Povreda prava na izdržavanje zbog pogrešnog tumačenja uslova u presudi

Kratak pregled

Ustavni sud je usvojio ustavnu žalbu, utvrdivši povredu prava na izdržavanje. Viši sud je proizvoljno protumačio odredbu u presudi kao suspenzivni, a ne raskidni uslov, te je neosnovano odbio predlog za izvršenje, prebacujući teret dokazivanja na poverioca.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća, i sudije dr Bosa Nenadić, Katarina Manojlović Andrić, dr Olivera Vučić, Predrag Ćetković, Milan Stanić, Bratislav Đokić i mr Tomislav Stojković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi N. R. iz Z., sa boravištem u Saveznoj Republici Nemačkoj , na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 23. decembra 201 5. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba N. R. i utvrđuje da je rešenjem Višeg suda u Zrenjaninu Gž. 51/11 od 1. februara 2011. godine povređen o prav o podnosi teljke ustavne žalbe na izdržavanje, zajemčen o odredbom člana 65. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Poništava se rešenje Višeg suda u Zrenjaninu Gž. 51/11 od 1. februara 2011. godine i određuje da Osnovni sud u Zrenjaninu donese novu odluku o žalbu izvršnog dužnika izjavljenoj protiv rešenja Osnovnog suda u Zrenjaninu I. 2957/10 od 4. juna 2010. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. N. R. iz Z., sa boravištem u Saveznoj Republici Nemačkoj, je 6 . aprila 2011. godine, preko punomoćnika T. M, advokata iz Z, Ustavnom sudu podnela ustavnu žalbu protiv rešenja navedenog u tački 1. izreke, zbog povrede prava zajemčenog odredb om člana 65. Ustava Republike Srbije.

Podnositeljka ustavne žalbe, iznoseći činjenice koje su prethodile izvršnom postupku u kome je donet o osporen o rešenje i detaljno obrazlažući izvršni postupak koji je prethodio podnošenju ustavne žalbe navodi: da se, u konkretnoj situaciji, radi o raskidnom uslovu tako da obaveza plaćanja izdržavanja izvršnog dužnika postoji sve dok se ne ostvari taj uslov, a ukoliko izvršni dužnik tvrdi da obaveza više ne postoji, budući da se uslov ostvario, trebalo je to i da dokaže, jer je navedeni uslov i ustanovljen u njegovom interesu; da je izvršni dužnik mogao da traži izmenu odluke o izdržavanju u trenutku kada se odselio iz Nemačke; da joj, u smislu Zakona o obligacionim odnosima, pored glavnice za neplaćeno izdržavanje pripada i zakonska zatezna kamata. Polazeći od navedenog, podnositeljka smatra da joj je osporenim rešenjem povređeno označeno ustavno pravo, pa predlaže da se to rešenje poništi, kao i da joj se odrede troškovi za sastav ove ustavne žalbe.

2. Prema odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može podneti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

Odredba člana 82. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13-Odluka US, 40/15-dr.zakon i 103/15) je iste sadržine kao odredba člana 170. Ustava.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku , izvršio uvid u celokupnu dokumentaciju dostavljenu u prilogu ustavne žalbe, na osnovu čega je utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovom ustavnosudskom predmetu:

Pravnosnažnom i izvršnom presudom Opštinskog suda u Zrenjaninu P. 1572/97 od 8. jula 1997. godine, pored ostalog obavezan je tuženi Z.R. da plaća na ime doprinosa za izdržavanje maloletne N.R. iznos od 300 DEM mesečno, počev od 8. jula 1997. godine pa ubuduće, dok za to postoje zakonski uslovi i za vreme dok bude živeo i radio u Nemačkoj.

Predlogom za izvršenje izvršni poverilac, ovde podnositeljka ustavne žalbe, potraživala je od izvršnog dužnika zakonsko izdržavanje za period od 1. juna 2005. godine zaključno sa aprilom 2010. godine , odnosno iznos od 17.700 DM, sa domicilnom kamatom na pojedine iznose glavnice kako je to u predlogu navedeno, a na osnovu izvršne isprave – presude Opštinskog suda u Zrenjaninu P. 1572/97 od 8. jula 1997. godine.

Rešenjem Osnovnog suda u Zrenjaninu I. 2957/10 od 4. juna 2010. godine određeno je izvršenje protiv izvršnog dužnika, po predlogu izvršnog poverioca, a na osnovu pravnosnažne i izvršne presude Opštinskog suda u Zrenjaninu broj P. 1572/97 od 8. jula 1997. Godine, radi namirenja potraživanja izvršnog poverioca u iznosu od 17.700 DEM, sa domicilnom kamatom na pojedine iznose glavnice od po 300 DEM, kako je to navedeno u tom rešenju , a putem zabeležbe postojanja izvršenja, procene i prodaje određenih nepokretnosti dužnika i namirenjem poverioca iz iznosa ostvarenog prodajom.

Osporenim rešenjem Višeg suda u Zrenjaninu Gž. 51/11 od 1. februara 2011. godine, u stavu prvom izreke, usvojena je žalb a izvršnog dužnika i rešenje Osnovnog suda u Zrenjaninu I. 2957/10 od 4. juna 2010. godine je preinačeno tako što je odbijen predlog izvršnog poverioca za određivanje izvršenja koji je podnet prvostepenom sudu 24. maja 2010. godine radi namirenja nje nog novčanog potraživanja po izvršnoj ispravi – presudi Opštinskog suda u Zrenjaninu broj P. 1572/97 od 8. jula 1997. godine. U stavu drugom izreke osporenog rešenja obavezan je izvršn i poveri lac da isplati izvršnom dužniku troškov e žalbenog postupka. Osnovanost izjavljenog prigovora sud obrazlaže, pre svega, pozivanjem na odredbu člana člana 38. stav 1. Zakona o izvršnom postupku prema kojoj se izvršenje koje zavisi od prethodnog nastupanja nekog uslova određuje ako izvršni poverilac javnom ili po zakonu overenom ispravom dokaže da je uslov nastupio, te s obzirom na to da je presudom (izvršnom ispravom) izvršni dužnik obavezan da na ime doprinosa za izdržavanje maloletnog deteta mesečno plaća iznos od 300 DM , počev od označenog datuma pa ubuduće , dok za to postoje zakonski uslovi i za vreme dok bude živeo i radio u Nemačkoj, zaključuje da je izvršni poverilac imao obavezu da uz predlog za izvršenje dostavi sudu dokaz da je izvršni dužnik živeo i radio u Nemačkoj u potraživanom periodu, a što on nije učinio, već je naprotiv i u predlogu za izvršenje kao prebivalište izvršnog dužnika navedena adresa u Zrenjaninu.

4. Odredbom člana 65. Ustava je utvrđeno da roditelji imaju pravo i dužnost da izdržavaju, vaspitavaju i obrazuju svoju decu, i u tome su ravnopravni, te da sva ili pojedina prava mogu jednom ili oboma roditeljima biti oduzeta ili ograničena samo odlukom suda, ako je to u najboljem interesu deteta, u skladu sa zakonom.

Zakonom o braku i porodičnim odnosima ("Službeni glasnik SRS", br. 22/80 i 11/88 i "Službeni glasnik RS", br. 22/93, 25/93, 35/94, 46/95 i 29/01) bilo je propisano da sud može na predlog izdržavanog lica ili obveznika izdržavanja da povuče, snizi, ukine ili izmeni način izdržavanja koji je dosuđen ranijom odlukom suda, ako su se okolnosti na osnovu kojih je doneta odluka kasnije izmenile (član 316.).

Odredbama Porodičnog zakona ("Službeni glasnik RS", broj 18/05), koji se primenjuje od 1. jula 2005. godine, je propisano da se visina izdržavanja može smanjiti ili povećati ako se promene okolnosti na osnovu kojih je doneta prethodna odluka (član 164.).

Zakonom o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04), koji je važio u vreme donošenja osporenog drugostepenog rešenja, bilo je propisano: da se izvršenje koje zavisi od prethodnog ispunjenja neke obaveze izvršnog poverioca ili od nastupanja nekog uslova, određuje ako izvršni poverilac javnom ili po zakonu overenom ispravom dokaže da je obavezu ispunio, odnosno da je uslov nastupio, da se ispunjenje obaveze, odnosno nastupanje uslova dokazuje pravnosnažnom, odnosno konačnom odlukom donesenom u parničnom, upravnom, odnosno prekršajnom postupku, ako izvršni poverilac nije u mogućnosti da to dokaže na način određen u stavu 1. ovog člana, te da izvršni poverilac koji tvrdi da je svoju obavezu već ispunio treba to da dokaže na način predviđen st. 1. i 2. ovog člana (član 38. st. 1, 2. i 5.).

Odredbom člana 362. stav 2. Zakona o izvršenju i obezbeđenju („Služeni glasnik RS“, broj 31/11), koji se primenjuje od 17. septembra 2011. godine, propisano je da danom početka primene ovog zakona prestaje nadležnost višeg suda da odlučuje u drugom stepenu o žalbama na odluke osnovnih sudova u izvršnim postupcima, propisana članom 23. stav 2. tačka 2. Zakona o uređenju sudova ("Službeni glasnik RS", br. 116/08 i 104/09). Odredbama tog zakona je propisano: da se protiv rešenja suda može izjaviti prigovor, samo kada je ovim zakonom propisano da je prigovor dozvoljen (član 39. stav 2.); da o prigovoru na rešenje o izvršenju na osnovu izvršne isprave odlučuje veće sastavljeno od troje sudija istog suda koji je odlučivao u prvom stepenu (član 41).

5. Ocenjujući osnovanost navoda ustavne žalbe o povredi prava iz člana 65. Ustava, Ustavni sud je, najpre, konstatovao da je pravo roditelja da se stara o detetu, odnosno da ga izdržava, vaspitava i obrazuje, izvedeno iz dužnosti roditelja da se o detetu stara, te da roditeljsko pravo postoji samo u meri koja je potrebna za zaštitu ličnosti, prava i interesa deteta. Ustavni sud je dalje konstatovao da Ustav i zakon predviđaju da u svim aktivnostima koje se tiču deteta, pa tako i u sudskom postupku, odnosno sporu za vršenje roditeljskog prava, postoji obaveza zaštite najboljeg interesa deteta. Drugim rečima, roditeljsko pravo i način vršenja roditeljskog prava su uvek uslovljeni zaštitom najboljeg interesa deteta, pa je tako prilikom odlučivanja o načinu vršenja roditeljskog prava i dužnosti, nadležan sud dužan da se rukovodi najboljim interesom deteta.

U konkretnom slučaju, osnovno sporno ustavnopravno pitanje je to da li su tada važeće zakonske odredbe pružale osnov sudu da odbije izvršenje pravnosnažne presude kojom se utvrđuje obaveza oca podnositeljke ustavne žalbe, kao izvršnog poverioca, da doprinosi, u utvrđenom iznosu, njenom izdržavanju. Primenjujući tada važeće odredbe relevantnog zakona sud je ocenio da je prema izvršnoj ispravi podnositeljka ustavne žalbe kao izvršni poverilac imala pravo da zakonsko izdržavanje u određenom iznosu potražuje od izvršnog dužnika samo dok on živi i radi u Nemačkoj, što je, prema oceni toga suda, značilo da je izvršenje zavisilo od prethodnog nastupanja nekog uslova, te je, prema odredbama člana 38. Zakona o izvršnom postupku imala obavezu da na Zakonom propisani način dokaže da je uslov nastupio. Ustavni sud je utvrdio da je izneta ocena redovnog suda zasnovana na pogrešnom i arbitrernom tumačenju merodavnog procesnog prava, s obzirom na sadržinu same izvršne isprave. Naime, u konkretnom slučaju, pravnosnažnom i izvršnom parničnom presudom Opštinskog suda u Zrenjaninu P. 1572/97 od 8. jula 1997. godine utvrđena je obaveza tuženog – izvršnog dužnika čije izvršenje nije uslovljeno nastupanjem nekog uslova, već obrnuto, čijeg se izvršenja on može osloboditi samo ako nastupi određeni uslov – ako ne bude više živeo i radio u Nemačkoj. Dakle, reč je o raskidnom uslovu čije eventaulno nastupanje dokazuje ona strana u čijem interesu je takav uslov određen, a to je ovde izvršni dužnik, pri čemu on to i ne može činiti u izvršnom postupku, budući da se ne može u izvršnom postupku osloboditi svoje obaveze zakonskog izdržavanja deteta, već u novom parničnom postupku koji bi bio pokrenut u smislu člana 164. Porodičnog zakona.

Imajući u vidu navedeno i da je izvršna isprava osnov za izvršenje, te da je izvršni sud pri odlučivanju o predlogu za izvršenje isto morao odrediti u skladu sa izvršnom ispravom, Ustavni sud je ocenio da je osporenim drugostepenim rešenjem uskraćeno pravo podnositeljke da je jedan od roditelja izdržava, čime joj je povređeno pravo iz člana 65. stav 1. Ustava.

Na osnovu izloženog i odredaba člana 89. st. 1. i 2. Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je ustavnu žalbu usvojio, te je utvrdio da je osporenim rešenjem Višeg suda u Zrenjaninu Gž. 51/11 od 1. februara 2011. godine povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe zajemčeno članom 65. stav 1. Ustava i ocenio da su posledice učinjene povrede takve prirode da se mogu otkloniti samo poništajem osporenog drugostepenog rešenja, kako bi sada nadležan Osnovni sud u Zrenjaninu doneo novu odluku o žalbi (sada prigovoru) izvršnog dužnika izjavljenoj protiv rešenja Osnovnog suda u Zrenjaninu I. 2957/10 od 4. juna 2010. godine, pa je odlučio kao u tač. 1. i 2. izreke.

S obzirom na to da će osporeno drugostepeno rešenje biti predmet ponovnog preispitivanja i odlučivanja po žalbi, Ustavni sud nije razmatrao ostale navode iz ustavne žalbe.

6. U pogledu zahteva podnositeljke za određivanje naknade troškova za rad advokata za sastav ustavne žalbe, Ustavni sud ukazuje da nema uslova za određivanje tražene naknade troškova imajući u vidu da je članom 6. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu određeno da učesnici u postupku sami snose svoje troškove. Takođe, odredbom člana 83. stav 1. Zakona utvrđeno je da svako (poslovno sposobno) lice, uz ispunjenost i drugih uslova, može izjaviti ustavnu žalbu (i preduzimati druge radnje u postupku), što istovremeno znači i da nije obavezno da te radnje preduzima preko punomoćnika, uključujući i punomoćnika advokata. Odredbom člana 45. Poslovnika o radu Ustavnog suda ("Službeni glasnik RS", broj 103/13) predviđeno je da se ne odbacuju podnesci kojima se pokreće postupak pred Ustavnim sudom i kada isti ne sadrže podatke neophodne za vođenje postupka ili imaju druge nedostatke koji onemogućavaju postupanje u predmetu, već se podnosiocu daje mogućnost da te nedostatke naknadno otkloni. Takođe, licima koja žele da izjave ustavnu žalbu Sud pruža svojevrsnu pravnu pomoć kroz ustanovljeni obrazac ustavne žalbe i pisano uputstvo za popunjavanje obrasca ustavne žalbe, koji su dostupni preko internet stranice Ustavnog suda ili se na zahtev dostavljaju zainteresovanom licu.

7. Polazeći od svih iznetih razloga, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić