Odluka Ustavnog suda o povredi prava u izvršnom postupku

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu, utvrđujući povredu prava na pravično suđenje i imovinu. Sudovi su proizvoljno obustavili izvršenje pravnosnažnih presuda, pogrešno tumačeći sporazum kao odricanje od potraživanja, iako se zaposleni ne može odreći prava na pravičnu naknadu.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Bosa Nenadić i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Bratislav Đokić, Vesna Ilić Prelić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, dr Dragiša Slijepčević, Milan Stanić, dr Dragan Stojanović i Predrag Ćetković, u postupku po ustavnoj žalbi Avdije Mujkovića iz Novog Pazara, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 3. juna 2010. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba Avdije Mujkovića izjavljena protiv rešenja Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 684/08 od 3. jula 2008. godine i rešenja Okružnog suda u Novom Pazaru Gž. 1028/08 od 25. jula 2008. godine i utvrđuje da je podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije i pravo na imovinu iz člana 58. Ustava.

2. Poništava se rešenje Okružnog suda u Novom Pazaru Gž. 1028/08 od 25. jula 2008. godine i nalaže Višem sudu u Novom Pazaru da ponovo odluči o žalbi Avdije Mujkovića izjavljenoj protiv rešenja Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 684/08 od 3. jula 2008. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. Avdija Mujković iz Novog Pazara je 19. septembra 2008. godine, preko punomoćnika – advokata Refije Garibović iz Novog Pazara, izjavio ustavnu žalbu protiv rešenja Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 684/08 od 3. jula 2008. godine i rešenja Okružnog suda u Novom Pazaru Gž. 1028/08 od 25. jula 2008. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje i prava na imovinu, zajemčenih odredbama člana 32. stav 1. i člana 58. Ustava Republike Srbije.

U ustavnoj žalbi je navedeno da je Opštinski sud u Novom Pazaru doneo rešenje o izvršenju I. 479/08 od 23. aprila 2008. godine kojim je usvojio predlog za izvršenje podnosioca ustavne žalbe na osnovu pravnosnažnih i izvršnih presuda Opštinskog suda u Novom Pazaru P1. 598/04 od 4. maja 2005. godine, P1. 292/05 od 15. decembra 2005. godine i P1. 795/06 od 2. oktobra 2006. godine, da bi nakon izjavljene žalbe izvršnog dužnika - Društvenog preduzeća Savremena konfekcija ''Raška'', Novi Pazar i dostavljanja sporazuma o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada zaključenog između izvršnog poverioca, ovde podnosioca ustavne žalbe, i izvršnog dužnika, Opštinski sud u Novom Pazaru osporenim rešenjem obustavio postupak izvršenja i ukinuo sve sprovedene radnje. Navedeno rešenje je potvrđeno osporenim rešenjem Okružnog suda u Novom Pazaru. Dalje je navedeno da su sudovi pogrešno protumačili navedeni sporazum i da se isti ne odnosi na naknadu zarade, kao i da sudovi nisu mogli „prebiti“ dug sa socijalnim programom. Predložio je da Ustavni sud poništi osporena rešenja, sprovede izvršenje i obaveže Republiku Srbiju da nadoknadi podnosiocu ustavne žalbe nematerijalnu štetu u iznosu od 100.000 dinara zbog povrede navedenih Ustavom zajemčenih prava.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku izvršio uvid u celokupnu dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, kao i u spis predmeta I. 684/08 Opštinskog suda u Novom Pazaru, i utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Izvršni poverilac, ovde podnosilac ustavne žalbe, je 22. aprila 2008. godine protiv izvršnog dužnika - Društvenog preduzeća Savremena konfekcija ''Raška'', Novi Pazar podneo predlog za izvršenje Opštinskom sudu u Novom Pazaru, na osnovu izvršnih isprava – pravnosnažnih i izvršnih presuda istog suda P1. 598/04 od 4. maja 2005. godine, P1. 292/05 od 15. decembra 2005. godine i P1. 795/06 od 2. oktobra 2006. godine. Opštinski sud u Novom Pazaru je doneo rešenje I. 479/08 od 23. aprila 2008. godine kojim je odredio predloženo izvršenje.

Izvršni dužnik je 8. maja 2008. godine izjavio žalbu protiv navedenog rešenja o izvršenju od 23. aprila 2008. godine, u kome je istakao da je posle pravnosnažnosti i izvršnosti navedenih presuda poverilac sa dužnikom zaključio 15. decembra 2006. godine sporazum o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada, te kako je izvršni poverilac prihvatanjem socijalnog programa izjavio da nema potraživanja prema izvršnom dužniku, to zaključeni sporazum ima snagu opozicionog prigovora, s obzirom da izvršni dužnik nema više dugovanja prema izvršnom poveriocu.

Ustavni sud ovde konstatuje da je podnosiocu ustavne žalbe 15. decembra 2006. godine prestao radni odnos u Društvenom preduzeću Savremena konfekcija ''Raška'', Novi Pazar, po osnovu rešenja o prestanku radnog odnosa broj 689-(38) 360, kojim je on proglašen tehnološkim viškom. Sporazum o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada zaključen je između Društvenog preduzeća Savremena konfekcija ''Raška'', Novi Pazar i zaposlenog, ovde podnosioca ustavne žalbe, 15. decembra 2006. godine. Predmet ovog sporazuma je utvrđivanje konačnog dugovanja Preduzeća prema zaposlenom, ovde podnosiocu ustavne žalbe, na dan prestanka radnog odnosa zaposlenog u Preduzeću i regulisanje međusobnih prava i obaveza povodom isplate predmetnog dugovanja, kao i dugovi zaposlenog prema Preduzeću (član 1.). U članu 2. sporazuma utvrđeno je da u periodu koji nije označen, jer su mesta za njegovo navođenje ostala prazna, ne postoji dug Preduzeća po osnovu neisplaćenih zarada prema zaposlenom, dok je u stavu 2. istog člana utvrđena obaveza Preduzeća da uplati Fondu PIO doprinose „prema propisima u celini“. Prema članu 9. istog sporazuma, Preduzeće i zaposleni se odriču prava na raskid ovog sporazuma po bilo kom osnovu, osim po osnovu neispunjenja međusobnih obaveza opisanih u čl. 4. i 5, a sporazum su potpisali podnosilac ustavne žalbe, nadležno lice kod poslodavca i predstavnik sindikata.

Postupajući po žalbi izvršnog dužnika, Okružni sud u Novom Pazaru je rešenjem Gž. 617/08 od 12. juna 2008. godine usvojio žalbu i ukinuo navedeno rešenje o izvršenju, uz obrazloženje da prvostepeni sud prilikom donošenja rešenja o izvršenju nije imao u vidu sporazum o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada zaključen između izvršnog poverioca i izvršnog dužnika, koji je dostavljen uz žalbu.

Opštinski sud u Novom Pazaru je potom doneo osporeno rešenje I. 684/08 od 3. jula 2008. godine kojim je obustavio izvršenje određeno rešenjem o izvršenju I. 479/08 od 23. aprila 2008. godine i ukinuo sve sprovedene izvršne radnje. U obrazloženju ovog rešenja je navedeno da je potraživanje izvršnog poverioca prestalo, jer je nakon izvršnosti presuda Opštinskog suda u Novom Pazaru P1. 598/04 od 4. maja 2005. godine, P1. 292/05 od 15. decembra 2005. godine i P1. 795/06 od 2. oktobra 2006. godine, izvršni poverilac sa izvršnim dužnikom 15. decembra 2006. godine zaključio sporazum o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada, kojim je u članu 2. utvrđeno da poverilac prema dužniku nema potraživanja.

Protiv navedenog rešenja izvršni poverilac je izjavio žalbu u kojoj je istakao da mu je isplaćen socijalni program, ali da se navedeni sporazum na koji se dužnik poziva odnosi na zaradu, a ne i na naknadu zarade koja je izvršnom poveriocu priznata pravnosnažnim presudama – izvršnim ispravama i koja mu nije isplaćena.

Okružni sud u Novom Pazaru je osporenim rešenjem Gž. 1028/08 od 25. jula 2008. godine odbio kao neosnovanu žalbu i potvrdio rešenje Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 684/08 od 3. jula 2008. godine. U obrazloženju rešenja je, pored ostalog, navedeno da je potraživanje izvršnog poverioca prestalo da postoji zaključenjem sporazuma o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada od 15. decembra 2006. godine, zbog toga što je u članu 2. sporazuma predviđeno da se poslodavac obavezuje da će neizmirene doprinose za penzijsko i invalidsko osiguranje dospele do dana potpisivanja ovog sporazuma regulisati i izmiriti, kao i ostalim zaposlenima, dok je u „članu 4. utvrđeno da se zaposleni odriče prava tužbe i predloga za izvršenje po osnovu svih presuda koje su donete“. Okružni sud je našao da je prvostepeni sud pravilno primenio odredbe člana 15. stav 1. tačka 8) i člana 19. Zakona o izvršnom postupku.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava se jemči svakom pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Odredbama člana 58. Ustava je utvrđeno: da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona (stav 1.), da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne (stav 2.), da se zakonom može ograničiti način korišćenja imovine (stav 3.), kao i da je oduzimanje ili ograničenje imovine radi naplate poreza i drugih dažbina ili kazni, dozvoljeno samo u skladu sa zakonom (stav 4.).

Odredbama člana 60. Ustava je utvrđeno: da se jemči pravo na rad, u skladu sa zakonom (stav 1), da svako ima pravo na slobodan izbor rada (stav 2.); da su svima, pod jednakim uslovima, dostupna sve radna mesta (stav 3.), da svako ima pravo na poštovanje dostojanstva svoje ličnosti na radu, bezbedne i zdrave uslove rada, potrebnu zaštitu na radu, ograničeno radno vreme, dnevni i nedeljni odmor, plaćeni godišnji odmor, pravičnu naknadu za rad i na pravnu zaštitu za slučaj prestanka radnog odnosa i da se niko tih prava ne može odreći (stav 4.), kao i da se ženama, omladini i invalidima omogućuje posebna zaštita na radu i posebni uslovi rada, u skladu sa zakonom (stav 5.).

Za ocenu osnovanosti ustavne žalbe, u konkretnom slučaju, od značaja su odredbe Zakona o radu (''Službeni glasnik RS'', br. 24/05 i 61/05), kojima je propisano: da zaposleni ima pravo na odgovarajuću zaradu, koja se utvrđuje u skladu sa zakonom, opštim aktom i ugovorom o radu (član 104. stav 1.); da se zarada iz člana 104. stav 1. ovog zakona sastoji od zarade za obavljeni rad i vreme provedeno na radu, zarade po osnovu doprinosa zaposlenog poslovnom uspehu poslodavca (nagrade, bonusi i sl.) i drugih primanja po osnovu radnog odnosa, u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu; da se pod zaradom u smislu stava 1. ovog člana smatra zarada koja sadrži porez i doprinose koji se plaćaju iz zarade; da se pod zaradom, u smislu stava 1. ovog člana smatraju sva primanja iz radnog odnosa, osim naknada troškova zaposlenog u vezi sa radom iz člana 118. tač. 1) do 4) i drugih primanja iz člana 119. i člana 120. tačka 1) ovog zakona (član 105.); da zaposleni ima pravo na minimalnu zaradu za standardni učinak i puno radno vreme, odnosno radno vreme koje se izjednačava sa punim radnim vremenom, a ako poslodavac i zaposleni ugovore minimalnu zaradu iz stava 1. ovog člana, poslodavac je dužan da tu zaradu isplati zaposlenom u visini utvrđenoj odlukom iz člana 113. ovog zakona za mesec u kojem se vrši isplata (član 111. st. 1. i 2.); da zaposleni ima pravo na naknadu zarade u visini prosečne zarade u prethodna tri meseca, u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu, između ostalog, i za vreme plaćenog odsustva (član 114. stav 1.); da je poslodavac dužan da zaposlenom u slučaju prestanka radnog odnosa, isplati sve neisplaćene zarade, naknade zarade i druga primanja, koja je zaposleni ostvario do dana prestanka radnog odnosa u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu (član 186. stav 1.).

Zakonom o izvršnom postupku (''Službeni glasnik RS'', broj 125/04) je propisano: da se žalba protiv rešenja o izvršenju može izjaviti iz razloga koji sprečavaju izvršenje, a naročito ako je potraživanje prestalo na osnovu činjenice koja je nastupila posle izvršnosti odluke ili pre toga, ali u vreme kad izvršni dužnik to nije mogao da istakne u postupku iz kog potiče izvršna isprava, odnosno ako je potraživanje prestalo na osnovu činjenice koja je nastupila posle zaključenog poravnanja (član 15. stav 1. tačka 8)); da se žalba protiv rešenja o izvršenju dostavlja izvršnom poveriocu, kao i da će po prijemu odgovora na žalbu ili po isteku roka za odgovor prvostepeni sud, ako to oceni potrebnim, zakazati ročište za raspravljanje o žalbi (član 18. st. 1. i 3.); da sud održava ročište kada je to ovim zakonom određeno i ako smatra da je održavanje ročišta celishodno, kao i da će sud van ročišta saslušati stranku i učesnika u postupku ako je to predviđeno ovim zakonom ili nalazi da je to potrebno za razjašnjenja pojedinih pitanja ili izjašnjenja o nekom predlogu stranke (član 41. st. 2. i 3.).

5. Ocenjujući navode i razloge iznete u ustavnoj žalbi sa stanovišta odredbe člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud je najpre pošao od činjenice da se navedenom odredbom Ustava garantuje da će postupak biti vođen i okončan u razumnom roku od strane nadležnog, nezavisnog i nepristrasnog suda, obrazovanog na osnovu zakona, koji će javno raspraviti i odlučiti o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe. Zadatak Ustavnog suda je da ispita da li je postupak koji je prethodio podnošenju ustavne žalbe u celini bio pravičan na način utvrđen članom 32. stav 1. Ustava, odnosno da li je u postupku, od strane redovnih sudova, eventualno došlo do povrede ili uskraćivanja Ustavom garantovanih prava i da li je primena procesnog i/ili materijalnog prava bila proizvoljna ili diskriminaciona čime bi ukazala na očiglednu arbitrernost i nepravičnost u postupanju.

Ipak, pre davanja konačne ocene da li postoje povrede ustavnih prava na koje se podnosilac poziva, Ustavni sud napominje da je odredbama Zakona o radu napravljena razlika između zarade i naknade zarade, koja predstavlja pravo iz radnog odnosa koje se ostvaruje umesto zarade, između ostalog i za vreme prekida rada do kojeg je došlo bez krivice zaposlenog, te ukazuje na činjenicu da je poslodavac dužan da zaposlenom u slučaju prestanka radnog odnosa isplati sve neisplaćene zarade, naknade zarade i druga primanja koja je zaposleni ostvario do dana prestanka radnog odnosa, u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu. Takođe, Ustavni sud je utvrdio da su Opštinski sud u Novom Pazaru i Okružni sud u Novom Pazaru u konkretnom izvršnom postupku izveli zaključak da time što podnosilac ustavne žalbe nema pravo na zaradu (tačka 2. sporazuma), nema ni pravo na naknadu zarade u visini minimalne zarade, uz obrazloženje da se podnosilac ustavne žalbe u suštini odrekao prava na isplatu zaostale naknade zarade time što je sa poslodavcem potpisao predmetni sporazum o regulisanju međusobnih prava i obaveza. Sa stanovišta ustavnopravne zaštite prava na rad, međutim, razlikovanje između zarade i naknade zarade nije ni neophodno, budući da je odredbom člana 60. stav 4. Ustava utvrđeno, između ostalog, da se niko ne može odreći prava na pravičnu naknadu za rad. Imajući u vidu da pravičnu naknadu za rad predstavlja kako zarada tako i naknada zarade, te da se tog prava niko ne može odreći - kao što se ne može odreći nijednog od prava za koje član 60. stav 4. Ustava sadrži eksplicitnu zabranu odricanja – podnosilac ustavne žalbe se nije mogao odreći ni prava na naknadu zarade. Naknada zarade zbog plaćenog odsustva sa rada predstavlja pravičnu naknadu za rad. U takvoj pravnoj situaciji, naknada zarade zbog plaćenog odsustva sa rada se ima upodobiti sa pravičnom naknadom za rad, koje se zaposleni, saglasno odredbi člana 60. stav 4. Ustava, ne može odreći. Ustavni sud ukazuje da je navedeno stanovište već iskazano kroz ranije donete odluke Ustavnog suda (videti npr. odluke Ustavnog suda: Už - 143/2007 od 16. jula 2009. godine i Už - 197/2007 od 16. jula 2009. godine).

U konkretnom slučaju Opštinski i Okružni sud u Novom Pazaru su pošli od činjenice da sporazum zaključen između izvršnog poverioca i izvršnog dužnika posle nastanka izvršne isprave ima snagu opozicionog prigovora, odnosno da je samim potpisivanjem ovog sporazuma prestalo potraživanje iz presuda na osnovu kojih je određeno izvršenje. Međutim, bez obzira na činjenicu što je sporazum o regulisanju međusobnih prava i obaveza po osnovu rada zaključen nakon izvršnosti presuda na osnovu kojih je određeno izvršenje, sud nije mogao obustaviti postupak izvršenja bez prethodno pravilno i potpuno utvrđenog novonastalog činjeničnog stanja. Ustavni sud ocenjuje da u situaciji kada je izjavljena žalba zbog činjenica koje su nastale nakon donošenja rešenja kojim je određeno izvršenje, izvršni sud mora utvrditi činjenično stanje koje je od značaja za dalji tok izvršnog postupka. Dakle, raspravno načelo bez koga se ne može zamisliti parnični postupak i koje nije karakteristično za izvršni postupak, gde praktično predstavlja izuzetak, u ovom slučaju dobija na značaju. Specifičnost konkretne pravne situacije se ogleda i u tome da je u toku postupka izvršenja dozvoljeno utvrđivanje spornih činjenica na način kako to čini sud u parničnom postupku, kada je to neophodno da bi se utvrdilo da li je obaveza utvrđena izvršnim ispravama ispunjena od strane dužnika, ili je prestala da postoji na neki drugi način predviđen zakonom. Konkretno, takva obaveza suda proizlazi iz navedene odredbe člana 18. stav 3. Zakona o izvršnom postupku kojom je propisano da će sud, ako to oceni potrebnim, zakazati ročište za raspravljanje o žalbi. Ipak, raspravno načelo u izvršnom postupku se ne može ograničiti samo na usmenu raspravu, već stranke mogu raspravljati i predajom podnesaka u kojima će iznositi svoje činjenične i pravne tvrdnje, te predlagati dokaze od značaja za odluku suda. Cilj navedenog načela je da se stranke izjasne o svim relevantnim činjenicama, kako bi sud nakon toga mogao potpuno i pravilno utvrditi činjenično stanje, što je, po mišljenju Ustavnog suda, od presudnog uticaja na konačan ishod predmetnog izvršnog postupka.

Sledom svega rečenog, a posebno imajući u vidu izloženo pravno shvatanje Ustavnog suda koje se odnosi na odredbu člana 60. stav 4. Ustava, redovni sudovi su u izvršnom postupku morali da utvrde da li je izvršni dužnik ispunio obaveze utvrđene izvršnim ispravama, odnosno da li je podnosiocu ustavne žalbe naknada zarade zaista i isplaćena, te da li je zbog toga njegova izvršna tražbina prestala u celini.

Ustavni sud je, stoga, ocenio da je podnosilac ustavne žalbe osporenim rešenjima o obustavi izvršnog postupka proizvoljno i bez utvrđenog osnova uskraćen za imovinu, koju predstavlja novčano potraživanje na ime neisplaćene garantovane zarade utvrđene pravnosnažnim i izvršnim presudama Opštinskog suda u Novom Pazaru. Ustavni sud je u svojim ranije donetim odlukama izrazio stav da svako novčano potraživanje dosuđeno pravnosnažnom sudskom odlukom ulazi u imovinu poverioca, te da neizvršenje sudske odluke kojom je to potraživanje dosuđeno predstavlja povredu prava na mirno uživanje imovine (videti Odluke Ustavnog suda: Už. 1455/08 od 16. jula 2009. godine i Už. 122/09 od 21. januara 2010. godine).

6. Na osnovu izloženog i odredbe člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, broj 109/07), Ustavni sud je ustavnu žalbu usvojio, te utvrdio da je osporenim rešenjima Opštinskog suda u Novom Pazaru I. 684/08 od 3. jula 2008. godine i Okružnog suda u Novom Pazaru Gž. 1028/08 od 25. jula 2008. godine povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na pravično suđenje, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava i pravo na imovinu, zajemčeno odredbom člana 58. Ustava.

Ustavni sud je ocenio da su u konkretnom slučaju posledice učinjene povrede takve prirode da se mogu otkloniti samo poništajem osporenog drugostepenog rešenja Okružnog suda u Novom Pazaru Gž. 1028/08 od 25. jula 2008. godine, kako bi sada nadležan sud u ponovnom postupku doneo novu odluku o žalbi podnosioca. Stoga je, saglasno odredbi člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučeno kao u tački 2. izreke.

7. Polazeći od iznetog, Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Bosa Nenadić

Odluka Ustavnog suda o povredi prava u izvršnom postupku

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti