Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje u radnom sporu

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu i utvrđuje povredu prava na pravično suđenje. Nižestepeni sudovi su pogrešno primenili materijalno pravo odbijanjem zahteva za isplatu naknade za ishranu i regresa, ignorišući primenu važećih kolektivnih ugovora koji su ta prava predviđali.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-1162/2010
24.10.2012.
Beograd

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda dr Dragiša B. Slijepčević, predsednik Veća i sudije dr Bosa Nenadić, Katarina Manojlović Andrić, dr Olivera Vučić, Predrag Ćetković, Milan Stanić, Bratislav Đokić i mr Tomislav Stojković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi Biljane Bojović iz Priboja, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 24. oktobra 2012. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba Biljane Bojović i utvrđuje da je presudom Opštinskog suda u Priboju P. 41/07 od 27. maja 2008. godine i presudom Okružnog suda u Užicu Gž1. 328/09 od 16. novembra 2009. godine povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na pravično suđenje, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbija kao neosnovana.

2. Nalaže se Višem sudu u Užicu da ponovi postupak po žalbi koju je Biljana Bojović izjavila protiv presude Opštinskog suda u Priboju P. 41/07 od 27. maja 2008. godine, u roku od 60 dana od dana dostavljanja ove odluke.

O b r a z l o ž e nj e

1. Biljana Bojović iz Priboja je 30. januara 20 10. godine izjavila ustavnu žalb u protiv presude Opštinskog suda u Priboju P. 41/07 od 27. maja 2008. godine i presude Okružnog suda u Užicu Gž1. 328/09 od 16. novembra 2009. godine, zbog povrede načela zabrane diskriminacije, načela zaštite ljudskih i manjinskih prava i sloboda, prava na pravično suđenje i prava na jednaku zaštitu prava , zajemčenih odredbama čl. 21. i 22, člana 32. stav 1. i člana 36. stav 1. Ustava Republike Srbije i prava na delotvoran pravni lek iz člana 13. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda.

U ustavnoj žalbi je, pored detaljnog izlaganja propisa koji regulišu radne odnose, navedeno: da su sudovi odbili tužbeni zahtev podnositeljke kojim je traži la da se obaveže tuženi – nje n bivši poslodavac da joj isplati novčane iznose na ime naknade za ishranu u toku rada, na ime regresa za godišnji odmor i na ime manje isplaćene minimalne zarade ; da su sudovi pogrešno protumačili stav Vrhovnog suda Srbije od 7. marta 2005. godine, jer je pravo na topli obrok i regres bilo predviđeno kako Opštim kolektivnim ugovorom, tako i Posebnim kolektivnim ugovorom za delatnost drumskog i gradskog saobraćaja, autobuske stanice i špediciju Republike Srbije, koji su prestali da važe 23. septembra 2005. godine; da se i na tuženog odnosi navedeni Posebni kolektivni ugovor, jer on obavlja delatnost drumskog i gradskog saobraćaja; da iz navedenog proizilazi da su se odredbe kolektivnih ugovora koje se odnose na topli obrok i regres, a koje nisu u suprotnosti sa odredbama Zakona o radu , i dalje primenj ivale u spornom periodu. Podnositeljka je predložila da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu i utvrdi povredu označenih ustavnih načela i prava.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije , ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava , uređuje zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku izvršio uvid u celokupnu dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu i utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje :

Osporenom presudom Opštinskog suda u Priboju (u daljem tekstu: Opštinski sud) P. 41/07 od 27. maja 2008. godine, u stavu prvom, odbijen je kao neosnovan tužbeni zahtev tužilje, ovde podnositeljke ustavne žalbe, kojim je tražila da se obaveže tuženi Autoprevoz „Janjušević“ a. d. u Priboju da joj isplati - 1) iznos do 88.105,90 dinara na ime neisplaćenog dodatka za ishranu u toku rada u periodu od 1. oktobra 2003. godine, pa do 6. februara 2006. godine, sa pripadajućom zakonskom zateznom kamatom , 2) iznos od 59.710,70 dinara na ime regresa za godišnji odmor za 2003, 2004. i 2005. godinu, sa pripadajućom zakonskom zateznom kamatom , 3) iznos od 7.976,40 dinara na ime manje isplaćene minimalne zarade , sa pripadajućom zakonskom zateznom kamatom. U stavu drugom izreke ove presude obavezana je tužilja da tuženom plati troškove parničnog postupka u iznosu od 40.000 dinara.

Postupajući po žalbi tužilje, Okružni sud u Užicu (u daljem tekstu: Okružni sud) doneo je osporenu presudu GžI. 328/2009 od 16. novembra 2009. godine, kojom je žalbu odbio kao neosnovanu i potvrdio ožalbenu presudu Opštinskog suda P. 41/07 od 27. maja 2008. godine. U obrazloženju osporene drugostepene presude, pored ostalog, je navedeno: da je tužilja bila zaposlena kod tuženog do 6. februara 2006. godine, kada joj je radni odnos prestao zbog prestanka potrebe za njenim radom; da tuženi nije isplatio tužilji naknadu za ishranu u toku rada za oktobar, novembar i decembar 2003. godine, januar – maj 2004. godine, te za period od 1. juna 2004. godine do dana prestanka radnog odnosa, da tužilji nije isplaćen regres za korišćenje godišnjeg odmora za 2003, 2004. i 2005. godinu , kao i srazmerni deo za 2006. godinu; da tužilja potražuje i razliku na ime manje isplaćene minimalne zarade za avgust i septembar 2003. godine i za februar, mart i april 2004. godine. Dalje je navedeno: da odredbom člana 90. Zakona o radu iz 2001. godine nije predviđena obaveza poslodavca na isplatu toplog obroka i regresa za godišnji odmor, tako da zaposleni pravo na regres i topli obrok može ostvariti samo ako je to propisano opštim aktom poslodavca, odnosno ugovorom o radu; da tuženi svojim Pojedinačnim kolektivnim ugovorom koji se primenjuje od 22. juna 2004. godine nije predvideo pravo zaposlenih na naknadu za ishranu u toku rada, niti naknadu za regres, a tužilja nije pružila dokaze da je pravo na ove naknade regulisano ugovorom o radu; da, prema tome, ne postoji osnov ni u zakonu, ni u opštim aktima tuženog za ostvarivanje prava na naknadu traženih troškova za ishranu u toku rada i regresa za korišćenje godišnjeg odmora; da se ne može prihvatiti navod iz žalbe da tužilji pripada pravo na topli obrok i regres po osnovu Opšteg kolektivnog ugovora i Posebnog kolektivnog ugovora koji su važili do 23. septembra 2005. godine, jer se isti, po mišljenju Okružnog suda, ne mogu neposredno primeniti radi konstituisanja obaveze poslodavca; da poslodavac i tužilja nisu ugovorili neposrednu primenu takvih odredaba; da je pravilan zaključak prvostepenog suda da je potraživanje tužilje na ime manje isplaćene minimalne zarade za avgust i septembar 2003. godine, kao i za februar, mart i april 2004. godine zastarelo, jer je od dana nastanka obaveze, pa do predaje podneska kojim je preinačena tužba – 25. januara 2008. godine, kada je takav zahtev istaknut, protekao zastarni rok od tri godine predviđen članom 123. Zakona o radu iz 2001. godine.

4. Odredbama Ustava na čije se povrede ustavnom žalbom ukazuje, je utvrđeno: da su pred Ustavom i zakonom svi jednaki, da svako ima pravo na jednaku zakonsku zaštitu, bez diskriminacije, kao i da je zabranjena svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta (član 21. st. 1. do 3.); da svako ima pravo na sudsku zaštitu ako mu je povređeno ili uskraćeno neko ljudsko ili manjinsko pravo zajemčeno Ustavom, kao i pravo na uklanjanje posledica koje su povredom nastale (član 22. stav 1.); da je svakome zajemčeno pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega (član 32. stav 1.); da se jemči jednaka zaštita prava pred sudovima i drugim državnim organima, imaocima javnih ovlašćenja i organima autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave, kao i da svako ima pravo na žalbu ili drugo pravno sredstvo protiv odluke kojom se odlučuje o njegovom pravu, obavezi ili na zakonu zasnovanom interesu (član 36.).

Ustavna žalba je podneta i zbog povrede prava iz člana 13. Evropske konvencije o ljudskim pravima i osnovnim slobodama. S obzirom na to da se odredba člana 36. stav 2. Ustava suštinski ne razlikuje od navedene odredbe Evropske konvencije, Ustavni sud je postojanje eventualne povrede ovog prava cenio u odnosu na odredbu člana 36. stav 2. Ustava.

Pored navedenih odredaba Ustava, za odlučivanje o ovoj ustavnoj žalbi od značaja su odredbe Zakona o parničnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04) (u daljem tekstu: ZPP), Zakona o radu („Službeni glasnik RS“, br. 70/01 i 73/01) (u daljem tekstu: Zakon o radu iz 2001. godine) , Zakona o radu („Službeni glasnik RS“, br. 24/05 i 61/05) (u daljem tekstu: Zakon o radu iz 2005. godine) , Opšteg kolektivnog ugovora („Službeni glasnik RS“, br. 22/97, 21/98, 53/99, 12/2000 i 31/01) i Posebnog kolektivnog ugovora za delatnost drumskog i gradskog saobraćaja, autobuske stanice i špediciju Republike Srbije („Službeni glasnik RS“, br. 21/98, 1/2000, 46/2000, 16/01, 47/01 i 66/01) (u daljem tekstu: Posebni kolektivni ugovor) .

Odredbom člana 224. ZPP bilo je propisano da ako se utvrdi da stranci pripada pravo na naknadu štete, na novčani iznos ili na zamenljive stvari, ali se visina iznosa, odnosno količina stvari ne može utvrditi ili bi se mogla utvrditi samo sa nesrazmernim teškoćama, sud će visinu novčanog iznosa, odnosno količinu zamenljivih stvari odrediti po slobodnoj oceni.

Zakonom o radu iz 2001. godine bilo je propisano: da opšti akt ne može da sadrži odredbe kojima se zaposlenom daju manja prava ili utvrđuju nepovoljniji uslovi rada od prava i uslova koji su utvrđeni zakonom, kao i da se opštim aktom i ugovorom o radu mogu utvrditi veća prava i povoljniji uslovi rada od prava i uslova utvrđenih zakonom, kao i druga prava koja nisu utvrđena zakonom, osim ako zakonom nije drukčije određeno (član 7.); da pojedine odredbe ugovora o radu kojima su utvrđeni nepovoljniji uslovi rada od uslova utvrđenih zakonom i opštim aktom, odnosno koje se zasnivaju na netačnom obaveštenju od strane poslodavca o pojedinim pravima, obavezama i odgovornostima zaposlenog, smatraju se ništavim, kao i da se u slučaju iz stava 1. ovog člana primenjuje zakon i opšti akt (član 8.); da se na prava i obaveze koja nisu utvrđena ugovorom o radu primenjuju odgovarajuće odredbe zakona i opšteg akta (član 19. stav 2.); da zaposleni ima pravo na odgovarajuću zaradu, koja se utvrđuje u skladu sa zakonom, opštim aktom ili ugovorom o radu, da se zaposlenom garantuje jednaka zarada za isti rad ili rad iste vrednosti koji ostvaruje kod poslodavca, da zaradu, u smislu stava 1. ovog člana, čini zarada koju je zaposleni ostvario za obavljeni rad i vreme provedeno na radu, uvećana zarada, naknada zarade i druga primanja, osim naknade troškova iz člana 89. ovog zakona i drugih primanja iz člana 90. stav 1. ovog zakona, kao i da se opštim aktom ili ugovorom o radu utvrđuju elementi za određivanje zarade i način utvrđivanja zarade (član 81.); da poslodavac može zaposlenom da isplati otpremninu pri odlasku u penziju, solidarnu pomoć, jubilarnu nagradu i pomoć u slučaju smrti zaposlenog ili člana njegove uže porodice, u visini utvrđenoj opštim aktom ili ugovorom o radu, kao i da se opštim aktom ili ugovorom o radu može utvrditi pravo i na druga primanja (član 90. st. 1. i 3.).

Zakonom o radu iz 2005. godine , koji je stupio na snagu 24. marta 2005. godine, bilo je propisano: da kolektivni ugovor i pravilnik o radu (u daljem tekstu: opšti akt) i ugovor o radu ne mogu da sadrže odredbe kojima se zaposlenom daju manja prava ili utvrđuju nepovoljniji uslovi rada od prava i uslova koji su utvrđeni zakonom (član 8. stav 1.); da ugovorom o radu mogu da se ugovore i druga prava i obaveze, kao i da se na prava i obaveze koja nisu utvrđena ugovorom o radu primenjuju odgovarajuće odredbe zakona i opšteg akta (član 32. st. 2. i 3.); da z aposleni ima pravo na naknadu troškova u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu: za ishranu u toku rada, kao i za regres za korišćenje godišnjeg odmora (član 118. stav 1. tač. 5) i 6 )); da se kolektivnim ugovorom, u skladu sa zakonom i drugim propisom, uređuju prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, postupak izmena i dopuna kolektivnog ugovora, međusobni odnosi učesnika kolektivnog ugovora i druga pitanja od značaja za zaposlenog i poslodavca (član 240. stav 1.); da odredbe kolektivnog ugovora koji je na snazi na dan stupanja na snagu ovog zakona, a koje nisu u suprotnosti sa ovim zakonom, ostaju na snazi do zaključivanja kolektivnog ugovora u skladu sa ovim zakonom, kao i da odredbe opšteg i posebnih kolektivnih ugovora zaključenih pre 21. decembra 2001. godine, a koje su na snazi na dan stupanja na snagu ovog zakona i koje nisu u suprotnosti sa ovim zakonom ostaju na snazi do zaključivanja kolektivnih ugovora u skladu sa ovim zakonom, a najduže šest meseci od dana stupanja na snagu ovog zakona (član 284.).

Odredbama člana 30a stav 1. tač. 1) i 2) Opšteg kolektivnog ugovora, koji je na osnovu odredbe člana 284. Zakona o radu, bio na snazi do 24. septembra 2005. godine, bilo je propisano da zaposleni ima pravo na dodatak na zaradu: za mesečnu ishranu u toku rada u visini od 20% prosečne mesečne zarade po zaposlenom u privredi Republike prema poslednjem objavljenom podatku republičkog organa nadležnog za poslove statistike; po osnovu regresa za korišćenje godišnjeg odmora, ako zaposleni ima pravo na godišnji odmor u trajanju od najmanje 18 radnih dana - u visini prosečne mesečne zarade po zaposlenom u privredi Republike prema poslednjem objavljenom podatku republičkog organa nadležnog za poslove statistike, a srazmeran deo regresa za korišćenje godišnjeg odmora, ako zaposleni ima pravo na godišnji odmor u trajanju kraćem od 18 radnih dana, u skladu sa zakonom.

Odredbama člana 25. stav 1. tač. 1. i 2. Posebnog kolektivnog ugovora, koji je, takođe, na osnovu odredbe člana 284. Zakona o radu, bio na snazi do 24. septembra 2005. godine, bilo je propisano da je p oslodavac dužan da obezbedi regres zaposlenom za korišćenje godišnjeg odmora u visini prosečne mesečne zarade po zaposlenom u privredi Republike Srbije, prema poslednjem objavljenom podatku republičkog organa nadležnog za poslove statistike, kao i mesečni dodatak za ishranu u toku rada u visini od 25% prosečne mesečne zarade po zaposlenom u privredi Republike Srbije, prema poslednjem objavljenom podatku republičkog organa nadležnog za poslove statistike.

5. Analizirajući osporene presud e, Ustavni sud je ocenio da je podnositeljki ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava.

Odredbama Zakona o radu iz 2001. godine kojima je uređena oblast zarada i drugih primanja zaposlenih, koj e su važil e u spornom periodu (200 3. – 2005. godina) nisu bila predviđena prava zaposlenih na naknadu za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora. Međutim, odredbom člana 7. stav 2. istog zakona bila je predviđena mogućnost da se opštim aktom i ugovorom o radu utvrde veća prava i povoljniji uslovi rada od prava i uslova utvrđenih zakonom, kao i druga prava koja nisu utvrđena zakonom, osim ako zakonom nije drukčije određeno. U takvoj situaciji, u pogledu osnova za ostvarivanje navedenih prava (naknada za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora) važe opšti propisi o radu, posebni kolektivni ugovor za delatnost koju obavlja poslodavac, kao i ugovor o radu , saglasno odredbi člana član 7. navedenog Zakona o radu. S tim u vezi, Ustavni sud podseća da je Opštim kolektivnim ugovorom, i to o dredbama člana 30a. stav 1. tač. 1) i 2), bilo utvrđeno pravo zaposlenog na dodatak na zaradu u vidu mesečne ishrane u toku rada (20% prosečne mesečne zarade u privredi Republike), kao i po osnovu regresa za korišćenje godišnjeg odmora, dok je odredbama Posebnog kolektivnog ugovora utvrđena obaveza poslodavca da obezbedi regres zaposlenom za korišćenje godišnjeg odmora, kao i mesečni dodatak za ishranu u toku rada, u visini od 25% prosečne mesečne zarade po zaposlenom u privredi Republ ike.

Obrazloženje sudova da tužilji ne pripada pravo na topli obrok i regres po osnovu Opšteg kolektivnog ugovora i Posebnog kolektivnog ugovora koji su bili na snazi do 24. septembra 2005. godine, jer se kolektivni ugovori ne mogu neposredno primeniti radi konstituisanja obaveze poslodavca, zbog toga što poslodavac i tužilja nisu ugovorili neposrednu primenu takvih odredaba, nije prihvatljiv o za Ustavni sud sa stanovišta zaštite prava na pravično suđenje.

Naime, sudovi nisu uzeli u obzir da je odredbom člana 19. stav 2. Zakona o radu iz 2001. godine bilo propisano da se na prava i obaveze koja nisu utvrđena ugovorom o radu primenjuju odgovarajuće odredbe zakona i opšteg akta. Dakle, prava utvrđena Opštim kolektivnim ugovorom i Posebnim kolektivnim ugovorom nisu mogla biti uskraćena podnositeljki ustavne žalbe, samo zbog toga što ugovorom o radu ta ista prava nisu bila predviđen a. U krajnjem ishodu , takvo tumačenje može voditi zloupotrebi prava od strane poslodavca kao jače ugovorne strane, koji dobija mogućnost da prava i obaveze uredi na način koji njemu najviše odgovara, bez obzira na odredbe kolektivn og ugovora, koje su lex superior, u odnosu na odredbe ugovora o radu.

Imajući u vidu sve navedeno, Ustavni sud smatra da je Okružni sud u Užicu nepriznavanjem podnositeljki opštim pravnim propisima utvrđen ih prava u periodu u kome su bili na snazi navedeni kolektivni ugovori, arbitrerno primenio materijalno pravo na štetu podnositeljke ustavne žalbe.

6. Na osnovu izloženog i odredaba člana 89. st. 1. i 2. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07 i 99/11), Ustavni sud je žalbu usvojio, te je utvrdio da je osporenim aktima povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na pravično suđenje, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava i naložio sada nadležnom Višem sudu u Užicu da ponovi postupak po žalbi koju je podnositeljka ustavne žalbe izjavila protiv presude Opštinskog suda u Priboju P. 41/07 od 27. maja 2008. godine , u roku od 60 dana od dana dostavljanja ove odluke.

7. Ustavni sud nije razmatrao navode ustavne žalbe o povredi prava na naknadu štete i načela i prava iz čl. 21, 22. i 36. Ustava, imajući u vidu da je utvrdio povredu prava na pravično suđenje, zajemčenog odredbom člana 32. stav 1. Ustava.

8. Polazeći od iznetog, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, odlučio kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

dr Dragiša B. Slijepčević

Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje u radnom sporu

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti