Rešenje Ustavnog suda o odbacivanju žalbe u postupku restitucije imovine

Kratak pregled

Ustavni sud je odbacio ustavnu žalbu mađarskih državljana za povraćaj imovine oduzete 1946. godine. Potvrđen je stav da pravo na restituciju ne postoji jer je obavezu obeštećenja preuzela Mađarska međudržavnim sporazumom sa FNRJ iz 1956. godine.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud u sastavu: predsednik Snežana Marković i sudije Gordana Ajnšpiler Popović, Tatjana Đurkić, Vesna Ilić Prelić, dr Dragana Kolarić, dr Tamaš Korhec (Korhecz Tamás), Miroslav Nikolić, dr Vladan Petrov, dr Nataša Plavšić i dr Milan Škulić, u postupku po ustavnoj žalbi I. Š. i K. Š, obojice sa prebivalištem u Budimpešti, Mađarska, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 13. jula 2023. godine, doneo je

R E Š E Nj E

Odbacuje se ustavna žalba I. Š. i K. Š. izjavljena protiv presude Upravnog suda U. 9545/17 od 30. oktobra 2019. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. I. Š. i K. Š, obojica sa prebivalištem u Budimpešti, Mađarska, preko punomoćnika dr S. N, advokata iz Novog Sada, podneli su Ustavnom sudu, 19. decembra 2019. godine, ustavnu žalbu protiv presude Upravnog suda U. 9545/17 od 30. oktobra 2019. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje, prava na jednaku zaštitu prava i na pravno sredstvo i prava na imovinu, zajemčenih odredbama čl. 32, 36. i 58. Ustava Republike Srbije.

Ustavnom žalbom je osporena presuda Upravnog suda kojom je odbijena kao neosnovana tužba podnosilaca ustavne žalbe podneta protiv rešenja Ministarstva finansija kojim je odbijena njihova žalba izjavljena protiv rešenja Agencije za restituciju, kojim je odbijen kao neosnovan njihov zahtev za vraćanje oduzete imovine, odnosno obeštećenje za imovinu oduzetu od bivše vlasnice E. G. Š. rođ. R.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, kojom je ustavna žalba ustanovljena kao posebno i izuzetno pravno sredstvo za zaštitu Ustavom zajemčenih ljudskih i manjinskih prava, Ustavni sud je u postupku po ustavnoj žalbi nadležan isključivo da ispituje postojanje povrede ili uskraćivanja zajemčenih prava i sloboda, te stoga i navodi ustavne žalbe moraju, sa stanovišta Ustavom utvrđene sadržine označenog prava ili slobode, očigledno ukazivati na njihovu povredu ili uskraćivanje.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom prethodnom postupku, uvidom u osporeni akt i ostalu dostavljenu dokumentaciju, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za rešavanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

- da je rešenjem Agencije za restituciju – Područna jedinica Novi Sad broj 46-005697/2013 od 26. jula 2016. godine odbijen zahtev podnosilaca ustavne žalbe za vraćanje oduzete imovine, odnosno obeštećenje za imovinu oduzetu od bivše vlasnice E. G. Š. rođ. R;

- da su podnosioci ustavne žalbe u predmetnom zahtevu naveli da je bivša vlasnica rođena 10. maja 1890. godine u Mađarskoj i da je bila državljanin Mađarske;

- da je odlukom Mesnog odbora Novi Bečej od 22. marta 1946. godine o utvrđivanju objekata agrarne reforme na posedu R. G. eksproprisano od naslednika tog lica u korist zemljišnog fonda zemljište u površini od 375 kj 74 kvkv;

- da je, imajući u vidu odredbu člana 5. stav 3. tačka 1) Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju, Agencija ocenila da je zahtev neosnovan, jer je obavezu obeštećenja bivše vlasnice preuzela Mađarska Sporazumom o regulisanju nerešenih finansijskih i privrednih pitanja između FNRJ i NR Mađarske sklopljenim 29. maja 1956. godine i da su tu ocenu prihvatili drugostepeni organ i Upravni sud.

4. U ustavnoj žalbi se povreda prava na pravično suđenje i prava na jednaku zaštitu prava obrazlaže time da je Agencija za restituciju u drugim predmetima u kojima su podnosioci zahteva mađarski državljani donosila rešenja o vraćanju imovine, zbog toga što postoji reciprocitet između Republike Srbije i Mađarske u oblasti restitucije, a da je samo u postupku po predmetnom zahtevu podnosilaca primenila Sporazum o regulisanju nerešenih finansijskih i privrednih pitanja između FNRJ i NR Mađarske od 29. maja 1956. godine. Ne osporavajući obavezu Mađarske da obešteti svoje državljane, podnosioci ističu da nema mesta primeni navedenog sporazuma, jer se on odnosi na prava, potraživanja i zahteve koji su nastali pre 1. januara 1955. godine, a u konkretnom slučaju „zahtev za restituciju, odnosno pravo na restituciju je nastalo danom stupanja na snagu Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju“.

Ispitujući ove navode ustavne žalbe, Ustavni sud je najpre konstatovao da su Zakonom o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik RS“, br. 72/11, 108/13, 142/14 i 88/15) uređeni uslovi, način i postupak vraćanja oduzete imovine i obeštećenja za imovinu, koja je na teritoriji Republike Srbije primenom propisa o agrarnoj reformi, nacionalizaciji, sekvestraciji, kao i drugih propisa posle 9. marta 1945. godine oduzeta od fizičkih i određenih pravnih lica i prenesena u opštenarodnu, državnu, društvenu ili zadružnu svojinu (član 1. stav 1.). Odredbama člana 5. tog zakona je propisano: da pravo na vraćanje imovine ili obeštećenje ima domaće fizičko lice koje je bivši vlasnik oduzete imovine, a u slučaju njegove smrti ili proglašenja umrlim – njegovi zakonski naslednici, utvrđeni u skladu sa propisima koji uređuju nasleđivanje u Republici Srbiji i sa odredbama ovog zakona (stav 1. tačka 1)); da pravo na vraćanje imovine ili obeštećenje ima fizičko lice – strani državljanin, a u slučaju njegove smrti ili proglašenja umrlim, njegovi zakonski naslednici, pod uslovom reciprociteta (stav 1. tačka 5)); da pravo na vraćanje imovine ili obeštećenje nema fizičko lice – strani državljanin, odnosno njegovi zakonski naslednici, za koje je obavezu obeštećenja preuzela strana država po osnovu međunarodnog ugovora (stav 3. tačka 1)).

Ustavni sud je dalje konstatovao da je Sporazumom o regulisanju nerešenih finansijskih i privrednih pitanja između FNRJ i NR Mađarske predviđeno da strane ugovornice smatraju uzajamno namirenim sva prava, potraživanja i zahteve na plaćanje u novcu i druga davanja koja su iz bilo kakvog osnova nastali pre 1. januara 1955. godine prema drugoj strani ugovornici, kao i njenim državljanima (član 1. tačka 1)), te da saldo uzajamnih prava, potraživanja i zahteva iznosi 85 miliona SAD dolara u korist FNRJ i da će se potpuno i konačno namiriti time što će Vlada NR Mađarske u roku određenom ugovorom isporučiti Vladi FNRJ robe u navedenoj vrednosti (član 2. tačka 1)). Iz navedenih odredaba zakona, po oceni Ustavnog suda, proizlazi da je pravo na restituciju ustanovljeno u korist bivšeg vlasnika oduzete imovine, a da njegovi naslednici imaju to pravo samo u slučaju njegove smrti ili proglašenja umrlim, te su i uslovi za sticanje tog prava propisani najpre u odnosu na bivšeg vlasnika, a potom u odnosu na zakonske naslednike koji to pravo izvode iz njegovog prava. Ovaj sud, stoga, nalazi da nema mesta ispitivanju postojanja reciprociteta u ostvarivanju prava zakonskih naslednika ako se u postupku utvrdi da je za bivšeg vlasnika koji je strani državljanin obavezu obeštećenja preuzela strana država po osnovu međunarodnog ugovora.

Polazeći od navedenih odredaba Zakona i Sporazuma, Ustavni sud je ocenio da pravo na restituciju ne može ostvariti bivši vlasnik koji je mađarski državljanin, ako mu je imovina podržavljena u periodu od 9. marta 1945. godine do 1. januara 1955. godine, iz čega dalje sledi da to pravo nema ni bivši vlasnik u konkretnom slučaju, kome je imovina oduzeta primenom propisa o agrarnoj reformi, na osnovu odluke nadležnog organa od 22. marta 1946. godine. Sud smatra da nemaju ustavnopravnog utemeljenja navodi ustavne žalbe da se navedeni sporazum ne odnosi na bivšeg vlasnika, zbog toga što pravo na restituciju nije postojalo u navedenom periodu, već je nastalo stupanjem na snagu Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju. Ustavni sud ističe da su upravo lica kojima je imovina podržavljena u periodu posle 9. marta 1945. godine, odnosno njihovi zakonski naslednici, stekli mogućnost da ostvare pravo na vraćanje te imovine, odnosno obeštećenje, jer im je imovina oduzeta bez (pravične) naknade.

Ustavni sud naglašava da se zaštita od arbitrernog odlučivanja sudova i drugih državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja ogleda, pored ostalog, u obavezi nadležnih organa da u istovrsnim slučajevima jednako odlučuju, kako primena istog merodavnog prava na bitno istovrstan činjenični i pravni osnov ne bi imala bitno različit pravni ishod u odnosu na prava i obaveze subjekata u istom pravnom položaju. Ovaj sud konstatuje da su podnosioci dostavili rešenja Agencije za restituciju koja su doneta po zahtevima koje su podneli mađarski državljani za vraćanje imovine oduzete od T. M.(1) iz Sente i T. M.(2) iz Sente, zbog čega je Agencija u tim predmetima ispitivala da li postoji uzajamnost u pogledu ostvarivanja prava na vraćanje imovine po zahtevima koje su državljani Republike Srbije podnosili za imovinu koja je podržavljena u Mađarskoj.

Odstupanje od postojeće sudske prakse, odnosno promena pravnog shvatanja podrazumeva da postoji identitet činjeničnog i pravnog osnova u predmetnom upravnom postupku i pravnosnažno okončanim upravnim postupcima na koje se ukazuje ustavnom žalbom. S tim u vezi, Ustavni sud je konstatovao da je u predmetnom upravnom postupku bila nesporna činjenica da je bivši vlasnik imao državljanstvo Mađarske. Stoga se, prema stanovištu Ustavnog suda, ne može govoriti o postojanju identiteta činjeničnog i pravnog osnova u tom postupku i postupcima koji su pravnosnažno okončani dostavljenim rešenjima Agencije za restituciju. Sud, pored toga, ukazuje na to da su rešenja Agencije za restituciju, na koja se pozivaju podnosioci, doneta tri godine nakon donošenja predmetnog rešenja Agencije, zbog čega ista ne mogu biti dokaz za tvrdnju o uskraćivanju jednake zaštite prava podnosiocima ustavne žalbe.

Ustavni sud je, imajući u vidu sadržinu ustavne žalbe, ocenio da podnosioci povredu prava na imovinu smatraju posledicom istaknute povrede prava na pravično suđenje i prava na jednaku zaštitu prava. S obzirom na izloženo, Ustavni sud nalazi da podnosioci ustavne žalbe nisu imali legitimno očekivanje da će u postupku pred Agencijom za restituciju ostvariti pravo na vraćanje predmetne imovine, odnosno obeštećenje.

Ustavni sud je, polazeći od svega navedenog, ustavnu žalbu odbacio kao očigledno neosnovanu, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 5) Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13 – Odluka US, 40/15 – dr. zakon, 103/15 i 10/23).

5. S obzirom na sve izneto, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42a stav 1. tačka 5) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, rešio kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

Snežana Marković, s.r.

IZDVOJENO MIŠLjENjE SUDIJE DR TAMAŠA KORHECA (Dr. KORHECZ TAMÁS)

u odnosu na Rešenje Ustavnog suda broj Už-13619/2019 od 13. jula 2023.godine

Navedenim rešenjem Ustavni sud je odbacio ustavnu žalbu podnosioca koja je izjavljena protiv presude Upravnog suda – Odeljenje u Novom Sadu U. 9545/17 od 30. oktobra 2019. godine, kojom je odbijena kao neosnovana tužba podnosilaca ustavne žalbe.

Smatram de je odluka Ustavnog suda, kao i Upravnog suda i organa uprave zasnovana na pogrešnom tumačenju relevantnog prava, što je dovelo do povrede prava na pravično suđenje i prava na imovinu podnosilaca ustavne žalbe. Pre razmatranja konkretnog ustavnosudskog spora, i formulisanja pravnih rezona koji bi mogli opravdati utvrđivanje povrede ustavnih prava, smatram potrebnim da se kratko osvrnem na ukupnu problematiku restitucije imovine u Srbiji, ali i šire.

RESTITUCIJA IMOVINE I OBEŠTEĆENjE U SRBIJI I U BIVŠIM DRŽAVAMA SOCIJALIZMA U EVROPI

Nakon Drugog svetskog rata, komunistički politički pokreti su nasilnim putem, a često, i uz aktivnu pomoć Sovjetskog saveza preuzeli državnu vlast i izgradili novi državni poredak u velikom broju država Srednje i Istočne Evrope. Novi, revolucionarni poredak bio je zasnovan na vladavini jedino dozvoljene komunističke partije, na privredi, koja je utemeljena na dominaciji državne svojine, na ograničenju tržišta i na raznim monopolima. Prvobitna akumulacija državnog kapitala, na kojoj je zasnovana socijalistička privreda izvršena je u prvim godinama komunističke vladavine uz konfiskaciju i nacionalizaciju industrije, velikih poljoprivrednih gazdinstava i celokupnog finansijskog sektora, sve to bez relevantnog, ili pak, bilo kakvog obeštećenja dotadašnjih vlasnika. Nakon gotovo pola veka, socijalistički državni i privredni poredak je doživeo potpuni slom, a principi građanske demokratije, tržišne privrede, i ravnopravnosti svojinskih oblika uz garancije ljudskih prava postali su temelji ustavnog poretka skoro svih bivših evropskih socijalističkih država. U novim okolnostima, pored privatizacije državnih privrednih subjekata, drugo značajno pitanje vezano za nacionalizovanu imovinu je postalo vraćanja imovine bivšim vlasnicima, odnosno obeštećenje bivših vlasnika, ili njihovih naslednika. U mnogim državama, ali (ne i u Srbiji), privatizacija državnih preduzeća i obeštećenje bivših vlasnika bili su povezani procesi. Restitucija nacionalizovane imovine u bivšim socijalističkim državama je izvršena na različite načine, i ostvarena je u veoma različitom obimu. Pošto restitucija nije bila ustavna ili međunarodno pravna obaveza država, nego više moralni i politički diktat pravičnosti, koji je vrednovan u procesu evropskih integracija, zakonodavac je u svim državama uživao široku slobodu u oblikovanju zakonskog okvira restitucije. Srbija je među poslednjima, tek u drugoj deceniji 21. veka stvorila zakonski okvir za restituciju oduzete imovine, i krenula u vraćanje oduzete imovine, odnosno u proces obeštećenja. Odredbe Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju su osporene velikim brojem inicijativa pred Ustavnim sudom. Ustavni sud je, samo u jednom slučaju doneo utvrđujuću odluku, kada je Odlukom broj IUz-90/2014 od 15. jula 2015. godine utvrdio nesaglasnost sa Ustavom deo odredbe stava 4 člana 23. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju. Ostale inicijative, Sud je odbacio rešenjem ili zaključkom, priznajući široku slobodu zakonodavca u pogledu različitih ograničenja u postupku restitucije: u pogledu određivanja kruga lica koji mogu zahtevati vraćanje oduzete imovine, određivanje imovine koja se može, odnosno ne može vratiti u naturalnom obliku, obaveze prilaganja tačno određenih dokaza, i određivanje načina i visine obeštećenja (vidi naročito rešenja IUz-462/2011 od 11 .aprila 2013. godine, IUz-429/2011 od 18. aprila 2013.godine i IUz-3/2012 od 12. decembra 2013. godine). Osim u normativnoj kontroli, Ustavni sud je odlučivao i o ustavnosti primene zakona od strane organa uprave i sudova, u pojedinačnim pravnim stvarima, u postupku odlučivanja o ustavnim žalbama.

RELEVANTNE ČINjENICE, I PRIMENA PRAVA, SPORNO PRAVNO PITANjE U KONKRETNOM PREDMETU

Podnosioci ustavne žalbe, državljani Mađarske su u aprilu 2013. godine kao zakonski naslednici bivšeg vlasnika oduzete, podržavljene imovine podneli zahtev za povraćaj oduzete imovine Agenciji za restituciju. U upravnom postupku nesporno je utvrđeno da je od bivšeg vlasnika imovina oduzeta odlukom Mesnog narodnog odbora u Novom Bečeju br. 5491/46 od 22. marta 1946. godine o utvrđivanju objekata agrarne reforme u korist zemljišnog fonda, koja odluka je potvrđena odlukom Okružnog agrarnog suda u Petrovgradu (danas Zrenjanin) br. 3510/46 od 15. aprila 1946. Ništa neobično. Bivša vlasnica je pala pod udar agrarne reforme koja je sprovedena na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji iz 1945. godine. Na osnovu ovog zakona podržavljena je i oduzeta zakonito stečena imovina bez naknade od bivših vlasnika velikih poljoprivrednih imanja. Ista sudbina je zadesila i više stotina drugih vlasnika poljoprivrednog zemljišta, uključivši kako domaće, tako i strane državljane, lica bez državljanstva, čak i lica koja su nekim čudom preživela strahote Holokausta. Sve se to desilo uglavnom 1946. godine, u prvoj posleratnoj godini, koja je i dalje bila puna pravne i egzistencijalne neizvesnosti. U upravnom postupku restitucije utvrđene su sve relevantne činjenice koje su neophodne da se vrati oduzeta imovina: imovina je oduzeta bivšem vlasniku na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, koja je eksplicitno navedena u Zakonu o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju, Zahtevu su priloženi pojedinačni pravni akti organa tadašnje državne vlasti sa kojima je imovina oduzeta bivšem vlasniku, i konačno, dokazano je i to da su podnosioci zahteva zakonski naslednici bivšeg vlasnika. Bez obzira na ove nesporno utvrđene činjenice, zahtev za vraćanje oduzete imovine je odbijen na osnovu odredba člana 5. stav 3. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju, prema kojem pravo na vraćanje imovine ili obeštećenje nema fizičko lice – strani državljanin, odnosno njegovi zakonski naslednici, za koje je obavezu obeštećenja preuzela strana država po osnovu međunarodnog ugovora. Prema stavu organa uprave, što je prihvatio i Upravni sud, obavezu obeštećenja bivšeg vlasnika u konkretnom slučaju, Sporazumom o regulisanju nerešenih finansijskih i privrednih pitanja između Federativne Narodne Republike Jugoslavije i Narodne Republike Mađarske od 29. maja 1956. godine je preuzela strana država, u ovom slučaju Mađarska. Prema tome, u ustavnosudskom sporu, Ustavni sud je trebao razmotriti, da li je ovakva primena relevantnih propisa bila proizvoljna, pa je na taj način povređeno pravo podnosilaca ustavne žalbe na pravično suđenje, a kao rezultat te povrede, i prava na imovinu. U fokusu ovog spora jeste pitanje da li je bilateralnim Sporazumom o regulisanju nerešenih finansijskih i privrednih pitanja između Federativne Narodne Republike Jugoslavije i Narodne Republike Mađarske od 29. maja 1956. godine (u daljem tekstu Bilateralni sporazum iz 1956. godine) Mađarska preuzela obavezu obeštećenja bivšeg vlasnika, državljanina Mađarske, kako rezonuju organi uprave, ili, takva obaveza Mađarske ne proizilazi iz odredaba Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine. U narednom delu svog izdvojenog mišljenja pokušaću da detaljno navedem razloge koji govore u prilog stava, da takva obaveza nije preuzeta.

JEZIČKO PRAVNO-DOGMATSKO TUMAČENjE RELEVANTE NORME BILATERALNOG SPORAZUMA IZ 1956. GODINE

Agencija za restituciju je odbila zahtev za vraćanje imovine pozivajući se isključivo na član 1. Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine, koji glasi „Strane ugovornice, kako u svoje ime, tako i u ime svojih pravnih lica i državljana smatraju uzajamno namirenim sva prava, potraživanja, i zahteve na plaćanja u novcu, isporuke robe i druga davanja, koji su iz bilo kog pravnog osnova nastali pre 1. januara 1955 prema drugoj Strani Ugovornici, njezinim pravnim licima, kao i njezinim državljanima.“ i zaključila da je pravo na obeštećenje za nacionalizovanu imovinu bivšeg vlasnika od Jugoslavije (pa i od njenog naslednika Srbije) preuzela Mađarska. Još jednom napominjem, da ovakav stav organa uprave zasnovan je isključivo na već citiranoj odredbi, normi Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine, i u osporenim odlukama nije citirana neka druga odredba, nekog drugog opšteg ili pojedinačnog pravnog akta koja bi podržala stav organa o preuzimanju obaveze obeštećenja od strane Mađarske. Postavlja se pitanje, da li je ovakav stav, koji je prihvatio i drugostepeni organ, Upravni sud, a i Ustavni sud, proizilazi iz sadržine navedene norme Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine? Za razliku od mojih uvaženih kolega, smatram da ne proizilazi. Jednostavno rečeno, ako do značenja već citirane norme želimo stići primenom pravila jezičkog tumačenja, dolazimo do zaključka, da iz ove norme Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine, nikako ne proizilazi obaveza obeštećenja Mađarske za bivše vlasnike oduzete imovine. Ova norma (nakon što su strane prebile sva dokumentovana potraživanja kako države, tako i domicilnih pravnih lica i državljana, i utvrdili bilans prema kome je Mađarska nakon prebijanja potraživanja obavezna da plati Jugoslaviji 85 miliona dolara) autoritativno utvrđuje samo to, da prema Jugoslaviji ne postoje više nikakva potraživanja (ni države Mađarske, niti njenih pravnih i fizičkih lica) u odnosu na prava koja su nastala pre 1. januara 1955. godine, što se vice versa odnosi i na potraživanja države Jugoslavije i njenih subjekata prema Mađarskoj. Prema tome, ovom normom država Mađarska se nakon prebijanja, između ostalog, i u ime svojih državljana, odrekla prava koja su pre 1. januara 1955 nastala, (između ostalog i na osnovu agrarne reforme kojoj je bivšoj vlasnici, državljanki Mađarske oduzeto poljoprivredno zemljište). Ova norma je akt autoritativnog raspolaganja pravom podanika (državljana), a nikako norma, s kojom država sebi nameće bilo kakvu obavezu prema svojim državljanima, a kamoli obavezu obeštećenja domaćih državljana. Obeštećenje sopstvenih državljana se u ovoj normi, kao ni u ostalim odredbama Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine uopšte ne spominje, ni izričito, ni implicitno, odnosno indirektno. U ranom socijalizmu, državljani su smatrani subjektom države, podanikom države bez neotuđivih ljudskih prava, koja su se mogla zaštititi i u odnosu na autoritativne akte državne vlasti. Čak šta više, državljani bogataši, industrijalci, plemići, zemljoposednici su smatrani i klasnim, i državnim neprijateljima. Prema takvom shvatanju odnosa države i državljana, država je mogla bez naknade oduzeti imovinu, ali i, pa čak i život državljanina, klasnom neprijatelju, bez ograničenja u vidu neotuđivih ljudskih prava. Pa tako, država Mađarska je tada mogla da oduzme imovinu domaćeg državljana bez naknade, ili da raspolaže imovinom svojih državljana, odnosno potraživanjima svog državljana prema drugoj državi, u konkretnom slučaju prema socijalističkoj Jugoslaviji. Prema tome, to što su se Mađarska i Jugoslavija, kao države sporazumele o tome da prebiju prava i potraživanja svojih podanika (državljana), i to pretočili u pravnu normu, nikako ne znači da su time implicitno i preuzeli obavezu da obeštete svoje državljane u skladu sa stavom 3. člana 5. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju. Implicitno preuzimanje takve obaveze bilo bi potpuno strano vremenu i prostoru u kome je Bilateralni sporazum iz 1956. godine nastao. Gore navedenim argumentima možemo dodati još jedan. Naime, prema načelu iz člana 18. Ustava Srbije, ljudska i manjinska prava, se tumače u korist unapređenja vrednosti demokratskog društva. U konkretnom slučaju, organi su odredbu iz člana 5. stav 3. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju tumačili upravo suprotno načelu iz člana 18. Ustava Republike Srbije, na način da se onemogući obeštećenje bivših vlasnika, da se na neki način ispravi istorijska nepravda učinjena bivšim vlasnicima, što svakako predstavlja demokratsku vrednost.

Kao što je to već ranije napisano, iz citirane odredbe, niti iz drugih odredaba Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine jezičkim tumačenjem nije moguće doći do zaključka da je Mađarska preuzela obavezu obeštećenja svih mađarskih državljana kojima je država Jugoslavija oduzela imovinu, pa ni bivšeg vlasnika, u konkretnom slučaju. Međutim, postavlja se pitanje, da li zaključak organa uprave, da je Mađarska preuzela obavezu obeštećenja svojih državljana možda proizilazi iz drugih međunarodnih sporazuma, odnosno, da odluka Agencije o restituciji o odbijanju je ipak u suštini ispravna, ali se ne zasniva na citiranom članu 1. Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine, nego, eventualno, na nekom drugom međunarodnom pravnom aktu?

ŠIRI ISTORIJSKI I MEĐUNARODNO-PRAVNI KONTEKST BILATERALNOG SPORAZUMA

U potrazi za odgovorom da li je nekim međunarodnim sporazumom Mađarska ipak preuzela obavezu da obešteti svoje državljane (ili neke kategorije državljana) za imovinu koju su od njih oduzeli organi Jugoslavije, izvršio sam manje istraživanje. Proučavajući relevantne akte, ali i stručnu literaturu koja je vezana za nacionalizaciju mađarske imovine na prostoru bivše Jugoslavije nakon Drugog svetskog rata, naišao sam na nekoliko interesantnih naučnih radova, koji mogu doprineti pravilnom i celovitom tumačenju odredaba Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine. Prvi, je rad Janoša Honvarija iz 2010. godine[1] , dok rugi rad je napisala Enike A. Šajti i objavljen je 2013. godine[2]

U svom radu Honvari, na osnovu priložene bogate arhivske građe (izveštaji, službena pisma, zapisnici vezani za Bilateralni sporazum iz 1956. godine) analizira sadržinu, ciljeve, političke okolnosti ovog sporazuma. Iz samog rada, kao i iz priloženih dokumenata može se zaključiti da Bilateralnim sporazumom iz 1956. godine Mađarska nije preuzele opštu obavezu obeštećenja svojih državljana kojima je Jugoslavija oduzela imovinu, nakon Drugog svetskog rata, a pre 1955. godine. Ovakva opšta obaveza ne postoji ni u jednom od analiziranih dokumenata. Međutim, ipak za rešenje spornog ustavno-pravnog pitanja važan akt predstavlja priloženi Poverljivi zapisnik uz Bilateralni sporazum iz 1956. godine koji je potpisan istog dana kao i osnovni sporazum, dakle 29. maja 1956. godine (u daljem tekstu: „Poverljivi zapisnik“). Naravno, kao poverljiv akt, isti nije objavljen u službenim glasilima Jugoslavije i Mađarske, ali se smatra, da sadržina ovog zapisnika jednako obavezuje strane potpisnike, kao i sam osnovni sporazum. Za razliku od Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine, koji se sastoji iz svega tri, kratka člana, Poverljivi zapisnik se sastoji iz 19 članova, i u velikoj meri razrađuje, pojašnjava odredbe Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine. Pažljivom analizom odredaba Poverljivog zapisnika, dolazimo da zaključka da je Bilateralnim sporazumom iz 1956. godine obuhvaćena i Mađarska imovina koja je zaplenjena-oduzeta od strane Jugoslovenskih vlasti na osnovu člana 29. stav 1. Pariskog mirovnog sporazuma sa Mađarskom od 10. februara 1947. godine (u daljem tekstu: „Mirovni sporazum iz 1947“). Stav 1. člana 29. Mirovnog sporazuma iz 1947 omogućuje pobedničkim državama, uključivši i Jugoslaviju da na svojoj teritoriji zaplene ili oduzmu imovinu Mađarske, njenih pravnih lica i državljana i bez naknade (kao način namirenja štete koju su mađarske vlasti načinile od 1941 do kraja 1944), dok stav 3 ovog Člana propisuje obavezu Mađarske, da obešteti svoje državljane kojima je oduzeta imovina na osnovu Mirovnog sporazuma iz 1947, i kasnije ista nije vraćena. Na osnovu člana 29. Mirovnog sporazuma iz 1947, kako na to u svom radu ukazuje i Enike A. Šajti, Jugoslavija je donela posebnu Uredbu o prelazu mađarske imovine na teritoriju Federativne Narodne Republike Jugoslavije u državno vlasništvo Federativne Narodne Republike Jugoslavije po Ugovoru o miru sa Mađarskom (Službeni list FNRJ, br. FNJ 91-779/1948 koja je stupila na snagu 1.8.1948.). Član 1. ove Uredbe je propisao da će sva imovina mađarskih državljana koja je postojala na dan stupanja na snagu Mirovnog sporazuma iz 1947 (19.novembar 1947) postati imovina FNR Jugoslavije. Prema tome, ukoliko je imovina oduzeta od mađarskih državljana na osnovu člana 29 Mirovnog sporazuma iz 1947, odnosno Uredbom iz 1948. godine Mađarska ima obavezu da obešteti svoje državljane, a istovremeno, argumentum a contrario, ako imovina mađarskih državljana je oduzeta pre stupanja na snagu Pariskog mirovnog sporazuma iz 1947. godine, Mađarska nije imala, i nema obavezu da obešteti svoje državljane. Imovina, od bivšeg vlasnika, u predmetu, koji je okončan Rešenjem Ustavnog suda Už-13619/2019 od 13. jula 2023.godine , oduzeta je pre zaključenja Mirovnog sporazuma iz 1947, i donošenja Uredbe Vlade FNRJ 1948. godine, ta imovina krajem 1947. godine već nije bila imovina mađarskog državljana – bivšeg vlasnika, imovina je tada bila u državnom vlasništvu nije mogla biti oduzeta primenom člana 29. Mirovnog sporazuma iz 1947.

U već spomenutom Poverljivom zapisniku propisana je obaveza država da se sporazumu o tome da preuzmu obavezu isplate penzije svojim državljanima koji se nalaze u njihovim državama, a koji su pravo na penziju stekli u drugoj državi potpisnici (član IV.). Ova je jedina odredba u ovom pravnom aktu u kojoj se spominje preuzimanje neke obaveze od strane Mađarske od Jugoslavije prema svojim državljanima, i vice versa.

Prema tome da zaključimo, odredbama međunarodnih sporazuma Mađarska nije preuzela obavezu u odnosu na imovinu koja je oduzeta od mađarskih državljana od strane jugoslovenskih vlasti 1945 i 1946 godine, na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, samo u odnosu na imovinu koja je oduzeta nakon novembra 1947. godine, na osnovu člana 29. Mirovnog sporazuma iz 1947 i Uredbe Vlade FNRJ iz 1948. godine.

Iako za konkretan ustavnosudski spor nema poseban značaj, ali vredno je pažnje i podatak da je Ustavni sud Mađarske, još 1996. godine doneo odluku broj 37/1996. od 4. septembra 1996.godine i utvrdio da je mađarski zakonodavac učinio povredu Ustava propustom, pošto nije ispunio svoju obavezu iz stava 3. člana 29. Mirovnog sporazuma iz 1947. i nije doneo zakon o obeštećenju lica kojima je na osnovu člana 29. Pariskog mirovnog sporazuma oduzeta imovina od strane država pobednika kao vid ratne odštete. Napominjemo, da prema raspoloživoj literaturi, ova obaveza nije ispunjena ni do današnjeg dana.

ZAKLjUČAK

Ustavni sud je rešenjem Už-13619/2019 od 13. jula 2023.godine potvrdio ustavnost odluke Agencije za restituciju, sa kojim je na osnovu člana 5. stav 3. Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju odbio zahtev za restituciju imovine oduzete bivšem vlasniku 1946. godine, na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, pošto je prethodno zaključio da je Mađarska, Bilateralnim sporazumom iz 1956. godine preuzela obavezu da obešteti bivšeg vlasnika u ovom predmetu. Agencija za restituciju je, sa jedne strane, postupila suprotno osnovnim pravilima tumačenja prava, dok sa druge strane, propustila je da sagleda, analizira i tumači celinu pravnog okvira koji je regulisao oduzimanje imovine mađarskih državljana u Jugoslaviji neposredno nakon završetka Drugog svetskog rata. Da je Agencija za restituciju sagledala ukupan međunarodno-pravni okvir ovog pitanja, verovatno bi zaključila da međunarodnim sporazumima, uključivši i Mirovni sporazum iz 1947 kao i dodatak Bilateralnog sporazuma iz 1956. godine – Poverljivi zapisnik, Mađarska nije preuzela međunarodno pravnu obavezu da obešteti svoje državljane za imovinu koju su organi Jugoslavije oduzeli 1946. godine, u postupku agrarne reforme.

Beograd, 5. septembra 2023.godine

sudija

Dr Tamaš Korhec (Dr.Korhecz Tamás)

[1] Članak je objavljen u internet časopisu „Archiv.net“ broj 2/2010.

[2] „Ekspropriacija i nacionalizacija mađarske svojine u Jugoslaviji nakon 1945.godine“, objavljena u Monografiji sa naslovom „Konsolidacija Titovog režima u Potisju 1945-1955“, Senta, 2013.