Kratak pregled

Ustavni sud odbio je ustavnu žalbu nameštenika protiv presuda kojima mu je odbijen zahtev za isplatu naknade za ishranu i regres. Sud je utvrdio da tumačenje redovnih sudova nije bilo proizvoljno, jer u spornom periodu nije postojao zakonski ili ugovorni osnov za isplatu.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-116/2009
08.09.2011.
Beograd

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Dragiša Slijepčević i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Bratislav Đokić, Vesna Ilić Prelić, dr Goran Ilić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, Milan Stanić, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović i Predrag Ćetković, u postupku po ustavnoj žalbi Mirka Lekovića iz Valjeva, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 8. septembra 2011. godine, doneo je

 

O D L U K U

 

Odbija se kao neosnovana ustavna žalba Mirka Lekovića izjavljena protiv presude Opštinskog suda u Valjevu P1. 139/08 od 28. maja 2008. godine i presude Okružnog suda u Valjevu Gž1. 670/08 od 19. decembra 2008. godine.

 

O b r a z l o ž e nj e

 

1. Mirko Leković iz Valjeva je 26. januara 2009. godine, preko punomoćnika Radomira Spasojevića, advokata iz Valjeva, podneo Ustavnom sudu ustavnu žalbu protiv presude Opštinskog suda u Valjevu P1. 139/08 od 28. maja 2008. godine i presude Okružnog suda u Valjevu Gž1. 670/08 od 19. decembra 2008. godine zbog povrede prava na pravično suđenje zajemčenog članom 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

Podnosilac ustavne žalbe je naveo: da mu je osporenim presudama povređeno pravo na pravično suđenje jer ni prvostepeni ni drugostepeni sud nisu na pravičan i nepristrasan način odlučili o njegovom pravu na isplatu regresa i ishrane u toku rada; da prilikom obračuna mesečnih zarada za celu 2007. godinu nije uračunavana naknada za ishranu u toku rada i regres za godišnji odmor, tako da mu je zarada za 2007. godinu umanjena; da je odredbom člana 118. stav 1. tač. 5) i 6) Zakona o radu predviđeno da zaposleni ima pravo na naknadu troškova za ishranu u toku rada i za regres za korišćenje godišnjeg odmora, imajući u vidu da Zakon o platama državnih službenika i nameštenika u pogledu obračuna zarade za nameštenike upućuje na primenu Zakona o radu; da se u pogledu nameštenika moraju primenjivati odredbe kako Opšteg kolektivnog ugovora, tako i odredbe Posebnog kolektivnog ugovora, jer Opšti kolektivni ugovor predviđa prava koja su predmet tužbenog zahteva, a istovremeno se njegova primena ostvaruje kroz Posebni kolektivni ugovor čija je primena produžena članom 187. Zakona o državnim službenicima; da prestankom važenja Opšteg kolektivnog ugovora nisu automatski prestala da važe i prava koja su tim opštim aktom bila predviđena za nameštenike, pa samim tim nisu prestala da se primenjuju ni prava nameštenika na naknadu za ishranu u toku rada, kao i na regres za godišnji odmor; da su i pored navedenog sudovi opšte nadležnosti zaključili da je tužbeni zahtev neosnovan. Podnosilac ustavne žalbe je na kraju naveo "da je više nego očigledno da se sudovi opšte nadležnosti prilikom odlučivanja u ovom radnom sporu nisu ponašali kao nepristrasni sudovi, već su uložili sve moguće napore kako bi zaštitili tuženog Republiku Srbiju – Ministarstvo pravde u ovoj pravnoj stvari, bez obzira na odredbe zakona, kojima se reguliše materija koja je predmet ovog spora". Iz tog razloga podnosilac ustavne žalbe predlaže da Ustavni sud Srbije pobijane presude poništi.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

Odredba člana 82. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, broj 109/07) po svojoj sadržini je istovetna odredbi člana 170. Ustava.

Odredbom člana 32. stav 1. Ustava svakome je zajemčeno pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud pravično i u razumnom roku javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku izvršio uvid u spise predmeta Opštinskog suda u Valjevu P1. 139/08 i utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Podnosilac ustavne žalbe je 29. februara 2008. godine podneo tužbu Opštinskom sudu u Valjevu protiv Republike Srbije – Ministarstva pravde, radi isplate naknade za ishranu u toku rada i regresa za godišnji odmor za period od 1. januara 2007. godine do 31. decembra 2007. godine, u iznosu od 100.000,00 dinara.

Osporenom presudom Opštinskog suda u Valjevu P1. 139/08 od 28. maja 2008. godine u stavu 1. izreke odbijen je kao neosnovan tužbeni zahtev tužioca u svojstvu nameštenika u Opštinskom sudu u Valjevu, ovde podnosioca ustavne žalbe, protiv tužene Republike Srbije - Ministarstva pravde, kojim je traženo da se tužena obaveže da isplati tužiocu na ime neosnovano umanjene zarade na ime naknade za ishranu u toku rada i regresa za godišnji odmor za period od 1. januara 2007. godine do 31. decembra 2007. godine, ukupan iznos od 100.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom počev od dospelosti svakog pojedinačnog mesečnog iznosa pa do konačne isplate, a u stavu 2. izreke obavezan je tužilac da tuženoj isplati troškove parničnog postupka. U obrazloženju presude je navedeno da se na sporno pravno pitanje a to je da li tužiocu kao namešteniku pripada pravo na isplatu naknade za ishranu i regresa u spornom periodu od 1. januara 2007. godine do 31. decembra 2007. godine, primenjuju sledeći propisi: Zakonom o radu ("Službeni glasnik RS", br. 24/05 i 61/05), u odredbi člana 118. tač. 5) i 6) je propisano da zaposleni ima pravo na naknadu troškova u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu za ishranu u toku rada i za regres za korišćenje godišnjeg odmora. Prema odredbi člana 12. Zakona o izmenama Zakona o radu koji je stupio na snagu 1. januara 2006. godine, pravo na naknadu ovih troškova kod poslodavca zaposleni ostvaruje pod uslovima i u visini propisanoj opštim aktom i ugovorom o radu. Opšti kolektivni ugovor je prestao da važi 24. septembra 2005. godine, i to istekom šest meseci od dana stupanja na snagu Zakona o radu, kako je propisano članom 284. stav 2. istog zakona, tako da se ne može primeniti na konkretni slučaj. Prema Zakonu o platama državnih službenika i nameštenika, koji je stupio na snagu 1. januara 2007. godine, nisu predviđeni ni naknada za ishranu u toku rada ni regres kao dodaci na platu koja se formira po kriterijumima iz Zakona, a takođe ni uredbe o naknadama i drugim primanjima zaposlenih u državnim organima i izabranih odnosno postavljenih lica nisu sadržavale odredbe koje predviđaju naknadu za ishranu u toku rada ni naknadu za regres za korišćenje godišnjeg odmora. Zakonom o državnim službenicima, u čl. 4. i 17, predviđa se mogućnost da se Posebnim kolektivnim ugovorom državnim službenicima mogu utvrditi i prava koja ovim zakonom nisu utvrđena. Poseban kolektivni ugovor za državne organe koji je i dalje ostao u primeni do stupanja na snagu novog Posebnog kolektivnog ugovora ne sadrži nijednu odredbu o naknadi troškova za ishranu u toku rada niti za regres za godišnji odmor pa ova prava mogu biti regulisana novim Posebnim kolektivnim ugovorom, s tim da on još uvek nije zaključen.

Tužilac je izjavio žalbu protiv navedene presude 8. avgusta 2008. godine i osporenom presudom Okružnog suda u Valjevu Gž1. 670/08 od 19. decembra 2008. godine odbijena je kao neosnovana žalba i potvrđena je presuda Opštinskog suda u Valjevu P1. 139/08 od 28. maja 2008. godine. U obrazloženju drugostepene presude je navedeno da je prvostepeni sud pravilno i u potpunosti utvrdio činjenično stanje i pravilno primenio materijalno pravo, nalazeći da je tužbeni zahtev neosnovan. Dalje je navedeno da je prvostepeni sud pravilno utvrdio da je odredbama člana 118. tač. 5) i 6) Zakona o radu predviđeno da zaposleni ima pravo na naknadu troškova za ishranu u toku rada i za regres za korišćenje godišnjeg odmora u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu. Međutim, Opšti kolektivni ugovor je prestao da važi sa 24. septembrom 2005. godine, prema odredbi člana 284. stav 2. Zakona o radu, a koji je predviđao isplatu naknade troškova za ishranu i za regres. Poseban kolektivni ugovor za državne organe ne sadrži nijednu odredbu o pravu zaposlenih na isplatu naknade za ishranu i za regres, a takođe ovakve odredbe ne sadrži ni Zakon o platama državnih službenika i nameštenika, s tim što je istim predviđeno da će se ovo pravo regulisati posebnim kolektivnim ugovorom za državne organe koji nije donet. Dalje je navedeno da prvostepeni sud pravilno nalazi da pravo tužioca za isplatu naknade za ishranu u toku rada i za regres za korišćenje godišnjeg odmora nije utvrđeno ni jednim posebnim zakonom ni kolektivnim ugovorom, niti podzakonskim aktom, te da sa tih razloga tužilac nema pravo na ove isplate, jer su odredbe člana 118. tač. 5) i 6) Zakona o radu opšte norme koje se mogu primeniti samo ukoliko postoje propisi kojima je regulisano ovo pravo u pogledu načina ostvarivanja i visine tih naknada.

Zakonom o platama državnih službenika i nameštenika ("Službeni glasnik PC", br. 62/06, 63/06 i 115/06) je propisano: da se ovim zakonom uređuju plate, naknade i druga primanja državnih službenika i nameštenika (član 1.); da se plata državnih službenika i nameštenika sastoji od osnovne plate i dodataka na platu i da se u platu uračunavaju i porezi i doprinosi koji se plaćaju iz plate (član 2.); da se osnovna plata određuje množenjem koeficijenta sa osnovicom za obračun i isplatu plata (u daljem tekstu: osnovica) (član 7. stav 1.); da je osnovica jedinstvena i utvrđuje se za svaku budžetsku godinu zakonom o budžetu Republike Srbije (član 8.); da se koeficijenti za položaje i izvršilačka radna mesta određuju time što se svaki položaj i svako izvršilačko radno mesto svrstava u jednu od 13 platnih grupa i da se položaji svrstavaju u platne grupe od I do V, a izvršilačka radna mesta u platne grupe od VI do HIII (član 9.); da se posebnim kolektivnim ugovorom za državne organe mogu utvrditi i druga primanja državnih službenika, prema opštim propisima o radu (član 39.); da se odredbe ovog zakona o naknadi plate, naknadi troškova i drugim primanjima državnih službenika primenjuju i na nameštenike (član 49. stav 1.); da Zakon o platama u državnim organima i javnim službama ("Službeni glasnik PC", broj 34/01) i Uredba o koeficijentima za obračun i isplatu plata izabranih, postavljenih i zaposlenih lica ("Službeni glasnik PC", broj 95/05 - prečišćen tekst) prestaju da se primenjuju na državne službenike i nameštenike 1. januara 2007. godine (član 58. stav 1.).

Odredbama Zakona o državnim službenicima ("Službeni glasnik PC", br. 79/05, 81/05, 83/05, 64/07, 67/07, 116/08 i 104/09) je propisano: da se ovim zakonom uređuju prava i dužnosti državnih službenika i pojedina prava i dužnosti nameštenika (član 1. stav 1.); da je poslodavac državnih službenika i nameštenika Republika Srbija (član 3. stav 1.); da se na prava i dužnosti državnih službenika koji nisu uređeni ovim ili posebnim zakonom ili drugim propisom primenjuju opšti propisi o radu i poseban kolektivni ugovor za državne organe (u daljem tekstu: poseban kolektivni ugovor), da poseban kolektivni ugovor zaključuju Vlada i reprezentativni sindikati koji su osnovani za teritoriju Republike Srbije, da se na prava i dužnosti nameštenika primenjuju opšti propisi o radu i poseban kolektivan ugovor, ako ovim ili posebnim zakonom nije drukčije određeno (član 4.); da se Poseban kolektivni ugovor za državne organe ("Službeni glasnik PC", broj 23/98) primenjuje, izuzev odredaba koje su u suprotnosti sa ovim zakonom, dok ne stupi na snagu Poseban kolektivni ugovor za državne organe, koji će biti zaključen prema ovom zakonu (član 187.).

Odredbom člana 8. stav 1. Zakona o radu ("Službeni glasnik PC", br. 24/05, 61/05 i 54/09) je propisano da kolektivni ugovor i pravilnik o radu (u daljem tekstu: opšti akt) i ugovor o radu ne mogu da sadrže odredbe kojima se zaposlenom daju manja prava ili utvrđuju nepovoljniji uslovi rada od prava i uslova koji su utvrđeni zakonom. Glava VIII ovog zakona uređuje pitanje zarade, naknade zarade i druga primanja. Odeljkom 5. ove glave Zakona o radu uređeno je pitanje naknade troškova, tako što je članom 118. tač. 5) i 6) propisano da zaposleni, pored ostalog, ima pravo na naknadu troškova u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora. Odeljkom 6. Glave VIII Zakona o radu uređeno je pitanje drugih primanja, i to čl. 119. i 120. Tako je članom 120. tač. 2) i 3) ovog zakona propisano da se opštim aktom, odnosno ugovorom o radu, može utvrditi pravo na naknadu za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora.

Odredbama člana 2. Uredbe o naknadi troškova i otpremnini državnih službenika i nameštenika ("Službeni glasnik PC", broj 98/07) je propisano da se državnom službeniku i namešteniku naknađuju troškovi prevoza za dolazak na rad i odlazak s rada, troškovi službenog putovanja u zemlji, troškovi službenog putovanja u inostranstvo, troškovi selidbe u inostranstvo, troškovi rada i boravka na terenu i troškovi privremenog ili trajnog premeštaja u drugo mesto rada.

4. Ocenjujući osnovanost navoda ustavne žalbe o povredi prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud je konstatovao da podnosilac smatra da su prilikom donošenja osporenih presuda prvostepeni i drugostepeni sud pogrešno primenili materijalno pravo, a na njegovu štetu.

S tim u vezi, Ustavni sud je konstatovao da je pravilnu primenu materijalnog prava pre svega nadležan da ceni viši sud, u zakonom propisanom postupku kontrole zakonitosti odluka nižestepenih sudova. Međutim, Ustavni sud nalazi da proizvoljna i arbitrerna primena materijalnog prava na štetu podnosioca ustavne žalbe može dovesti do povrede prava na pravično suđenje, te da u određenim situacijama, koje prvenstveno zavise od činjenica i okolnosti konkretnog slučaja i od ustavnopravnih razloga navedenih u ustavnoj žalbi, ima osnova da se u postupku po ustavnoj žalbi povreda prava iz člana 32. stav 1. Ustava ceni i sa stanovišta primene materijalnog prava.

Na osnovu navedenih odredaba zakona, Ustavni sud je utvrdio da je Zakon o državnim službenicima lex specialis kojim se uređuju pitanja prava i dužnosti državnih službenika i pojedina prava i dužnosti nameštenika, kao i da se na prava i dužnosti državnih službenika koji nisu uređeni ovim zakonom, drugim posebnim zakonom ili drugim propisom, primenjuju opšti propisi o radu i poseban kolektivni ugovor za državne organe. Opšti propisi o radu i poseban kolektivni ugovor primenjuju se i na nameštenike, ako zakonom o državnim službenicima ili posebnim zakonom nije drugačije određeno.

Ustavni sud je dalje utvrdio da je Zakon o platama državnih službenika i nameštenika poseban zakon koji uređuje pitanje plata, naknada i drugih primanja državnih službenika i nameštenika, te da je, saglasno članu 39. i članu 49. stav 1. navedenog zakona, propisana mogućnost da se posebnim kolektivnim ugovorom za državne organe mogu utvrditi i druga primanja državnih službenika i nameštenika, prema opštim propisima o radu.

Dakle, Ustavni sud je utvrdio da posebnim zakonima koji uređuju prava državnih službenika i nameštenika, pored ostalog i pravo na platu, naknadu i druga primanja, nije izričito garantovano pravo na naknadu za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora. S tim u vezi, Ustavni sud je konstatovao da Uredba o naknadi troškova i otpremnini državnih službenika i nameštenika izričito u članu 2. navodi troškove koji se nadoknađuju državnim službenicima i nameštenicima, pri čemu ne predviđa da su pravo na naknadu troškova za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora, posebna vrsta takvih troškova na koje državni službenici i nameštenici imaju pravo.

Ustavni sud je dalje konstatovao da Zakon o radu, kao opšti propis na čiju primenu upućuje odredba člana 39. Zakona o platama državnih službenika i nameštenika, u glavi VIII razlikuje tri osnovne vrste primanja, i to - zaradu, naknadu zarade i druga primanja, te da je navedenim odredbama člana 120. tač. 2) i 3) ovog zakona predviđena mogućnost da se, u okviru drugih primanja, opštim aktom ili ugovorom o radu, utvrdi pravo zaposlenog na naknadu za ishranu u toku rada i regres za godišnji odmor.

Polazeći od navedenog, Ustavni sud je ocenio da posebni propisi koji uređuju prava državnih službenika i nameštenika ne garantuju kao posebno primanje pravo na naknadu za ishranu u toku rada i perpec za korišćenje godišnjeg odmora, te da je Zakonom o radu, kao opštim propisom, predviđena samo mogućnost da se opštim aktom ili ugovorom o radu može utvrditi pravo zaposlenog, odnosno državnog službenika i nameštenika, na ovakvu vrstu drugog primanja. Stoga, po oceni Ustavnog suda, ne postoji obaveza Republike Srbije da, kao poslodavac državnih službenika i nameštenika, utvrdi pravo svojih zaposlenih na ovakvu vrstu drugih, posebnih primanja, već je to zakonom predviđena mogućnost. Obaveza poslodavca da zaposlenom državnom službeniku i namešteniku obezbedi naknadu troškova na ime mesečne ishrane u toku rada za dane provedene na radu, kao i regres za korišćenje godišnjeg odmora, postoji od 1. januara 2009. godine na osnovu Odluke o primeni Opšteg kolektivnog ugovora na sve poslodavce na teritoriji Republike Srbije ("Službeni glasnik RS", broj 104/08), ali je primena ovih odredaba odložena Aneksom II Opšteg kolektivnog ugovora ("Službeni glasnik RS", broj 8/09).

Ustavni sud je u konkretnom slučaju utvrdio da je osporenim presudama Opštinskog suda u Valjevu P1. 139/08 od 28. maja 2008. godine i Okružnog suda u Valjevu Gž1 670/08 od 19. decembra 2008. godine ocenjeno da ne postoji osnov ni u posebnim ni u opštim propisima za ostvarivanje prava na naknadu za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora u toku 2007. godine, jer nema odgovarajućeg kolektivnog ugovora kao opšteg akta i instrumenta za njihovu konkretnu realizaciju, te da je stoga i tužbeni zahtev tužioca u svojstvu nameštenika u Opštinskom sudu u Valjevu, a ovde podnosioca ustavne žalbe, neosnovan.

Po oceni Ustavnog suda, ovakav stav i ocena Opštinskog i Okružnog suda u Valjevu su zasnovani na prihvatljivoj primeni i tumačenju merodavnog materijalnog prava na utvrđeno činjenično stanje. Ustavni sud nije našao ništa što bi ukazalo da su materijalnopravni propisi proizvoljno ili nepravično primenjeni na štetu podnosioca ustavne žalbe.

Imajući u vidu izloženo, Ustavni sud je ocenio da osporenom presudom Opštinskog suda u Valjevu P1. 139/08 od 28. maja 2008. godine i presudom Okružnog suda u Valjevu Gž1. 670/08 od 19. decembra 2008. godine nije povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava.

Polazeći od navedenog, Ustavni sud je ustavnu žalbu odbio kao neosnovanu, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu.

5. Na osnovu člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je odlučio kao u izreci.

 

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Dragiša Slijepčević

 

Slični dokumenti

• Už 211/2009: Odbijena ustavna žalba nameštenika za isplatu regresa i toplog obroka
• Už 1395/2008: Odluka Ustavnog suda o neosnovanosti zahteva za isplatu regresa i naknade za ishranu
• Už 3220/2010: Odbijena ustavna žalba policijskog službenika za isplatu regresa i naknade za ishranu
• Už 2075/2010: Odbijanje ustavne žalbe zbog nepromenjenog činjeničnog i pravnog stanja
• Už 2489/2009: Odluka Ustavnog suda o pravu sudskih službenika na regres i topli obrok
• Už 210/2009: Odluka Ustavnog suda o neosnovanosti zahteva nameštenika za isplatu naknade za topli obrok i regres
• Už 115/2009: Odbijanje ustavne žalbe u vezi naknade za ishranu i regres