma prestalo potraživanje podnositeljke; da su postupajući sudovi proizvoljno zaključili da se sporazum odnosi i na naknadu zarade i da su “Opštinski sud u Novom Pazaru i Okružni sud u Novom Pazaru neosnovano utvrdili da je potpisujući sporazum podnositeljka ustavne žalbe prebila svoj dug sa socijalnim programom koji joj preduzeće nudi“; da je, stoga, po mišljenju podnositeljke ustavne žalbe, osporenim rešenjima povređeno njeno pravo na pravično suđenje i pravo na imovinu. Podnositeljka ustavne žalbe predlaže da Ustavni sud usvoji žalbu, poništi osporena rešenja i sprovede izvršenje pravosnažnih parničnih presuda. Pored toga, tražila je naknadu nematerijalne štete od Republike Srbije zbog povrede navedenih ustavnih prava i naknadu troškova postupka pred Ustavnim sudom.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnositeljke ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njeno Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku izvršio uvid u dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu i spise predmeta Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 626/08 u kome su doneta osporena rešenja i utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Opštinski sud u Novom Pazaru je 15. oktobra 2004. godine doneo presudu P1. 898/04, kojom je usvojio tužbeni zahtev tužilje - ovde podnositeljke ustavne žalbe, i obavezao tuženu DP Savremena konfekcija „Raška“ iz Novog Pazara da na ime naknade zarade (u visini minimalne zarade) za period od 1. avgusta 2001. godine do avgusta 2004. godine isplati tužilji iznose koji su navedeni u izreci presude, da joj uplati doprinose za penzijsko, invalidsko i zdravstveno osiguranje, te naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 7.800,00 dinara.

Opštinski sud u Novom Pazaru je 18. avgusta 2005. godine doneo presudu P1. 136/05, kojom je usvojio tužbeni zahtev tužilje - ovde podnositeljke ustavne žalbe, i obavezao tuženu DP Savremena konfekcija „Raška“ iz Novog Pazara da na ime naknade zarade (u visini minimalne zarade) za period od 1. septembra 2004. godine do juna 2005. godine isplati tužilji iznose koji su navedeni u izreci presude, da joj uplati doprinose za penzijsko i invalidsko osiguranje, te naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 9.750,00 dinara.

Opštinski sud u Novom Pazaru je 27. septembra 2006. godine doneo presudu P1. 427/06, kojom je usvojio tužbeni zahtev tužilje - ovde podnositeljke ustavne žalbe, i obavezao tuženu DP Savremena konfekcija „Raška“ iz Novog Pazara da na ime naknade zarade (u visini minimalne zarade) za period od 1. jula 2005. godine do avgusta 2006. godine isplati tužilji iznose koji su navedeni u izreci presude, da joj uplati doprinose za penzijsko, invalidsko i zdravstveno osiguranje, te naknadi troškove parničnog postupka u iznosu od 11.700,00 dinara.

Sporazum o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada zaključen je 14. decembra 2006. godine između Društvenog preduzeća Savremena konfekcija „Raška“ iz Novog Pazara i podnositeljke ustavne žalbe. Predmet ovog sporazuma je utvrđivanje konačnog dugovanja Preduzeća prema zaposlenom, ovde podnositeljki ustavne žalbe, na dan prestanka radnog odnosa zaposlenog u Preduzeću i regulisanje međusobnih prava i obaveza povodom isplate predmetnog dugovanja, kao i dugovi zaposlenog prema Preduzeću (član 1.). U članu 2. sporazuma je utvrđeno da Preduzeće prema podnositeljki ustavne žalbe nema dugovanja po osnovu neisplaćenih zarada, kao i da se Preduzeće obavezuje da uplati Fondu PIO doprinose prema propisima u celini.

Izvršni poverilac, ovde podnositeljka ustavne žalbe je 24. aprila 2008. godine podnela Opštinskom sudu u Novom Pazaru predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika DP Savremena konfekcija „Raška“ iz Novog Pazara, na osnovu pravnosnažnih i izvršnih presuda Opštinskog suda u Novom Pazaru P1. 898/04 od 15. oktobra 2004. godine, P1. 136/05 od 18. avgusta 2005. godine i P1. 427/06 od 27. septembra 2006. godine. Predložila je da se izvršenje sprovede plenidbom novčanih sredstava sa računa izvršnog dužnika i popisom, procenom i prodajom pokretnih stvari dužnika.

Opštinski sud u Novom Pazaru je 29. aprila 2008. godine doneo rešenje o izvršenju I. 493/08, kojim je usvojio predlog za izvršenje i odredio troškove izvršenja u iznosu od 6.000,00 dinara.

Odlučujući o žalbi izvršnog dužnika, Okružni sud u Novom Pazaru je rešenjem Gž. 618/08 od 28. maja 2008. godine ukinuo rešenje Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 493/08 od 29. aprila 2008. godine, te je vratio predmet prvostepenom sudu na ponovni postupak i odlučivanje. U obrazloženju drugostepenog rešenja je istaknuto da prvostepeni sud nije imao u vidu sporazum o isplati potraživanja koji je zaključen posle nastanka izvršnih isprava i da on ima snagu opozicionog prigovora, te da će u ponovnom postupku Opštinski sud u Novom Pazaru otkloniti navedene nedostatke.

U ponovnom postupku, Opštinski sud u Novom Pazaru je osporenim rešenjem I. 626/08 od 6. juna 2008. godine odbio kao neosnovan predlog za izvršenje izvršnog poverioca. U obrazloženju osporenog prvostepenog rešenja je navedeno: da se, saglasno odredbi člana 15. tačka 8) Zakona o izvršnom postupku, žalba protiv rešenja o izvršenju može izjaviti iz razloga koji sprečavaju izvršenje, a naročito ako je potraživanje prestalo na osnovu činjenice koja je nastupila posle izvršnosti odluke ili pre toga, ali u vreme kad izvršni dužnik to nije mogao da istakne u postupku iz kog potiče izvršna isprava, odnosno ako je potraživanje prestalo na osnovu činjenice koja je nastupila posle zaključenog poravnanja; da su izvršni poverilac i izvršni dužnik 14. decembra 2006. godine zaključili sporazum o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada, kojim je, pored ostalog, utvrđeno da poverilac prema dužniku nema više potraživanja.

Odlučujući o žalbi izvršnog poverioca, Okružni sud u Novom Pazaru je osporenim rešenjem Gž. 921/08 od 17. jula 2008. godine odbio žalbu i potvrdio rešenje Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 626/08 od 6. juna 2008. godine, prihvatajući u celini obrazloženje prvostepenog suda.

4. Odredbama Ustava na čiju se povredu podnositeljka ustavne žalbe poziva, utvrđeno je: da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega (član 32. stav 1.); da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona, da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne, da se zakonom može ograničiti način korišćenja imovine i da je oduzimanje ili ograničenje imovine radi naplate poreza i drugih dažbina ili kazni, dozvoljeno samo u skladu sa zakonom (član 58.).

Za ocenu osnovanosti ustavne žalbe, u konkretnom slučaju, od značaja su odredbe Zakona o radu („Službeni glasnik RS“, br. 24/05 i 61/05), kojima je propisano: da zaposleni ima pravo na odgovarajuću zaradu, koja se utvrđuje u skladu sa zakonom, opštim aktom i ugovorom o radu (član 104. stav 1.); da se zarada iz člana 104. stav 1. ovog zakona sastoji od zarade za obavljeni rad i vreme provedeno na radu, zarade po osnovu doprinosa zaposlenog poslovnom uspehu poslodavca (nagrade, bonusi i sl.) i drugih primanja po osnovu radnog odnosa, u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu, da se pod zaradom u smislu stava 1. ovog člana smatra zarada koja sadrži poreze i doprinose koji se plaćaju iz zarade, da se pod zaradom, u smislu stava 1. ovog člana smatraju sva primanja iz radnog odnosa, osim naknada troškova zaposlenog u vezi sa radom iz člana 118. tač. 1) do 4) i drugih primanja iz člana 119. i člana 120. tačka 1) ovog zakona (član 105.); da zaposleni ima pravo na minimalnu zaradu za standardni učinak i puno radno vreme, odnosno radno vreme koje se izjednačava sa punim radnim vremenom, a ako poslodavac i zaposleni ugovore minimalnu zaradu iz stava 1. ovog člana, poslodavac je dužan da tu zaradu isplati zaposlenom u visini utvrđenoj odlukom iz člana 113. ovog zakona za mesec u kojem se vrši isplata (član 111. st. 1. i 2.); da zaposleni ima pravo na naknadu zarade u visini prosečne zarade u prethodna tri meseca, u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu, između ostalog, i za vreme plaćenog odsustva (član 114. stav 1.); da je poslodavac dužan da zaposlenom u slučaju prestanka radnog odnosa, isplati sve neisplaćene zarade, naknade zarade i druga primanja, koja je zaposleni ostvario do dana prestanka radnog odnosa u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu (član 186. stav 1.).

Odredbama Zakona o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04), koje su od značaja za odlučivanje u ovoj pravnoj stvari, je propisano: da se žalba protiv rešenja o izvršenju može izjaviti iz razloga koji sprečavaju izvršenje, a naročito ako je potraživanje prestalo na osnovu činjenice koja je nastupila posle izvršnosti odluke ili pre toga, ali u vreme kad izvršni dužnik to nije mogao da istakne u postupku iz kog potiče izvršna isprava, odnosno ako je potraživanje prestalo na osnovu činjenice koja je nastupila posle zaključenog poravnanja (član 15. tačka 8)); da se žalba protiv rešenja o izvršenju dostavlja izvršnom poveriocu, da izvršni poverilac može u roku od tri dana od dana dostavljanja žalbe da podnese odgovor na žalbu i da će po prijemu odgovora na žalbu ili po isteku roka za odgovor, prvostepeni sud, ako to oceni potrebnim, zakazati ročište za raspravljanje o žalbi (član 18.); da sud održava ročište kada je to ovim zakonom određeno i ako smatra da je održavanje ročišta celishodno i da će sud van ročišta saslušati stranku i učesnika u postupku ako je to predviđeno ovim zakonom ili nalazi da je to potrebno za razjašnjenje pojedinih pitatanja ili izjašnjenja o nekom predlogu stranke (član 41. st. 2. i 3.).

5. Ocenjujući navode i razloge ustavne žalbe sa stanovišta Ustavom zajemčenih prava na pravično suđenje i prava na imovinu, a polazeći od utvrđenog činjeničnog i pravnog stanja stvari vezanog za osporeni izvršni postupak, Ustavni sud je utvrdio da je podnositeljka ustavne žalbe prema poslodavcu imala nesporno potraživanje po osnovu naknade zarade ostvarene za vreme plaćenog odsustva, koje je utvrđeno pravosnažnim presudama Opštinskog suda u Novom Pazaru P1. 898/04 od 15. oktobra 2004. godine, P1. 136/05 od 18. avgusta 2005. godine i P1. 427/06 od 27. septembra 2006. godine.

U konkretnom slučaju, prvostepeni i drugostepeni sud su našli da sporazum zaključen između podnositeljke ustavne žalbe i izvršnog dužnika ima snagu opozicionog prigovora, da podnositeljka nema više potraživanje prema izvršnom dužniku i da je “izvršna isprava doneta u sporu na koji se odnosi navedeni sporazum“. Ispitujući da li su Opštinski sud u Novom Pazaru i Okružni sud u Novom Pazaru proizvoljno primenili merodavno pravo na štetu podnositeljke ustavne žalbe, Ustavni sud je pošao od činjenice da je odredbama Zakona o radu napravljena razlika između, sa jedne strane, naknade zarade koja predstavlja pravo iz radnog odnosa koje se ostvaruje umesto zarade, između ostalog i za vreme prekida rada do kojeg je došlo bez krivice zaposlenog i, sa druge strane, zarade koja predstavlja pravo iz radnog odnosa nastalo usled radnog angažovanja zaposlenog u obavljanju poslova na svom radnom mestu. Polazeći od različitosti navedenih pravnih kategorija, prirode potraživanja podnositeljke ustavne žalbe koje je utvrđeno pravosnažnim parničnim presudama Opštinskog suda u Novom Pazaru i sadržine navedenog sporazuma o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada od 14. decembra 2006. godine, Ustavni sud je ocenio da su postupajući sudovi izveli ustavnopravno neprihvatljiv zaključak kada su našli da je prestalo potraživanje podnositeljke ustavne žalbe po osnovu naknade zarade. Budući da se odredbom člana 32. stav 1. Ustava, pored ostalog, garantuje i zaštita stranaka u izvršnom postupku od proizvoljne primene prava od strane sudova, Ustavni sud je zaključio da je osporenim rešenjima, u konkretnom slučaju, povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na pravično suđenje.

S tim u vezi, a imajući u vidu da je u žalbi protiv osporenog prvostepenog rešenja podnositeljka istakla da se navedeni sporazum ne odnosi na dugovanje izvršnog dužnika u pogledu naknade zarade, Ustavni sud naglašava da prvostepeni i drugostepeni sud u ovoj pravnoj stvari nisu mogli odbiti predlog za izvršenje bez prethodno pravilno i potpuno utvrđenog novonastalog činjeničnog stanja. Ustavni sud smatra da, u situaciji kada je u izvršnom postupku izjavljena žalba zbog činjenica koje su nastale nakon izvršnosti presuda na osnovu kojih je određeno izvršenje (u smislu odredbe člana 15. tačka 8) Zakona o izvršnom postupku), izvršni sud mora utvrditi činjenično stanje koje je od značaja za dalji tok izvršnog postupka. Dakle, raspravno načelo bez koga se ne može zamisliti parnični postupak i koje nije karakteristično za izvršni postupak, gde praktično predstavlja izuzetak, u ovom slučaju dobija na značaju. Specifičnost konkretne pravne situacije se ogleda i u tome da je u toku postupka izvršenja dozvoljeno utvrđivanje spornih činjenica na način kako to čini sud u parničnom postupku, jer je to neophodno da bi se utvrdilo da li je obaveza utvrđena izvršnim ispravama ispunjena od strane dužnika, odnosno da li je obaveza prestala na neki drugi način propisan zakonom. Konkretno gledajući, takva obaveza suda proizlazi iz odredbe člana 18. stav 3. Zakona o izvršnom postupku kojom je propisano da će sud, ako to oceni potrebnim, zakazati ročište za raspravljanje o žalbi. Pored toga, raspravno načelo u izvršnom postupku nije ograničeno samo na usmenu raspravu, već stranke mogu raspravljati i podnošenjem podnesaka u kojima će iznositi svoje tvrdnje, predlagati i dostavljati dokaze od značaja za odluku suda. Cilj navedenog načela je da se stranke izjasne o svim bitnim činjenicama da bi sud nakon toga mogao potpuno i pravilno utvrditi činjenično stanje, što je, po mišljenju Ustavnog suda, od presudnog značaja na konačan ishod predmetnog izvršnog postupka.

S obzirom na sve navedeno, Ustavni sud nalazi da su postupajući sudovi u izvršnom postupku morali utvrditi da li se sporazum o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada od 14. decembra 2006. godine odnosi na potraživanje podnositeljke ustavne žalbe koje je utvrđeno izvršnim ispravama, tj. da li je podnositeljki potraživanje po osnovu naknade zarade zaista i isplaćeno. Ustavni sud je stoga ocenio da je podnositeljka ustavne žalbe osporenim rešenjima proizvoljno i neopravdano uskraćena za imovinu, koju predstavljaju novčana potraživanja na ime neisplaćene naknade zarade, utvrđena navedenim pravosnažnim i izvršnim parničnim presudama Opštinskog suda u Novom Pazaru. Ustavni sud ističe da je u svojim odlukama Už-1455/2008 i Už-122/2009 zauzeo stav da svako novčano potraživanje dosuđeno pravosnažnom sudskom odlukom ulazi u imovinu poverioca, te da neizvršenje sudske odluke kojom je to potraživanje utvrđeno predstavlja povredu prava na mirno uživanje imovine.

6. Iz svih iznetih razloga, Ustavni sud je utvrdio da je rešenjima Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 626/08 od 6. juna 2008. godine i Okružnog suda u Novom Pazaru Gž. 921/08 od 17. jula 2008. godine povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava i pravo na imovinu iz člana 58. stav 1. Ustava, pa je usvojio ustavnu žalbu, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, broj 109/07) i odlučio kao u tački 1. izreke.

Takođe, Ustavni sud je ocenio da se štetne posledice učinjene povrede prava mogu otkloniti jedino poništajem osporenog drugostepenog rešenja, kako bi Viši sud u Novom Pazaru, kao stvarno i mesno nadležan sud, u ponovnom postupku doneo novu odluku o žalbi podnositeljke kao izvršnog poverioca, te je, saglasno odredbi člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučio kao u tački 2. izreke.

Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 49. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, našao da je ova odluka od šireg značaja za zaštitu ustavnosti, zakonitosti i ljudskih prava i sloboda, pa je stoga zaključio da se ista objavi u "Službenom glasniku Republike Srbije".

7. Polazeći od navedenog, Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Bosa Nenadić

Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje i imovinu

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti