Odluka Ustavnog suda o povredi prava u dugotrajnom izvršnom postupku

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu, utvrđujući povredu prava na suđenje u razumnom roku i prava na imovinu zbog nesprovođenja izvršenja. Sud je naložio nadležnom sudu da hitno okonča postupak, ali nije dosudio naknadu štete zbog doprinosa podnosioca trajanju postupka.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Dragiša Slijepčević i sudije dr Olivera Vučić, Bratislav Đokić, Vesna Ilić Prelić, dr Goran Ilić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, dr Bosa Nenadić, Milan Stanić, dr Dragan Stojanović, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović i Predrag Ćetković, u postupku po ustavnoj žalbi Živote Milosavljevića iz Bara, Republika Crna Gora, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 17. februara 2011. godine, doneo je

 

O D L U K U

 

1. Usvaja se ustavna žalba Živote Milosavljevića i utvrđuje da su u izvršnom postupku koji se vodio pred Opštinskim sudom u Kruševcu u predmetu I. 545/02 povređena prava podnosioca na suđenje u razumnom roku i na mirno uživanje imovine, zajemčena odredbama člana 32. stav 1. i člana 58. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Nalaže se Osnovnom sudu u Kruševcu da preduzme sve neophodne mere kako bi se izvršni postupak iz tačke 1. okončao u najkraćem roku.

3. Odluku objaviti u “Službenom glasniku Republike Srbije”.

 

O b r a z l o ž e nj e

 

1. Života Milosavljević iz Bara, Republika Crna Gora, je 21. marta 2008. godine, preko punomoćnika Dejana Milosavljevića iz Kruševca, podneo Ustavnom sudu ustavnu žalbu zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku zajemčenog članom 32. stav 1. Ustava Republike Srbije i povrede prava na imovinu zajemčenog članom 58. stav 1. Ustava u 15 različitih izvršnih postupaka koji su se vodili pred Opštinskim sudom u Kruševcu, a koja je u Ustavnom sudu zavedena pod brojem Už-341/08.

S obzirom na to da je ustavnom žalbom zahtevano utvrđivanje povrede Ustavom zajemčenih prava u 15 različitih izvršnih postupaka, Ustavni sud je, na osnovu člana 42. stav 4. Poslovnika o radu Ustavnog suda ("Službeni glasnik RS", br. 24/08 i 27/08), razdvojio ove postupke i formirao 14 novih predmeta. Tako je, povodom postupka u predmetu Opštinskog suda u Kruševcu I. 505/02 formiran predmet Už - 1087/08, a povodom postupka u predmetu Opštinskog suda u Kruševcu I. 545/02 formiran je predmet Už – 1088/08.

Uvidom u navedene predmete Opštinskog suda u Kruševcu, utvrđeno je da su oni formirani povodom iste izvršne isprave, kao i da je, naredbom postupajućeg sudije u tim predmetima od 4. decembra 2008. godine, izvršeno spajanje predmeta I. 505/02 predmetu I. 545/02, radi jednovremenog vođenja postupka izvršenja, te je shodno navedenom odlučeno da se i pred Ustavnim sudom vodi jedinstven postupak odlučivanja u odnosu na nevedene izvršne postupke, po ustavnoj žalbi Už – 1088/08.

Podnosilac ustavne žalbe navodi da povreda prava u izvršnim postupcima "neprekidno traje i da se odnosi na nerazumna odugovlačenja", a da se paralelno sa odugovlačenjem izvršenja podnosiocu ustavne žalbe ugrožava i njegovo pravo na imovinu, te predlaže da Ustavni sud donese odluku kojom će ustavnu žalbu usvojiti i utvrditi da su mu prava čiju je zaštitu tražio povređena, kao i da mu se dosudi pravo na naknadu štete.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

Odredbom člana 82. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu (''Službeni glasnik RS'', broj 109/07) propisano je da se ustavna žalba može izjaviti i ako nisu iscrpljena pravna sredstva, u slučaju kada je podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na suđenje u razumnom roku.

U postupku pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku izvršio uvid u spise predmeta Opštinskog suda u Kruševcu I. 505/02 i I. 545/02 i utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnopravnoj stvari:

Uvidom u spise izvršnog predmeta I. 505/02, koji je prvi formiran, utvrđeno je da je podnosilac ustavne žalbe, kao izvršni poverilac, 1. jula 2002. godine Opštinskom sudu u Kruševcu podneo predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika Đ. S. iz Kruševca, na osnovu pravnosnažne presude Opštinskog suda u Kruševcu P. 2128/99 od 16. marta 2001. godine, kojom je dužnik Đ. S. obavezan da poveriocu na ime primljene pozajmice plati iznos od 7.500 nemačkih maraka u dinarskoj protivvrednosti, sa zakonskom zateznom kamatom počev od 1. januara 1994. godine pa do isplate, kao i da mu nadoknadi dosuđene sudske troškove u iznosu od 14.525,00 dinara, sve u roku od 15 dana od dana pravosnažnosti presude, pod pretnjom prinudnog izvršenja.

Kako je izvršni dužnik u tri navrata platio izvršnom poveriocu deo duga u iznosu od 1.400,00 nemačkih maraka, predlogom za izvršenje traženo je da, na osnovu izvršne presude Opštinskog suda u Kruševcu P. 2128/99 od 16. marta 2001. godine, izvršni sud odredi izvršenje protiv Đ. S. iz Kruševca, radi naplate duga u iznosu od 6.100,00 nemačkih maraka u dinarskoj protivvrednosti, sa zateznom kamatom počev od 1. januara 1994. godine do dana isplate, dosuđene mu parnične troškove, kao i troškove izvršenja koje odredi sud, a sve to popisom, procenom i prodajom pokretnih stvari dužnika do potpunog namirenja novčanog potraživanja.

Opštinski sud u Kruševcu je 24. januara 2003. godine doneo rešenje o izvršenju I. 505/02, kojim je odredio predloženo izvršenje. Navedeno rešenje o izvršenju dostavljeno je 31. januara 2003. godine izvršnom dužniku Đ. S, a tek 5. maja 2005. godine izvršnom poveriocu, i to pošto je podneskom od 28. aprila 2005. godine izvršni poverilac tražio da mu se dostavi navedeno rešenje. Izvršni poverilac je istim podneskom tražio i da sud obustavi izvršni postupak I. 545/02, koji je „protivpravno izdejstvovao advokat S. M”, a koji se vodi po istom izvršnom naslovu kao i postupak I. 505/02.

Izvršni dužnik je 29. maja 2006. godine pristupio u sud i priložio priznanice o dugu koji je izmirio u predmetu I. 545/02.

Ustavni sud je uvidom u izvršni predmet I. 545/2002 utvdio da je tadašnji punomoćnik podnosioca ustavne žalbe sa urednim punomoćjem – advokat S. M. iz Kruševca, u ime izvršnog poverioca, 4. jula 2002. godine podneo Opštinskom sudu u Kruševcu predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika Đ. S. iz Kruševca, na osnovu pravnosnažne presude Opštinskog suda u Kruševcu P. 2128/99 od 16. marta 2001. godine, kojom je dužnik Đ. S. obavezan da poveriocu na ime primljene pozajmice plati iznos od 7.500 nemačkih maraka u dinarskoj protivvrednosti, sa zakonskom zateznom kamatom počev od 1. januara 1994. godine, pa do konačne isplate, da mu nadoknadi dosuđene sudske troškove u iznosu od 14.525,00 dinara, sve u roku od 15 dana od dana pravosnažnosti presude, pod pretnjom prinudnog izvršenja, kao i da mu nadoknadi troškove izvršenja i to popisom, procenom i prodajom pokretnih stvari dužnika i namirenjem poverioca iz iznosa dobijenog prodajom.

Opštinski sud u Kruševcu je 5. jula 2002. godine doneo rešenje o izvršenju I. 545/02, kojim je odredio predloženo izvršenje.

Izvršni dužnik je 15. jula 2002. godine protiv ovog rešenja izjavio prigovor.

Izvršni poverilac je 24. jula 2002. godine sudu dostavio odgovor na izjavljeni prigovor.

Opštinski sud u Kruševcu je rešenjem Ipv. 116/02 od 6. septembra 2002. godine delimično usvojio prigovor izvršnog dužnika Đ. S. iz Kruševca, tako što je izvršenje određeno rešenjem istog suda I. 545/2002 od 5. jula 2002. godine obustavljeno za iznos od 1.300,00 nemačkih maraka, dok je u preostalom delu prigovor dužnika odbijen kao neosnovan.

Sudski izvršitelj Opštinskog suda u Kruševcu je 4. novembra 2002. godine izvršio popis pokretnih stvari dužnika, a dužnik mu je tom prilikom isplatio troškove parničnog postupka u iznosu od 16.224,72 dinara.

Punomoćniku izvršnog poverioca – advokatu S. M. su 5. novembra 2002. godine u Opštinskom sudu u Kruševcu isplaćeni troškovi parničnog postupka u navedenom iznosu, a isti je prijem novca potvrdio svojim potpisom na zapisniku.

U toku postupka izvršenja, izvršni dužnik je više puta pristupao u sud i izmirio značajan deo duga (19. novembra i 21. decembra 2002. godine, 21. januara, 23. februara, 28. marta, 22. aprila, 24. maja, 29. juna, 2. i 30. avgusta 2003. godine).

Izvršni poverilac je u podnesku od 7. januara 2003. godine sudu dostavio punomoćje kojim je ovlastio suprugu I. M. iz Kruševca da ga zastupa u predmetu I. 545/02, a podneskom od 22. juna 2006. godine je ovlastio Dejana Milosavljevića za dalje zastupanje u postupku izvršenja u predmetu I. 545/02.

Podneskom od 26. juna 2006. godine izvršni poverilac je tražio potpuno oslobađanje od plaćanja troškova postupka u predmetu I. 545/02, a u podnescima od 28. avgusta 2006. godine, 25. juna 2007. godine i 14. oktovra 2008. godine je ukazivao sudu da se postupak izvršenja I. 545/02 „nerazumno odugovlači“.

Opštinski sud u Kruševcu je dopisom VI Su. 256/08 od 26. decembra 2008. godine obavestio izvršnog poverioca da su, po naredbi postupajućeg sudije od 4. decembra 2008. godine, spisi predmeta I. 505/02 združeni spisima predmeta I. 545/02, radi jednovremenog sprovođenja izvršenja, kao i da je naloženo da se postupak sprovođenja izvršenja nastavi oduzimanjem pokretnih stvari dužnika.

4. Za ocenu navoda iz ustavne žalbe, sa stanovišta Ustavom zajemčenih prava na čiju povredu se podnosilac ustavne žalbe poziva, od značaja su sledeće odredbe Ustava i zakona:

Članom 32. stav 1. Ustava utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega dok je članom 58. stav 1. Ustava zajemčeno mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona.

Zakonom o izvršnom postupku („Službeni list SRJ“, br. 28/2000, 73/2000 i 71/01), propisano je da se ovim zakonom određuju pravila po kojima sud postupa radi prinudnog izvršenja sudske odluke koja glasi na ispunjenje obaveze, kao i radi obezbeđenja potraživanja (član 1. stav 1.); da se postupak izvršenja i obezbeđenja pokreću na predlog poverioca (član 2. stav 1.); da izvršenje i obezbeđenje određuje i sprovodi sud (član 3.); da je u postupku izvršenja i obezbeđenja sud dužan da postupa hitno (član 4. stav 1.); da će se izvršenje radi ostvarenja novčanog potraživanja i obezbeđenja takvog potraživanja odrediti i sprovesti u obimu koji je potreban za namirenje, odnosno obezbeđenje tog potraživanja, (član 5.); da odluke u postupku izvršenja i obezbeđenja donosi sud u obliku rešenja ili zaključka (član 6. stav 2.); da se protiv rešenja donesenog u prvom stepenu može izjaviti prigovor ako u ovom zakonu nije određeno da prigovor nije dozvoljen (član 8. stav 2.); da se u postupku izvršenja i obezbeđenja shodno primenjuju odredbe Zakona o parničnom postupku, ako ovim ili drugim saveznim zakonom nije drukčije određeno (član 14.); da sud određuje izvršenje na osnovu izvršne isprave, a da su izvršne isprave sudska odluka i sudsko poravnanje (član 16. st. 1. i 2. tačka 1)); da je sudska odluka ili odluka donesena u prekršajnom postupku izvršna ako je postala pravnosnažna i ako je protekao rok za dobrovoljno ispunjenje dužnikove obaveze (član 18. stav 1.); da se kao sredstva izvršenja radi ostvarenja novčanog potraživanja mogu odrediti samo - prodaja pokretnih stvari, prodaja nepokretnosti, prenos novčanog potraživanja, unovčenje drugih imovinskih, odnosno materijalnih prava i prenos sredstava koja se vode na računu kod nosioca platnog prometa (član 28.); da će se popisati onoliko stvari koliko je potrebno za namirenje poveriočevog potraživanja i troškova izvršenja (član 69.); da će se istovremeno sa popisom stvari izvršiti i njihova procena (član 74. stav 1.).

Odredbom člana 304. Zakona o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04), koji je stupio na snagu 23. februara 2005. godine, propisano je da će se postupci izvršenja i obezbeđenja započeti do dana stupanja na snagu ovog zakona okončati po odredbama Zakona o izvršnom postupku (“Službeni list SRJ“, br. 28/2000, 73/2000 i 71/01).

Zakonom o parničnom postupku („Službeni list SRJ", br. 27/92, 31/93, 24/94, 12/98, 15/98 i 3/02), bilo je propisano da van ročišta za glavnu raspravu predsednik veća donosi, pored ostalog, rešenje o spajanju parnica (član 312. stav 1.); da protiv rešenja koje se odnosi na rukovođenje raspravom nije dozvoljena posebna žalba (član 311. stav 5.). Slične odredbe sadrži i važeći Zakon o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, br.125/04 i 111/09).

5. U pogledu perioda u odnosu na koji je Ustavni sud nadležan da ispituje povredu prava na suđenje u razumnom roku, Sud je utvrdio da se period u kome se građanima Srbije jemče prava i slobode utvrđene Ustavom i obezbeđuje ustavnosudska zaštita u postupku po ustavnoj žalbi počeo da teče 8. novembra 2006. godine, danom stupanja na snagu Ustava Republike Srbije. Međutim, s obzirom na to da sudski postupak predstavlja jedinstvenu celinu, Ustavni sud je stao na stanovište da ocena suđenja u razumnom roku mora da obuhvati celokupni period trajanja postupka, od momenta podnošenja prvog predloga za izvršenje Opštinskom sudu u Kruševcu 1. jula 2002. godine.

Analizirajući dužinu trajanja predmetnog izvršnog postupka, Ustavni sud je utvrdio da su Opštinskom sudu u Kruševcu podneta dva predloga za izvršenje na osnovu iste izvršne izsprave, i to 1. i 4. jula 2002. godine, povodom kojih je sud formirao predmete I. 505/02 i I. 545/02, da su predmetni postupci spojeni od 4. decembra 2008. godine u predmet I. 545/02, ali da izvršenje, ni nakon osam godina, nije sprovedeno u celosti, odnosno postupak nije okončan.

Navedeno trajanje izvršnog postupka samo po sebi ukazuje da postupak nije okončan u okviru razumnog roka. Međutim, razumna dužina trajanja sudskog postupka je relativna kategorija, koja zavisi od niza činilaca koji se moraju uzeti u obzir u svakom pojedinom slučaju prema njegovim specifičnim okolnostima. Složenost činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanje podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, ponašanje nadležnih sudova koji vode postupak, kao i priroda postavljenog zahteva, odnosno značaj povređenog prava za podnosioca ustavne žalbe su kriterijumi koji utiču na ocenu dužine trajanja postupka i određuju da li je postupak okončan u okviru razumnog roka ili ne.

Ispitujući navedene kriterijume za utvrđivanje eventualne povrede prava na suđenje u razumnom roku u konkretnom slučaju, Ustavni sud je ocenio da u ovom predmetu nije bilo naročito složenih činjeničnih i pravnih pitanja o kojima bi se postupajući sud izjašnjavao. Naime, sud je trebalo da odluči o podnetim predlozima za izvršenje, da shodnom primenom odredaba Zakona o parničnom postupku rešenjem izvrši spajanje postupaka i da nakon toga sprovede izvršenje u skladu sa donetim rešenjem.

Ocenjujući postupanje suda u izvršnom postupku, Ustavni sud je našao da izvršni sud, u konkretnom slučaju, nije preduzeo sve mere i radnje na koje je po Zakonu o izvršnom postupku (u daljem tekstu: ZIP) bio obavezan kako bi se izvršenje sprovelo, odnosno izvršni poverilac namirio u razumnom roku. Naime, izvršni sud, iako je dozvolio izvršenje rešenjem I. 505/02 od 24. januara 2003. godine, isto nije dostavio izvršnom poveriocu više od dve godine, nego je to učinio tek nakon njegovog traženja od 5. maja 2005. godine. Isti sud, koji je dozvolio izvršenje na osnovu iste izvršne isprave u dva izvršna postupka, u predmetima I. 505/02 i I. 545/02, je tek posle dve i po godine od ukazivanja od strane izvršnog poverioca (podneskom od 28. aprila 2005. godine) da se paralelno pred istim sudom, između istih lica, po istom osnovu vode dva izvršna postupka, naložio njihovo spajanje (dopisom VI Su. 256/08 od 26. decembra 2008. godine). Nepreduzimanjem nijedne procesne radnje u predmetu I. 505/02, osim donetog rešenja I. 505/02 od 24. januara 2003. godine kojim je dozvoljeno predloženo izvršenje, upućuje na zaključak da je izvršni sud i ranije imao saznanje o postojanju paralelnih postupaka pred istim sudom po istom osnovu, što ukazuje da je sud trebalo ranije da, shodnom primenom Zakona o parničnom postupku, rešenjem spoji navedene izvršne postupke.

Izvršni sud nije preduzeo ni druge procesne radnje na koje je po ZIP bio obavezan kako bi se izvršenje, koje je određeno rešenjem I. 545/02 od 5. jula 2002. godine sprovelo u razumnom roku. Naime, sudski izvršitelj je 4. novembra 2002. godine izvršio popis pokretnih stvari dužnika, a sledeću procesnu radnju sud je preduzeo posle više od šest godina, time što je dopisom VI Su. 256/08 od 26. decembra 2008. godine obavestio izvršnog poverioca da su, po naredbi postupajućeg sudije od 4. decembra 2008. godine, spisi predmeta I. 505/02 združeni spisima predmeta I. 545/02, radi jednovremenog sprovođenja izvršenja, kao i da je naloženo da se postupak izvršenja nastavi oduzimanjem pokretnih stvari dužnika.

Ustavni sud je ocenio da je nekorišćenje svih procesnih ovlašćenja koja su Opštinskom sudu u Kruševcu stajala na raspolaganju i nepostupanje u rokovima propisanim zakonom, prvenstveno uticalo na neopravdano i nerazumno dugo trajanje postupka u predmetu I. 545/02.

Ustavni sud je ocenio da je postavljeni zahtev u izvršnom postupku za podnosioca ustavne žalbe bio od značaja, s obzirom da je podnosilac tražio izvršenje koje se odnosi na značajna novčana sredstva.

Podnosilac ustavne žalbe je, po oceni Ustavnog suda, svojim ponašanjem doprineo dugom trajanju predmetnog postupka time što je najpre sam, Opštinskom sudu u Kruševcu podneo predlog za izvršenje na osnovu pravnosnažne presude Opštinskog suda u Kruševcu P. 2128/99 od 16. marta 2001. godine, a zatim je ovlastio punomoćnika da i on istom sudu podnese predlog za izvršenje na osnovu iste izvršne isprave.

Iz svega izloženog, Ustavni sud je ocenio da je svojim nedelotvornim postupanjem Opštinski sud u Kruševcu prevashodno odgovoran što predmetni izvršni postupak nije okončan u razumnom roku, te je utvrdio da je takvim postupanjem suda podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na suđenje u razumnom roku, zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava u izvršnom postupku koji se u predmetu I. 545/02 vodio pred Opštinskim sudom u Kruševcu.

6. Ocenjujući navode ustavne žalbe koji se odnose na povredu prava na imovinu, Ustavni sud je utvrdio da je nesprovođenjem izvršenja po osnovu izvršne sudske odluke povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe i na mirno uživanje imovine, zajemčeno članom 58. stav 1. Ustava. Naime, svako novčano potraživanje koje neko ima na osnovu izvršne isprave, bilo da je u pitanju pravnosnažna sudska odluka ili sudsko poravnanje ili sa njima Zakonom o izvršnom postupku izjednačene isprave u pogledu izvršnosti, ulazi u imovinu poverioca. Stoga, nesprovođenje izvršenja na osnovu izvršne isprave predstavlja povredu prava na mirno uživanje imovine, zajemčenog članom 58. stav 1. Ustava.

Ustavni sud naglašava da je isti stav već zauzimao u ranijim odlukama o ustavnim žalbama (videti Odluku Už-1499/2008 od 16. jula 2009. godine).

Takođe, Ustavni sud ukazuje da i prema stavu Evropskog suda za ljudska prava propust države da izvrši pravnosnažnu presudu izrečenu u korist podnosioca predstavke, predstavlja mešanje u njegovo pravo na mirno uživanje imovine (videti odluke u predmetima Kačapor i dr. protiv Srbije i Burdov protiv Rusije ).

Imajući u vidu navedeno, Ustavni sud je, u skladu sa odredbom člana 89. stav. 1. Zakona o Ustavnom sudu (“Službeni glasnik RS”, broj 109/07), usvojio ustavnu žalbu i odlučio kao u tački 1. izreke.

7. Imajući u vidu doprinos podnosioca ustavne žalbe trajanju postupka, kao i činjenicu da je izvršni dužnik izmirio značajan deo duga tokom 2002-2003. godine, Ustavni sud je, saglasno članu 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučio da se pravično zadovoljenje podnosioca ustavne žalbe zbog konstatovane povrede prava ostvari objavljivanjem ove odluke u “Službenom glasniku Republike Srbije”, kao i da se naloži Osnovnom sudu u Kruševcu da preduzme sve neophodne mere kako bi se izvršni postupak u predmetu I. 545/02 okončao u najkraćem roku, te je odlučio kao u tač. 2. i 3. izreke.

8. Na osnovu izloženog i odredbe člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, Sud je doneo Odluku kao u izreci.

 

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Dragiša Slijepčević