Povreda prava roditelja zbog obustave izvršenja radi održavanja kontakta sa detetom

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu oca i poništava rešenje Višeg suda kojim je obustavljeno izvršenje radi održavanja ličnih odnosa sa detetom. Sud je utvrdio da odbijanje deteta nije dovoljan razlog za obustavu, već je sud dužan da preduzme sve mere.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Snežana Marković, predsednik Veća i sudije Vesna Ilić Prelić, dr Dragana Kolarić, dr Tamaš Korhec (Korhecz Tamás), dr Jovan Ćirić, Gordana Ajnšpiler Popović, dr Vladan Petrov i dr Nataša Plavšić, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalb i S. J . iz Bora , na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 21. aprila 2022. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba S. J . i utvrđuje da su rešenjem Višeg suda u Novom Sadu Gž i. 443/21 od 15. septembra 202 1. godine podnosiocu ustavne žalbe povređena prava roditelja , iz člana 65. Ustava Republike Srbije.

2. Poništava se rešenje Višeg suda u Novom Sadu Gži. 443/21 od 15. septembra 2021. godine i određuje da isti sud donese novu odluku o žalbi izvršnog dužnika izjavljenoj protiv rešenja o izvršenju Osnovnog suda u Novom Sadu I. 122/21 od 9. juna 2021. godine.

3. Odbija se zahtev podnosioca ustavne žalbe za naknadu nematerijalne štete.

O b r a z l o ž e nj e

1. S. J . iz Bora je , 29. oktobra 2021. godine, preko punomoćnika M. M , advokata iz Bora, Ustavnom sudu podneo ustavnu žalbu protiv rešenja Višeg suda u Novom Sadu Gži. 443/21 od 15. septembra 2021. godine, zbog povrede prava roditelja, zajemčenih odredbama člana 65. Ustava .

U ustavnoj žalbi se , pored ostalog, navodi: da se nakon donošenja izvršne isprave, kojom je odlučeno o vršenju roditeljskog prava, izvršni dužnik sa maloletnim detetom preselila u Novi Sad, od kog momenta podnosilac ustavne žalbe, kao izvršni poverilac, nije više mogao da kontakte sa detetom održava onako kako izvršna isprava glasi, pri čemu izvršni dužnik svojim ponašanjem ne samo da nije omogućavala neposredan kontakt i uspostavljanje fizičkog i emocionalnog odnosa, već je raznim izgovorima, kao što je navodno odbijanje deteta, postepeno i planski udaljavala dete od oca; da je Osnovni sud u Boru, koji je doneo izvršnu ispravu, temeljno i dugo radio sa svim učesnicima u postupku, te na osnovu toga odlučio kako podnosilac ustavne žalbe treba da održava kontakte sa detetom koje sa njim ne živi; da je Viši sud u Novom Sadu, međutim, odbio kao neosnovan predlog za izvršenje, uz obrazloženje da majka ne onemogućava oca da viđa dete, već da dete samo odbija konatkte sa ocem; da omogućavanje kontakta između deteta i roditelja sa kojim ono ne živi podrazumeva obavezu drugog roditelja da dete pripremi za viđenje, kako fizički, tako i psihički, a ne da svojim ponašanjem (izričitim odbijanjem ili pasivnim držanjem) utiče da dete stvori otpor prema tom roditelju; da postupak Višeg suda u Novom Sadu nije u najboljem interesu maloletnog deteta, jer može dovesti do potpunog otuđenja deteta od oca, sa kojim je imalo lep i blizak odnos; da Viši sud u Novom Sadu nije pokušao da usaglasi supro tstavljena mišljenja Centara za socijalni rad u Novom Sadu i Boru, već je ovo drugo u potpuno sti isključio ; da Centar za socijalni rad u Novom Sadu nije procenio da li je maloletno dete bilo sposobno da formira i izrazi autentično mišljenje, zbog čega je izvršni sud bio dužan da uloži poseban napor da izvršenje sprovede efikasno i uz stručnu pomoć psihologa nadležnog organa starateljstva.

Predloženo je da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu, poništi osporen i akt i podnosiocu prizna pravo na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 200.000 dinara.

2. Prema odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku , izvršio uvid u osporeni akt i dokumentaciju koja je dostavljena uz ustavnu žalbu, te je utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Parvnosnažnom i izvršnom presudom Osnovnog suda u Boru P2. 289/19 od 28. oktobra 2020. godine (pravnosnažna od 22. decembra 2020, a izvršna od 8. januara 2021. godine), stavom I izreke, razveden je brak između tužioca-protivtuženog, ovde podnosioca ustavne žalbe, i tužene- protivtužilje N . M . J . iz Bora , zaključen 30. avgusta 2014. godine, pred matičarem opštine Bor, upisan u matičnu knjigu venčanih za matično područje Bor pod rednim vrojem 151 za 2014. godinu. Stavom II izreke je maloletna ćerka stranaka, rođena 16. juna 2011. godine, poverena tuženoj-protivtužilji kao majci na samostalno vršenje roditeljskog prava, dok je stavom III izreke određen način održavanja ličnih odnosa između maloletnog deteta i tužioca-protivtuženog kao oca, tako što će zajedno provoditi svaki prvi i treći vikend u mesecu, od petka u 18,00 do nedelje u 17,00 časova, svake srede u sedmici kada dete ide u prepodnevnu školsku smenu, u vremenu od 15,00 do 18,00 časova, 15 dana u toku letnjeg i 10 dana u toku zimskog raspusta, na dan očevog rođendana i očeve krsne slave , te naizmenično u vreme novogodišnjih, božićnih, vaskršnjih i prvomajskih praznika, uz obavez u oca da maloletno detet preuzima i vraća je majci, dok se majka obavezuje da omogući takav način održavanja ličnih odnosa, pod pretnjom zakosnkih posledica. St. IV i V izreke odlučeno je o obavezi izdržavanja maloletnog deteta i troškovima parničnog postupka.

Podnosilac ustavne žalbe je, 7. juna 2021. godine, u svojstvu izvršnog poverioca, podneo Osnovnom sudu u Novom Sadu uređen (po nalogu suda) predlog za izvršenje protiv izvršnog dužnika N. M . J . iz Novog Sada, na osnovu pravnosnažne i izvršne presude Osnovnog suda u Boru P2. 289/19 od 28. oktobra 2020. godine, radi održavanja ličnih odnosa sa maloletnim detetom, prema modelu koji je utvrđen izvršn om isprav om, uz pretnju novčanog kažnjavanja izvršnog dužnika.

U predlogu za izvršenje je, pored ostalog, navedeno da je izvršni dužnik onemogućila održavanje ličnih odnosa između maloletnog deteta i izvršnog poverioca, tačnije, odbila je da postupi po izvršnoj ispravi, i to : trećeg vikenda u aprilu 2021. godine (od 16. do 18. aprila), zatim u vreme uskršnjih i prvoma jskih praznika 2021. godine (od 1. do 4. maja), kao i trećeg vikenda u maju 2021. godine (od 21. do 23. maja).

Predloženo izvršenje je određeno rešenjem Osnovnog suda u Novom Sadu I. 122/21 od 9. juna 2021. godine.

Postupajući po žalbi izvršnog dužnika, Viši sud u Novom Sadu je doneo osporeno rešenje Gži. 443/21 od 15. septembra 2021. godine, kojim je žalbu usvojio i rešenje o izvršenju preinačio, tako što je uređeni predlog za izvršenje odbijen kao neosnovan i izvršni postupak obustavljen , a sprovedene izvršne radnje ukinute .

U obrazloženju osporenog drugostepenog rešenja je, pored ostalog, navedeno: da iz mišljenja Centra za socijalni rad u Novom Sadu od 12. jula 2021. godine, datom nakon obavljenog razgovora sa izvršnim dužnikom i maloletnim detetom, proizlazi da se izvršni dužnik sa de com (misli se i na dvoje dece iz njenog prvog braka) početkom godine preselila u Novi Sad ; da je maloletno dete stranaka otišlo da provede 10 dana zimskog raspusta kod izvršnog poverioca u Bor u, ali da je nakon povratka izvestila izvršnog dužnika da je izvršni poverilac vikao na nju i da ne želi više da ide u Bor, niti da preno ći kod njega; da su izvršni dužnik i deca trpeli nasilje dok je ona bila sa izvršnim poveriocem i da mu je zato izrečena mera zaštite od nasilja u porodici u trajanju od 30 dana, zbog čega dete ne želi da odlazi kod njega, već pristaje da kontakte ostvaruj u u Novom Sadu, bez noćenja; da stoga insistiranje na izvršavanju važećeg modela viđenja, u ovom trenutku, nije u najboljem interesu maloletnog deteta; da su, prema izveštaju Centra za socijalni rad u Boru od 15. jula 2021. godine, sačinjen om na osnovu razgovora sa izvršnim poveriocem, kontakti sa detetom bili redovni i bez teškoća sve do decembra 2020. godine; da su odnosi narušeni nakon preseljenja izvršnog dužnika i deteta u Novi Sad , nakon čega je dete samo dva puta bilo u Boru; da je izvršni poverilac redovno odlazio u Novi Sad radi preuzimanja deteta, ali da mu to nije bilo omogućeno ; da izvršni poverilac sma tra da izvršni dužnik utiče na ponašanje deteta prema njemu; da izvršni poverilac pokazuje visok stepen motivisanosti da održava kontakte sa ćerkom, time što redovno dolazi u Novi Sad radi preuzimanja, i to autom, kako bi obezbedio komforno putovanje, a u domaćinstvu u Boru postoje svi potrebni uslovi za boravak deteta; da je, prema zaključku Centra za socijalni rad u Boru, u interesu deteta da održava kontakte sa ocem i njegovom rodbinom, te da prekid kontakta nosi razvojne rizike po dete, u pogledu emocionalnog i socijalnog razvoja, zbog čega je potrebno obezbediti poštovanje presude kako ne bi došlo do potpunog otuđenja; da je odlučujući o žalbi izvršnog dužnika, Viši sud u Novom Sadu rešenjem Gži. 443/21 od 28. jula 2021. godine vratio predmet Osnovnom sudu u Novom Sadu, radi priključenja izveštaja Centra za socijalni rad u Boru, a i ukoliko se za tim ukaže potreb a, održavanja ročišta, u smislu člana 374. stav 2. Zakona o izvršenju i obezbeđenju; da je postupajući po navedenom rešenju, prvostepeni sud 9. septembra 2021. godine održao ročište, na kome je saslušao izvršnog poverioca i izvršnog dužnika (iskazi stranaka interpretrani u obrazloženju ).

U obrazloženju je dalje navedeno: da je odredbom člana 371. stav 1. Zakona o izvršenju i obezbeđenju, koja se shodno primenjuje i kod izvršenja radi održavanja ličnih odnosa sa detetom (član 379.), propisano da sud posebno vodi računa o tome da se što bolje zaštiti interes deteta; da je u slučaju onemogućavanja održavanja kontakta sa maloletnom decom, donošenje rešenja o izvršenju opravdano samo ako se na drugi način, tj. dobrovoljno ne izvršava obaveza iz izvršne isprave, odnosno, ako izvršni dužnik svojim radnjama onemogućava ostvarivanje kontakta između deteta i drugog roditelja; da se na osnovu navoda stranaka, dostavljene pismene dokumentacije – mišljenja Centra za socijalni rad u Novom Sadu, nalaza i mišljenja psihologa od 6. aprila 2021. godine i veštačenja zdravstvenog stanja maloletnog deteta od strane prof. dr Gorana Z. Golubovića, ne može zaključiti da je izvršni dužnik na bilo koji način onemogućavala ostvarivanje kontakta između izvršnog poverioca i maloletnog deteta, već, naprotiv, da ona podstiče i radi na tome da maloletno dete uspostavi zdrav odnos sa svojim ocem, iz kog razloga se obraćala stručnim licima i nadležnim ustanovama za pomoć, u prilog kojih navoda je dostavila dokaze; da je sud imao u vidu mišljenje Centra za socijalni rad u Boru, te prihvata da je izvršni poverilac nesumnjivo visoko motivisan i zainteresovan da provodi vreme sa detetom, te da mu je izuzetno stalo da narušenu komunikaciju i odnos sa detetom stabilizuje i normalizuje; da je navedeni izveštaj, koji se prvenstveno bavi pitanjem roditeljskih kapaciteta izvršnog poverioca i uslovima za boravak maloletnog deteta kod oca, sačinjen na osnovu razgovora sa izvršnim poveriocem i nema u vidu stav deteta koje je u uzrastu da formira i izrazi svoje mišljenje; da iz tog razloga nije prihvaćeno mišljenje u delu u kome se navodi da je izvršni dužnik odgovorna za ponašanje deteta prema izvršnom poveriocu, s obzirom na to da se iz ostalih izvedenih dokaza jedino može zaključiti da upravo maloletno dete ima problem u komunikaciji sa izvršnim poveriocem, da izražava odbojan stav i nezainteresovanost prema ocu, da odbija da provodi vreme sa njim u skladu sa izvršnom ispravom, uprkos molbama majke, te da eventualno pristaje da vreme sa njim provodi u Novom Sadu, bez noćenja, što izvršni poverilac ne prihvata , jer to nije u skladu sa izvršnom isprav om; da iz svega navedenog proizlazi da je neodržavanje kontakta posledica odbijanja od strane maloletnog deteta, koja, prema sadašnjem toku stvari , na poziv oca reaguje intenzivno, burno, sa izraženim telesnim simptomima, pa se izvršni dužnik ne može smatrati odgovornom za re akciju, protivljenje i odbijanje deteta da sarađuje i provodi vreme sa ocem, posebno uzevši u obzir uzrast maloletnog deteta; da stoga ne stoji tvrdnja da se obaveza iz izvršne isprave ne izvršava usled sprečavanja majke i njenog uticaja, već isključivo iz razloga što maloletno dete odbija kontakt sa ocem ; da imajući u vidu sve navedeno, a naročito nepostojanje dokaza o tome da izvršni dužnik sprečava postupanje po izvršnoj ispravi, odnosno, da izvršni dužnik onemogućava održavanje ličnih kontakta između izvršnog poverioca i maloletnog deteta, sud je primenom odredbe člana 401. stav 1. tačka 3 ) Zakona o parničnom postupku u vezi sa članom 29. Zakona o izvršenju i obezbeđenju, odluč io kao u izreci.

4. Odredbama člana 65. Ustava, na čij u povred u se ukazuje u ustavnoj žalbi, utvrđeno je : da roditelji imaju pravo i dužnost da izdržavaju, vaspitavaju i obrazuju svoju decu i da su u tome ravnopravni (stav 1.); da sva ili pojedina prava mogu jednom ili oboma roditeljima biti oduzeta ili ograničena samo odlukom suda, ako je to u najboljem interesu deteta, u skladu sa zakonom ( stav 2.).

Za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari od značaja su i sledeće odredbe Zakona o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“, br. 106/15, 106/16 – autentično tumačenje, 113/17 – autentično tumačenje, 54/19 i 9/20 – autentično tumačenje) i Porodičnog zakona („Službeni glasnik RS“, br. 18/05, 72/11 – dr. zakon i 6/15):

Odredbama Zakona o izvršenju i obezbeđenju propisano je: da se ovim zakonom uređuje postupak u kome sudovi i javni izvršitelji prinudno namiruju potraživanja izvršnih poverilaca zasnovana na izvršnim i verodostojnim ispravama (izvršni postupak), postupak obezbeđenja potraživanja i položaj javnih izvršitelja (član 1.); da su sredstva izvršenja radi ostvarivanja nenovčanog potraživanja, pored ostalog, predaja deteta i izvršenje drugih odluka u vezi s porodičnim odnosima (član 54. stav 3.); da se u izvršnom postupku radi održavanja ličnih odnosa sa detetom shodno primenjuju pojedine odredbe ove glave zakona (čl. 368, 370, 371, 373, 374, 375, 376. i 377.) (član 379.); da u predlogu za izvršenje radi predaje deteta ne mora da bude naznačeno sredstvo izvršenja, a ako je i naznačeno sud nije njime vezan (član 370.); da sud posebno vodi računa o tome da se što bolje zaštiti interes deteta i da sud može izuzetno zakazati ročište, ako je to u najboljem interesu deteta (član 371.); da se školi, porodičnom savetovalištu i drugim specijalizovanim ustanovama za posredovanje u porodičnim odnosima dostavlja poziv da učestvuju u izvršnom postupku ako je to neophodno , da je psiholog organa starateljstva dužan da utvrdi emocionalni status deteta, način njegovog reagovanja na stres i mehanizme preovladavanja, brzinu prilagođavanja na promene, emocionalne odnose deteta i lica sa kojim dete živi i licem kome treba da bude predato i druge činjenice značajne za samo organizovanje radnji izvršenja, kao i da obavi informativno savetodavni rad sa licem sa kojim dete živi i pokuša da izdejstvuje dobrovoljnu predaju deteta (upoznavanje sa time da se dobrovoljnom predajom deteta izbegavaju traumatsko reagovanje deteta i štetne posledice po njegov rast i razvoj i sl.), da je psiholog organa starateljstva dužan da se i pre izvršenja i u toku samog izvršenja rukovodi zaštitom najboljeg interesa deteta (član 375. st. 2 , 3. i 5.); da dete prinudno oduzima i predaje organ starateljstva uz prisustvo i nadzor suda, da je psiholog organa starateljstva dužan da u toku oduzimanja i predaje deteta prati ponašanje i reakcije deteta i lica kome se dete oduzima, da utiče na sprečavanje ili smanjenje ponašanja koja mogu izazvati sukob ili traumatsko reagovanje deteta, da savetuje sud kako da se oduzimanje i predaja deteta ostvare sa što manje štete po rast i razvoj deteta i da sam preduzima sve potrebne radnje u te svrhe i da unese svoja zapažanja u zapisnik o oduzimanju i predaji deteta i potpiše ga (član 376. st. 2. i 3. ).

Odredbama Porodičnog zakona je propisano: da porodica uživa posebnu zaštitu države i da svako ima pravo na poštovanje svog porodičnog života (član 2.); da je svako dužan da se rukovodi najboljim interesom deteta u svim aktivnostima koje se tiču deteta ( član 6. stav 1.); da roditeljsko pravo pripada majci i ocu zajedno, da su roditelji ravnopravni u vršenju roditeljskog prava i da je zabranjena zloupotreba roditeljskog prava (član 7. st. 1 – 3.); da dete ima pravo da održava lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi, da pravo deteta da održava lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi može biti ograničeno samo sudskom odlukom kada je to u najboljem interesu deteta i da sud može doneti odluku o ograničavanju prava deteta da održava lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi ako postoje razlozi da se taj roditelj potpuno ili delimično liši roditeljskog prava ili u slučaju nasilja u porodici (član 61. st. 1, 2. i 3.); da dete koje je sposobno da formira svoje mišljenje ima pravo slobodnog izražavanja tog mišljenja, da se mišljenju deteta mora posvetiti dužna pažnja u svim pitanjima koja ga se tiču i u svim postupcima u kojima se odlučuje o njegovim pravima, a u skladu sa godinama i zrelošću deteta, da dete koje je navršilo 10. godinu života može slobodno i neposredno izraziti svoje mišljenje u svakom sudskom i upravnom postupku u kome se odlučuje o njegovim pravima (član 65. st. 1, 3. i 4.) da je roditeljsko pravo izvedeno iz dužnosti roditelja i postoji samo u meri koja je potrebna za zaštitu ličnosti, prava i interesa deteta (član 67.); da roditelji imaju pravo i dužnost da se staraju o detetu, da staranje o detetu obuhvata – čuvanje, podizanje, vaspitavanje, obrazovanje, zastupanje, izdržavanje te upravljanje i raspolaganje imovinom deteta (član 68. st. 1. i 2.); da roditelj koji ne vrši roditeljsko pravo ima pravo i dužnost da izdržava dete, da sa detetom održava lične odnose i da o pitanjima koja bitno utiču na život deteta odlučuje zajednički i sporazumno sa roditeljem koji vrši roditeljsko pravo (član 78. stav 3.).

Odredbama Konvencije Ujedinjenih nacija o pravima deteta („Službeni list SFRJ - Međunarodni ugovori“, broj 15/90 i „Službeni list SRJ“ - Međunarodni ugovori, br. 4/96 i 2/97) je propisano: da u svim aktivnostima koje se tiču dece od primarnog je značaja interes deteta bez obzira na to da li ih sprovode javne ili privatne institucije za socijalnu zaštitu, sudovi, administrativni organi ili zakonodavna tela (član 3. stav 1.); da države članice preduzimaju sve odgovarajuće zakonodavne, administrativne i ostale mere za ostvarivanje prava priznatih u ovoj konvenciji, da u vezi sa ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima, države članice preduzimaju takve mere maksimalno koristeći svoja raspoloživa sredstva, a gde je to potrebno, u okviru međunarodne saradnje (član 4.); da države članice poštuju pravo deteta koje je odvojeno od jednog ili oba roditelja da održava lične odnose i neposredne kontakte sa oba roditelja na stalnoj osnovi, osim ako je to u suprotnosti sa najboljim interesima deteta (član 9. stav 3.); da će države članice uložiti sve napore kako bi se uvažavalo načelo da oba roditelja imaju zajedničku odgovornost u podizanju i razvoju deteta, da roditelji ili, u zavisnosti od slučaja, zakoniti staratelji imaju glavnu odgovornost za podizanje i razvoj deteta, a interesi deteta su njihova osnovna briga (član 18. stav 1.).

U ovoj ustavnosudskoj stvari od značaja je i član 8. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (u daljem tekstu: Evropska konvencija) kojim je utvrđeno: da svako ima pravo na poštovanje svog privatnog i porodičnog života, doma i prepiske (stav 1.); da se javne vlasti neće mešati u vršenje ovog prava sem ako to nije u skladu sa zakonom i neophodno u demokratskom društvu u interesu nacionalne bezbednosti, javne bezbednosti ili ekonomske dobrobiti zemlje, radi sprečavanja nereda ili kriminala, zaštite zdravlja ili morala, ili radi zaštite prava i sloboda drugih (stav 2.).

5. Kada je reč o pravima roditelja iz člana 65. Ustava, Ustavni sud podseća da je u svojoj praksi, u više odluka, iskazao stav da je ustavno pravo roditelja da se stara o detetu, odnosno da ga izdržava, vaspitava i obrazuje, izvedeno iz dužnosti roditelja da se o detetu stara, te da roditeljsko pravo postoji samo u meri koja je potrebna za zaštitu ličnosti, prava i interesa deteta. Preduslov da roditelj vrši svoju ustavnu dužnost prema deci i ostvari svoje Ustavom zajemčeno pravo, ukoliko roditeljskog prava nije lišen na način propisan zakonom, jeste da mu se omogući neposredan kontakt i uspostavljanje fizičkog i emocionalnog odnosa sa detetom (videti, pored ostalih, Odluku Ustavnog suda Už-3721/2011 od 21. maja 2014. godine).

Evropski sud za ljudska prava (u daljem tekstu: ESLjP) , primenjujući i tumačeći pravo na poštovanje porodičnog života iz člana 8. Evropske konvencije, ustanovio je da uživanje roditelja i deteta u zajedničkom društvu predstavlja osnovni element porodičnog života, čak i kada je došlo do raskida odnosa između roditelja (videti presude Diamante i Pelliccioni protiv San Marina, broj predstavke 32250/08, od 27. septembra 2011. godine, stav 170, Keegan protiv Irske, broj predstavke 16969/90, od 26. maja 1994. godine, stav 50. i Cvetković protiv Srbije, broj predstavke 42707/10, od 7. februara 2017. godine, stav 52.). U situaciji kada je porodična veza između deteta i roditelja već uspostavljena, država i njeni organi moraju biti usmereni na očuvanje te veze, posebno kada je zajednica života između roditelja prestala. Reč je, dakle, o pozitivnoj obavezi države da omogući delotvorno poštovanje porodičnog života, usvajanjem adekvatnih mera, kao što su kreiranje pravnog okvira za presuđenje i mehanizma za prinudno izvršenje, a onda kada je to primereno i preduzimanje specifičnih koraka (videti presudu u predmetu Moog protiv Nemačke, predstavke br. 23280/08 i 2334/10, od 6. oktobra 2016. godine, st. 53. i 54.). U vezi sa pozitivnom obavezom države, ESLjP smatra da član 8. Evropske konvencije sadrži pravo roditelja da se preduzmu mere za njihovo ponovno spajanje sa decom i obavezu nacionalnih organa da takva spajanja olakšaju (videti, pored ostalih, presude Iganaccolo-Zenide protiv Rumunije, predstavka broj 31679/96, od 25. januara 2000. godine, stav 94, Nuutinen protiv Finske, broj predstavke 32842/96, od 27. juna 2000. godine, stav 127. i Iglesias Gil i A. U. I. protiv Španije, broj predstavke 56673/00, od 29. aprila 2003. godine stav 49.).

Takođe, ESLjP je više puta istakao da u pitanjima koja se odnose na starateljstvo nad decom njihov interes mora biti od najveće važnosti, tačnije, da se prvenstveno mora voditi računa o detetovom najboljem interesu (videti presudu Gnahoré protiv Francuske, broj predstavke 40031/98, od 19. septembra 2000. godine, ESLjP 2000-IX, stav 59.). Najbolji interes deteta može, u zavisnosti od svoje prirode i ozbiljnosti, nadilaziti interese roditelja (videti presudu Velikog veća Sahin protiv Nemačke, broj predstavke 30943/96, od 8. jula 2003. godine, ESLjP 2003-VIII, stav 66.). Ustavni sud podseća i na stav ESLjP, po kome se verovatnoća da će doći do ponovnog spajanja roditelja sa detetom postepeno smanjuje i konačno nestaje ukoliko roditelj i dete nisu u mogućnosti da se uopšte viđaju ili to čine toliko retko da postane izvesno da do njihovog prirodnog zbližavanja neće doći (videti presudu u predmetu Ribić protiv Hrvatske, broj predstavke 27148/12, od 2. aprila 2015. godine, stav 99.).

Viši sud u Novom Sadu je , odlučujući o žalbi izvršnog dužnika, koja je majka maloletnog deteta i roditelj kome je izvršnom ispravom povereno samostalno vršenje roditeljskog prava, utvrdio da nisu ispunjeni uslovi za prinudno namirenje nenovčanog potraživanja podnosioca ustavne žalbe – održavanje ličnih odnosa sa maloletnim detetom . Razlozi za neispunjenje obaveze izvršnog dužnika da podnosiocu ustavne žalbe omogući održavanje ličnih odnosa sa malo letnim detetom, prema modelu koji je utvrđen izvršnom ispravom , po oceni Višeg suda u Novom Sadu, nisu na strani izvršnog dužnika, već maloletnog deteta, koje odbija da održava kontakte sa podnosiocem ustavne žalbe, kao roditeljem sa kojim ne živi, na način kako je to utvrđeno izvršnom ispravom. Dakle, Viši sud u Novom Sadu je, polazeći od osnovnog cilja izvršnog postupka , a to je prinudno namirenje potraživanja izvršn og poveri oca zasnovano na izvršn oj ili verodostojn oj isprav i, što podrazumeva izričito ili prećutno odbijanje izvršnog dužnika da dobro voljno ispuni svoju obavezu na način i u roku kako je to određeno izvršnom ili verodostojn om isprav om, zaključio da u konkretnom slučaju nisu ispunjeni uslovi da se predloženo izvršenje dozvoli.

Po shvatanju Ustavnog suda, Viši sud u Novom Sadu je kod donošenja osporenog drugostepenog rešenja morao uzeti u obzir specifičnosti izvršnog postupka u kome se izvršavaju odluke u vezi sa porodičnim odnosima, pre svega one koje glase na predaju deteta i održavanje ličnih odnosa sa detetom. Saglasno članu 3. stav 1. Konvencije Ujedinjenih nacija o pravima deteta, u svim aktivnostima javnih ili privatnih institucija koje se tiču dece, zaštita najboljeg interesa deteta mora biti na prvom mestu. S tim u vezi, Zakonom o izvršenju i obezbeđenju je izričito propisana dužnost suda da u ovoj vrsti izvršnog postupka posebno vodi računa o tome da se što bolje zaštiti interes deteta (član 371. stav 1.) . U situaciji kada je došlo do prestanka zajednice života između roditelja , kao što je ovde slučaj, uživanje u zajedničkom društvu deteta i roditelja predstavlja i dalje osnovni element porodičnog života , tako da sve aktivnosti sudova i drugih institucija, a pre svega, organa starateljstva, moraju biti usmerene ka očuvanju porodične veze između deteta i roditelja sa kojim ono ne živi. Stoga Ustavni sud smatra da se u ovoj vrsti izvršnog postupka ne može prioritetni značaj dati okolnosti da li je izvršni dužnik spreman dobrovoljno da ispuni svoju obavezu iz izvršne isprave, već da li se lični odnosi između deteta i roditelja sa kojim ono ne živi održavaju, saglasno izvršno j isprav i. Drugim rečima, samo postoj anje smetnj e da se izvršna isprava realizuje u navedenom delu , bez ulaženja u ocenu čijom krivicom je do toga došlo, po mišljenju Suda, čini opravdanim pokretanje mehanizma za prinudno izvršenje. Izvršnom sudu u ovoj vrsti izvršnog postupka stoje na raspolaganju značajna ovlašćenja čija je svrha da se omogući održavanje ličnih odnosa u skladu sa izvršnom ispravom. Pored novčanog kažnjavanj a izvršnog dužnika, koje u okolnostima konkretnog slučaja verovatno ne bi bilo nužno, mada se i pasivno držanje izvršnog dužnika, u određenim okolnostima, može smatrati sprečavanjem izvršenja, Zakon o izvršenju i obezbeđenju predviđa još i zakazivanje ročišta, ako je to u najboljem interesu deteta , pozivanje škole, porodičnog savetovališta ili druge specijalizovane ustanove za posredovanje u porodičnim odnosima. S druge strane, u ovoj vrsti izvršnog postupka neizostavno je i uče šće organa starateljstva, kao pomoćnog organ a koji pre izvršenja i u toku samog izvršenja treba da pruži podršku na prvom mestu deci, nastojeći da utiče na to da se prinuda izbegne ili svede na najmanju moguću meru, kao i da ista bude svrsishodna (videti Odluku Ustavnog suda Už-14395/2018 od 26. decembra 2019. godine). Organ starateljstva u ovoj vrsti izvršnog postupka mora pokazati visok stepen proaktivnosti, sa ciljem da se ostvarivanje kontakta omogući, barem u kontrolisanim uslovima, dok se ne steknu uslovi da se ti kontakti ostvaruju na način kako je to određen o izvršnom ispravom . U konkretnom slučaju, sud je ulog u organa starateljstva ograničio samo na davanje mišljenja o tome zašto se izvršna isprava ne realizuje , ne i kako da se , uprkos protivljenju deteta koje je u uzrastu u kome može slobodno i neposredno izraziti svoje mišljenje, a koje je majka (izvršni dužnik) neposredno nakon donošenja izvršne isprave preselila u Novi Sad iz Bora, gde je ono živelo od rođenja i gde još uvek živi njegov otac , omogući kontinuitet u održavanju ličnih odnosa sa roditeljem sa kojim ne živi , posebno ako se uzme u obzir izjašnjenje deteta da je spremno da se sa podnosiocem ustavne žalbe viđa u Novom Sadu .

Ustavni sud ima u vidu da je prvostepeni sud, po nalogu Višeg suda u Novom Sadu, održao ročište , u smislu člana 371. stav 2. Zakona o izvršenju i obezbeđenju, na kome su saslušane stranke u postupku. Izvođenje ovog dokaza takođe je imalo za cilj da se utvr de okolnosti zbog kojih se izvršna isprava ne realizuje u na vedenom delu . Budući da su iskazi stranaka samo potvrdili činjenicu da se lični odnosi između podnosioca ustavne žalbe i deteta ne održavaju na način kao je to utvrđeno izvršnom ispravom, Ustavni sud smatra da je to bio dodatni razlog da izvršni sud pribegne zakonski m ovlašćenj ima koj a mu u ovoj vrsti postupka stoje na raspolaganju, kao i da od organa starateljstva zahteva proaktivan pristup kako bi se omogućilo održavanje ličnih odnosa u skladu sa izvršnom ispravom ili na neki drugi način, uključujući i ostvarivanje kontakta u kontrolisan im uslov ima. Međutim, spisi predmeta su, nakon pomenutog ročišta, ponovo prosleđeni Višem sudu u Novom Sadu, koji je zaključio da nisu ispunjeni uslovi da se predloženo izvršenje dozvoli, te je postupak pravnosnažno obustavljen.

Polazeći od svega izloženog, Ustavni sud je utvrdio da su osporenim rešenjem Višeg suda u Novom Sadu Gži. 443/21 od 15. septembra 2021. godine podnosiocu ustavne žalbe povređena prava roditelja iz člana 65. Ustava, pa je, saglasno član u 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu ("Službeni glasnik RS", br. 109/07, 99/11, 18/13 – Odluka US, 40/15 – dr.zakon i 103/15), ustavnu žalbu usvojio, odlučujući kao u tački 1. izreke.

6. Ustavni sud smatra da su posledice utvrđene povrede prava takve prirode da se mogu otkloniti samo poništajem osporenog rešenja i određivanjem da isti sud donese novu odluku o žalbi izvršnog dužnika izjavljenoj protiv rešenja o izvršenju Osnovnog suda u Novom Sadu I. 122/21 od 9. juna 2021. godine, zbog čega je, saglasno odredbi člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučio kao u tački 2. izreke.

7. Odlučujući o zahtevu podnosioca ustavne žalbe za naknadu nematerijalne štete, Ustavni sud je ocenio da je, u konkretnom slučaju, utvrđivanje povrede prava iz člana 65. Ustava dovoljna mera da se postigne adekvatna i pravična satisfakcija. Pri tome, Ustavni sud ima u vidu da je prethodno odredio da će se štetne posledice zbog učinjene povrede prava otkloniti poništajem osporen og drugostepen og rešenja. Polazeći od navedenog, Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 89. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, odbio zahtev za naknadu nematerijalne štete, odlučujući kao u tački 3. izreke.

8. Na osnovu svega iznetog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Snežana Marković, s.r.

Povreda prava roditelja zbog obustave izvršenja radi održavanja kontakta sa detetom

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti