Odluka Ustavnog suda o povredi prava na suđenje u razumnom roku

Kratak pregled

Ustavni sud je usvojio ustavnu žalbu M. V. i utvrdio povredu prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku koji je trajao preko sedam godina. Podnosiocu je dosuđena naknada nematerijalne štete u iznosu od 700 evra.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća i sudije dr Dragiša B. Slijepčević, dr Marija Draškić, dr Agneš Kartag Odri, dr Goran P. Ilić, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Tomislav Stojković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi M. V . iz G . M, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 11. decembra 2014. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba M. V . i utvrđuje da je u izvršnom postupku koji j e vođen pred Osnovnim sudom u Čačku u predmetu I. 11104/10 povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije , dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

2. Utvrđuje se pravo podnosioca ustavne žalbe na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 700 evra, u dinarskoj protivvrednosti obračunatoj po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Naknada se isplaćuje na teret budžetskih sredstava - razdeo Ministarstva pravde.

O b r a z l o ž e nj e

1. M. V . iz G . M . je 5. januara 2012. godine podneo Ustavnom sudu ustavnu žalbu zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku iz člana 32. stav 1. U stava Republike Srbije i prava na jednaku zaštitu prava i na pravno sredstvo iz člana 36. Ustava u izvršnom postupku koji se vodi pred Osnovnim sudom u Čačku u predmetu I. 11104/10. Takođe, podnosilac ustavne žalbe je osporio i rešenje Opštinskog suda u Gornjem Milanovcu I. 2684/04 od 22. novembra 2004. godine, smatrajući da su tim rešenjem povređen i njegovo pravo na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava i pravo na jednaku zaštitu prava i na pravno sredstvo iz člana 36. Ustava.

Podnosilac ustavne žalbe navodi da “se zbog sporosti u postupku izvršenja više puta obraćao predsednicima sudova u Gornjem Milanovcu i Čačku i Ministarstvu pravde“ i da zbog prekomernog trajanja izvršnog postupka postoji mogućnost da zastari potraživanje utvrđeno izvršnom ispravom. Predlaže da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu i utvrdi podnosiocu pravo na naknadu nematerijalne štete.

2. Ustavna žalba je kao pravno sredstvo ustanovljena Ustavom Republike Srbije, koji je stupio na snagu 8. novembra 2006. godine. Saglasno članu 170. Ustava, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

Odredbama Zakona o Ustavnom sudu (''Službeni glasnik RS'', br. 109/07, 99/11 i 18/13 - Odluka US), koji je stupio na snagu 6. decembra 2007. godine i koje su od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnopravnoj stvari, propisano je: da se ustavna žalba može izjaviti i ako nisu iscrpljena pravna sredstva, u slučaju kada je podnosiocu žalbe povređeno pravo na suđenje u razumnom roku (član 82. stav 2.); da se ustavna žalba može izjaviti u roku od 30 dana od dana dostavljanja pojedinačnog akta, odnosno od dana preduzimanja radnje kojom se povređuje ili uskraćuje ljudsko ili manjinsko pravo i sloboda zajemčena Ustavom (član 84. stav 1.); da se ustavna žalba može izjaviti i protiv pojedinačnog akta ili radnje državnog organa ili organizacije kojoj je povereno javno ovlašćenje, a kojim je povređeno ili uskraćeno ljudsko ili manjinsko pravo i sloboda zajemčena Ustavom, ako je taj akt ili radnja izvršena od dana proglašenja Ustava do dana stupanja na snagu ovog zakona (član 113. stav 2.).

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je izvršio uvid u spise predmeta Osnovnog suda u Čačku I. 11104/10, te je utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnopravnoj stvari :

Izvršni poverilac, ovde podnosilac ustavne žalbe, podneo je 22. novembra 2004. godine Opštinskom sudu u Gornjem Milanovcu predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika R.B, a na osnovu pravnosnažne i izvršne presude istog suda P. 408/2003 od 19. maja 2004. godine, kojom je dužnik obavezan da na ime naknade nematerijalne štete zbog pretrpljenih fizičkih bolova i straha isplati poveriocu odgovarajuće novčane iznose, sa zakonskom zateznom kamatom počev od 19. maja 2004. godine pa do isplate, kao i troškove parničnog postupka u iznosu od 21.200,00 dinara. Predložio je da se izvršenje sprovede popisom, procenom i prodajom pokretnih stvari izvršnog dužnika.

Opštinski sud u Gornjem Milanovcu je 22. novembra 2004. godine doneo rešenje I. 2684/04, kojim je usvojio navedeni predlog izvršnog poverioca i odredio troškove izvršenja u iznosu od 3.238,00 dinara.

U spisima predmeta postoji službena beleška u kojoj je konstatovano da je navedeno rešenje 18. aprila 2005. godine uručeno izvršnom dužniku u prostorijama Opštinskog suda u Gornjem Milanovcu.

U zapisniku o popisu i proceni od 19. septembra 2006. godine je konstatovano da je sudski izvršitelj izašao na lice mesta i da je stan izvršnog dužnika bio zaključan, te da je saznao od komšija da dužnik samo povremeno dolazi u taj stan.

U zapisniku o popisu i proceni od 17. maja 2007. godine je konstatovano da je sudski izvršitelj izašao na lice mesta i da opet nije nikoga zatekao u kući izvršnog dužnika, te da je ostavljen poziv dužniku da se javi u sud u roku od osam dana.

U zapisniku o popisu i proceni od 24. oktobra 2008. godine je konstatovano da je sudski izvršitelj pronašao izvršnog dužnika u prostorijama Opštinskog suda u Gornjem Milanovcu, koji je izjavio da živi i radi u Bosni i Hercegovini i da samo povremeno dolazi u Srbiju, te da će kontaktirati izvršnog poverioca oko regulisanja duga i izvestiti sud o mogućnosti postizanja dogovora.

Nakon stupanja na snagu i početka primene Zakona o sedištima i područjima sudova i javnih tužilaštva iz 2008. godine i Zakona o uređenju sudova iz 2008. godine, prinudno izvršenje je nastavljeno pred Osnovnim sudom u Čačku kao stvarno i mesno nadležnim sudom. Predmet je zaveden pod brojem I. 11104/10.

Izvršni poverilac je 1. marta 2010. godine predložio da se promeni sredstvo izvršenja u ovoj pravnoj stvari, tražeći da se izvršenje sprovede na akcijama izvršnog dužnika koje ima u a.d. „M.“ iz G. M .

Osnovni sud u Čačku je 7. decembra 2010. godine doneo rešenje I. 11104/10, kojim je promenio rešenje Opštinskog suda u Gornjem Milanovcu I. 2684/04 od 22. novembra 2004. godine u pogledu sredstva izvršenja tako što je odredio da se izvršenje sprovede na akcijama koje izvršni dužnik ima u navedenom privrednom društvu.

Izvršni dužnik je 14. januara 2011. godine podneo žalbu protiv prvostepenog rešenja.

Osnovni sud u Čačku je rešenjem I. 11104/10 od 31. marta 2011. godine ukinuo navedeno rešenje o promeni sredstva izvršenja, obustavio izvršenje u tom delu i ukinuo sprovedene radnje, ističući da iz pribavljenog izveštaja Centralnog registra, depoa i kliringa hartija od vrednosti proizlazi da izvršni dužnik nije imalac akcija u a.d. „M.“ iz G. M .

U zapisniku o popisu i proceni od 27. maja 2011. godine je konstatovano da sudski izvršitelj nije pronašao izvršnog dužnika na licu mesta, te da je kuća zaključana i da u njoj niko ne živi od kada su dužniku preminuli roditelji.

U zapisniku sa ročišta za glavnu raspravu od 24. februara 2012. godine je konstatovano da je izvršni dužnik predložio sudu da odloži izvršenje u cilju dogovora sa izvršnim poveriocem u vezi izmirenja duga, sa čime se poverilac saglasio.

S obzirom na to da je izvršni poverilac obavestio izvršni sud da je dužnik izmirio dug prema njemu, Osnovni sud u Čačku je 9. marta 2012. godine doneo rešenje I. 11104/10, kojim je zaključio izvršni postupak.

4. Odredbama Ustava, na čiju se povredu poziva podnosilac u ustavnoj žalbi, utvrđeno je: da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega (član 32. stav 1.); da se jemči jednaka zaštita prava pred sudovima i drugim državnim organima, imaocima javnih ovlašćenja i organima autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave i da s vako ima pravo na žalbu ili drugo pravno sredstvo protiv odluke kojom se odlučuje o njegovom pravu, obavezi ili na zakonu zasnovanom interesu (član 36.).

Odredbama Zakona o izvršnom postupku (“Službeni list SRJ“, br. 28/00, 73/00 i 71/01) (u daljem tekstu: ranije važeći ZIP), koji je stupio na snagu 7. jula 2000. godine i koji se u najvećem delu primenjivao na predmetni izvršni postupak, bilo je propisano: da je u postupku izvršenja i obezbeđenja sud dužan da postupa hitno (član 4. stav 1.); da se rešenje o izvršenju na pokretnim stvarima dostavlja dužniku prilikom preduzimanja prve izvršne radnje, ako ovim zakonom nije drukčije određeno (član 67.) (član 40. stav 4.); da izvršnim radnjama u dužnikovom stanu kojima ne prisustvuje dužnik, njegov zakonski zastupnik, punomoćnik ili odrasli član njegovog domaćinstva, moraju prisustvovati dva punoletna građanina i da će, kad izvršnu radnju treba sprovesti u prostoriji koja je zaključana, a dužnik nije prisutan ili neće prostoriju da otvori, službeno lice otvoriti prostoriju u prisustvu dva punoletna građanina (član 45. st. 2. i 3.); da se izvršenje na pokretnim stvarima sprovodi popisom i procenom stvari, prodajom stvari i namirenjem poverioca iz iznosa dobijenog prodajom (član 66. stav 1.); da će službeno lice, pre nego što pristupi popisu, predati dužniku rešenje o izvršenju i pozvati ga da plati iznos za koji je određeno izvršenje, zajedno sa kamatom i troškovima i da će se rešenje o izvršenju dužniku dostaviti naknadno, ako nije moglo da se preda prilikom popisa, te da odsustvo poverioca ili dužnika ne sprečava da se pristupi popisu (član 67. st. 1, 2. i 4.).

Odredbama Zakona o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“, broj 31/11), koje su od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnopravnoj stvari, je propisano: da je postupak izvršenja i obezbeđenja hitan (član 6. stav 1.); da će se postupci izvršenja i obezbeđenja u kojima je do dana početka primene ovog zakona započeto sprovođenje izvršenja okončati po odredbama ovog zakona (član 358. stav 1.).

5. Razmatrajući navode i razloge ustavne žalbe sa stanovišta Ustavom zajemčenog prava na suđenje u razumnom roku, a polazeći od utvrđenih činjenica i okolnosti koje se odnose na osporeni sudski postupak, Ustavni sud je utvrdio da je ovaj izvršni postupak pokrenut 22. novembra 2004. godine , podnošenjem predloga podnosioca za izvršenje Opštinskom sudu u Gornjem Milanovcu i da je prinudno izvršenje okončano 9. marta 2012. godine, donošenjem rešenja Osnovnog suda u Čačku I. 11104/10, kojim je zaključen izvršni postupak.

Sa druge strane, ocenjujući period u odnosu na koji je Ustavni sud nadležan da ispituje povredu prava na suđenje u razumnom roku, Sud je utvrdio da je period u kome se građanima Srbije jemče prava i slobode utvrđene Ustavom i obezbeđuje ustavnosudska zaštita u postupku po ustavnoj žalbi počeo da teče 8. novembra 2006. godine, danom stupanja na snagu Ustava Republike Srbije. Međutim, polazeći od toga da sudski postupak po svojoj prirodi predstavlja jedinstvenu celinu, Ustavni sud je ocenio da su, u konkretnom slučaju, ispunjeni uslovi da se prilikom ocene razumnosti roka trajanja izvršnog postupka uzme u obzir i period trajanja postupka koji je prethodio stupanju Ustava na snagu.

U tom smislu, Ustavni sud je utvrdio da je predmetni izvršni postupak trajao sedam godina i četiri meseca, što, samo po sebi, ukazuje na činjenicu da izvršenje nije sprovedeno u okviru razumnog roka. S obzirom na navedeno, a imajući u vidu prirodu izvršnog postupka u kome poverioci na prinudan način ostvaruju potraživanja utvrđena sudskim odlukama, Ustavni sud nalazi da, i pored toga što je pojam razumne dužine trajanja jednog sudskog postupka relativna kategorija koja zavisi od niza činilaca - složenosti činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanja podnosioca kao stranke u postupku, postupanja nadležnih sudova i prirode zahteva, odnosno značaja prava o kome se raspravlja za podnosioca, enormno dugo trajanje ovog izvršnog postupka ne može biti opravdano nijednim od prethodno navedenih činilaca koji mogu opredeljujuće uticati na njegovu dužinu. Budući da je u ovom izvršnom postupku kao sredstvo izvršenja najpre određena prodaja pokretnih stvari izvršnog dužnika, Ustavni sud je ocenio da načelo hitnog postupanja iz člana 4. stav 1. Zakona o izvršnom postupku iz 2000. godine (koji se primenjivao na ovaj predmet u najvećem delu njegovog trajanja) podrazumeva i obavezu suda da hitno dostavi izvršnom dužniku rešenje o izvršenju uz poziv dužniku da plati novčani iznos na ime duga, odnosno da što pre pristupi ostalim izvršnim radnjama - popis i procena stvari, prodaja stvari i namirenje izvršnog poverioca od iznosa dobijenog prodajom, u slučaju da dužnik ne postupi po nalogu i ne ispuni dobrovoljno obavezu. Polazeći od iznetog, a imajući u vidu da je sudski izvršitelj Opštinskog suda u Gornjem Milanovcu dostavio izvršnom dužniku rešenje o izvršenju nakon pet meseci i da je izašao na lice mesta kako bi pristupio popisu i proceni pokretnih stvari dužnika tek nakon jedne godine i pet meseci od dana dostavljanja navedenog rešenja, te da je službeno lice u dva navrata samo konstatovalo da je stan izvršnog dužnika zaključan, ne preduzimajući druge radnje u cilju sprovođenja izvršenja, kao i da je Osnovni sud u Čačku odlučio o predlogu podnosioca ustavne žalbe za promenu sredstva izvršenja tek nakon devet meseci od dana podnošenja odgovarajućeg predloga, Ustavni sud je ocenio da se takvo postupanje izvršnih sudova u ovom predmetu ne može smatrati efikasnim, u smislu odredaba člana 4. st av 1, čl ana 45. st. 2. i 3. i čl ana 67. st. 1. i 4. Zakona o izvršnom postupku iz 2000. godine i čl. 6. st. 1. Zakona o izvršenju i obezbeđenju iz 2011. godine.

Iz iznetih razloga, Ustavni sud je ocenio da je, u konkretnom slučaju, povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava, pa je ustavnu žalbu u ovom delu usvojio, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, i odlučio kao u prvom delu tačke 1. izreke.

6. Ispitujući postojanje procesnih pretpostavki za postupanje po ustavnoj žalbi u delu u kojem se osporava rešenje Opštinskog suda u Gornjem Milanovcu I. 2684/04 od 22. novembra 2004. godine , Ustavni sud ukazuje da iz navedenih odredaba Ustava i Zakona o Ustavnom sudu proizlazi da se ustavna žalba može izjaviti samo protiv pojedinačnog akta koji je donet nakon proglašenja Ustava Republike Srbije, 8. novembra 2006. godine.

Takođe, Ustavni sud nalazi da ustavna žalba ne sadrži nijedan razlog koji bi ukazivao na to da je u predmetnom izvršnom postupku povređeno pravo podnosioca na jednaku zaštitu prava i na pravno sredstvo . Formalno pozivanje na pojedine odredbe Ustava kojima se građanima garantuju određena prava, a bez navođenja konkretnih razloga koji bi ukazali na povredu tih prava, samo po sebi, ne čini ustavnu žalbu dopuštenim pravnim sredstvom. Stoga je Ustavni sud odbacio ustavnu žalbu u ovom delu kao nedozvoljenu, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, jer ne postoje pretpostavke utvrđene Ustavom za vođenje postupka, te je odlučio kao u drugom delu tačke 1. izreke.

7. Sud je, u smislu odredbe člana 89. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, u tački 2. izreke odlučio da se pravično zadovoljenje podnosioca ustavne žalbe zbog konstatovane povrede prava na suđenje u razumnom roku, u ovom slučaju, ostvari utvrđivanjem prava na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 700 evra, u dinarskoj protivvrednosti obračunatoj po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Odlučujući o visini naknade nematerijalne štete, Ustavni sud je imao u vidu ekonomsko-socijalne prilike u Republici Srbiji, praksu ovoga suda i Evropskog suda za ljudska prava u sličnim slučajevima, kao i samu suštinu naknade nematerijalne štete kojom se oštećenima pruža odgovarajuće zadovoljenje.

8. Na osnovu svega navedenog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, broj 103/13), Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.