Odluka Ustavnog suda o povredi prava na suđenje u razumnom roku

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu, utvrđujući povredu prava na suđenje u razumnom roku u parničnom postupku o pravu korišćenja stana, koji je trajao preko deset godina. Povreda je nastala zbog neefikasnog postupanja i neažurnosti prvostepenog suda.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Bosa Nenadić i sudije dr Olivera Vučić, Bratislav Đokić, Vesna Ilić Prelić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, dr Dragiša Slijepčević, Milan Stanić, dr Dragan Stojanović i Predrag Ćetković, u postupku po ustavnoj žalbi Borivoja Andrića iz Zemuna, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 14. jula 2010. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba Borivoja Andrića i utvrđuje da je u parničnom postupku koji je vođen pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu P. 4969/03 povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

2. Odluku objaviti u "Službenom glasniku Republike Srbije".

O b r a z l o ž e nj e

1. Borivoje Andrić iz Zemuna je 11. februara 2008. godine, preko punomoćnika - advokata Milana Cvetkovića iz Beograda, podneo ustavnu žalbu zbog povrede prava na pravično suđenje i prava na suđenje u razumnom roku, zajemčenih odredbom člana 32. stav 1. Ustava, u postupku koji se vodio pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu P. 4969/03.

U ustavnoj žalbi je, između ostalog, navedeno: da je podnosilac podneo tužbu 24. decembra 1997. godine Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu radi utvrđenja da on ima pravo korišćenja stana broj 8 u Ulici Karađorđev trg 34b u Zemunu, kao jedini preostali član porodičnog domaćinstva iza smrti ranijeg nosioca stanarskog prava, svog pok. oca Branka Andrića, i to u svojstvu zakupca stana na neodređeno vreme; da je prva presuda Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 5743/97 doneta 21. januara 1999. godine, koju je potom Okružni sud u Beogradu ukinuo i predmet vratio na ponovni postupak; druga presuda Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 3864/00 od 26. oktobra 2001. godine takođe je ukinuta rešenjem Okružnog suda u Beogradu i predmet je vraćen na ponovni postupak; treću presudu, P. 4969/03, Četvrti opštinski sud u Beogradu doneo je 20. februara 2006. godine, protiv koje je neovlašćeno lice izjavilo žalbu a Okružni sud u Beogradu, umesto da žalbu odbaci, rešenjem Gž. 15754/06 od 7. februara 2007. godine spise predmeta je vratio prvostepenom sudu radi dopune postupka; da je navedenim postupanjem sudova povređeno pravo podnosioca na pravično suđenje i suđenje u razumnom roku, jer je od podnošenja tužbe do izjavljivanja ustavne žalbe proteklo više od deset godina i dva meseca. Podnosilac je dalje istakao da je pretrpeo ogromnu štetu, jer je onemogućen da kao zakupac stana otkupi predmetni stan, a osim toga došlo je do nesrazmernog povećanja otkupne cene stana. Predložio je da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu i utvrdi da su mu povređena prava na pravično suđenje i suđenje u razumnom roku.

2. Ustavna žalba je kao pravno sredstvo ustanovljena Ustavom Republike Srbije, koji je stupio na snagu 8. novembra 2006. godine. Saglasno članu 170. Ustava, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

Odredbom člana 32. stav 1. Ustava je utvrđeno da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je izvršio uvid u celokupnu dokumentaciju priloženu kao dokaz uz ustavnu žalbu i spise predmeta Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 4969/03, te utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Tužilac, ovde podnosilac ustavne žalbe je 23. decembra 1997. godine podneo tužbu, sa predlogom za određivanje privremene mere, Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu, protiv tužene Države SRJ, kojom je tražio da sud utvrdi da ima pravo da nastavi sa korišćenjem stana broj 8 u Zemunu, u Ulici Karađorđev trg 34b, kao jedini preostali član porodičnog domaćinstva iza smrti pok. oca Branka Andrića, a u svojstvu zakupca na neodređeno vreme, što je tuženi dužan priznati. Predložio je određivanje privremene mere zabrane otuđenja predmetnog stana, a tražio je i troškove parničnog postupka.

Do donošenja prve prvostepene presude Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 5743/97 od 20. januara 1999. godine, ukupno je bilo zakazano šest ročišta, odnosno jedno pripremno i pet ročišta za glavnu raspravu, na kojima su izvedeni predloženi dokazi. Dva ročišta nisu održana (24. septembra i 18. novembra 1998. godine) zbog sprečenosti postupajućeg sudije. Glavna rasprava u ovom predmetu zaključena je 20. januara 1999. godine, nakon čega je, u stavu prvom izreke, usvojen tužbeni zahtev tužioca i utvrđeno njegovo pravo da nastavi sa korišćenjem stana broj 8 u Zemunu, u Ulici Karađorđev trg 34b, kao jedini preostali član porodičnog domaćinstva iza smrti pok. oca Branka Andrića, u svojstvu zakupca na neodređeno vreme, što je tuženi dužan priznati. Stavom drugim izreke ove presude odbijen je predlog tužioca za određivanje privremene mere zabrane otuđenja stana, a stavom trećim izreke obavezan je tuženi da tužiocu naknadi troškove parničnog postupka. Navedenu presudu Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 5743/97 od 20. januara 1999. godine podnosilac je primio tek 1. aprila 2000. godine, odnosno po proteku jedne godine, dva meseca i deset dana od zaključenja glavne rasprave.

Odlučujući o žalbi tuženog, Okružni sud u Beogradu je rešenjem Gž. 4990/00 od 14. septembra 2000. godine ukinuo presudu Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 5743/97 od 20. januara 1999. godine u stavu prvom i trećem izreke i predmet u tom delu vratio prvostepenom sudu na ponovno odlučivanje. Po ukidanju navedene presude, pred prvostepenim sudom zakazano je ukupno pet ročišta za glavnu raspravu, od kojih su održana ročišta 16. januara, 18. septembra i 26. oktobra 2001. godine na kojima su izvedeni predloženi dokazi, a nisu održana ročišta zakazana za 12. mart i 18. maj 2001. godine, zbog sprečenosti postupajućeg sudije i nedostatka procesnih pretpostavki. Presudom Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 3864/2000 od 26. oktobra 2001. godine usvojen je tužbeni zahtev tužioca u stavu prvom izreke, odbijen predlog tužioca za izdavanje privremene mere zabrane otuđenja stana u stavu drugom izreke i obavezan tuženi da tužiocu naknadi troškove parničnog postupka u trećem stavu izreke. Parnične stranke su presudu primile tek 27. avgusta 2002. godine, odnosno po proteku deset meseci od zaključenja glavne rasprave.

Postupajući po žalbi tuženog, Okružni sud u Beogradu je rešenjem Gž. 12663/02 od 12. decembra 2002. godine ukinuo presudu Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 3864/2000 od 26. oktobra 2001. godine u stavu prvom izreke kojim je usvojen tužbeni zahtev tužioca i stavu trećem izreke kojim je obavezan tuženi da tužiocu naknadi troškove parničnog postupka i predmet je u tom delu vratio prvostepenom sudu na ponovno odlučivanje.

U ponovnom postupku, nakon sedam zakazanih ročišta za glavnu raspravu, od kojih su održana ročišta 8. aprila, 8. septembra, 8. oktobra 2004. godine, 22. novembra 2005. godine i 20. februara 2006. godine, a nisu održana ročišta zakazana za 16. jun 2004. godine i 8. septembar 2005. godine, zbog nedostatka procesnih pretpostavki i sprečenosti postupajućeg sudije, Četvrti opštinski sud u Beogradu je doneo presudu P. 4969/03 od 20. februara 2006. godine, kojom je u stavu prvom izreke usvojen tužbeni zahtev tužioca i utvrđeno da tužilac ima pravo da nastavi sa korišćenjem stana broj 8 u Zemunu u Ulici Karađorđev trg broj 34b, po strukturi trosoban, površine 75m2 kao jedini preostali član porodičnog domaćinstva iza smrti ranijih nosioca stanarskog prava pok. Branka Andrića u svojstvu zakupca tog stana na neodređeno vreme, što je tuženi dužan da prizna i trpi. Stavom drugim izreke presude delimično je usvojen tužbeni zahtev tužioca za naknadu troškova parničnog postupka i obavezan je tuženi da mu isplati iznos od 122.745,00 dinara, a stavom trećim izreke odbijen je kao neosnovan zahtev tužioca za naknadu troškova parničnog postupka za iznos od 19.584,00 dinara koji predstavlja razliku između traženog i dosuđenog iznosa.

Parnične stranke su presudu primile po proteku dva meseca i 25 dana od zaključenja glavne rasprave, 20. februara 2006. godine.

Rešenjem Okružnog suda u Beogradu Gž. 15754/06 od 7. februara 2007. godine vraćeni su spisi predmeta P. 4969/03 Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu, radi dopune postupka, odnosno dostavljanja ovlašćenja od strane tuženog za preduzimanje parnične radnje izjavljivanja žalbe.

Podnosilac je podneskom od 27. marta 2007. godine predložio da Vrhovni sud Srbije odredi drugi sud koji može da presudi u ovoj pravnoj stvari i okonča prvostepeni i drugostepeni postupak koji nije okončan više od devet godina. Odlučujući o predlogu tužioca za određivanje drugog stvarno nadležnog suda sa njegovog područja, Vrhovni sud Srbije je rešenjem R. 511/07 od 28. juna 2007. godine odbio kao neosnovan ovaj predlog tužioca.

Presudom Okružnog suda u Beogradu Gž. 15668/07 od 20. februara 2008. godine potvrđena je presuda Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 4969/03 od 20. februara 2006. godine. Postupajući po reviziji tuženog, Vrhovni sud Srbije je presudom Rev. 2063/08 od 15. oktobra 2008. godine odbio reviziju kao neosnovanu i potvrdio presudu Okružnog suda u Beogradu Gž. 15668/07 od 20. februara 2008. godine. U obrazloženju revizijske odluke se navodi da je odredbom člana 19. Zakona o stambenim odnosima ("Službeni glasnik RS", broj 9/85) propisano da korisnici stana koji stanuju zajedno sa nosiocem stanarskog prava imaju pravo da trajno koriste stan. Članovima porodičnog domaćinstva pripada ovo pravo i posle smrti nosioca stanarskog prava, osim ako je ovaj prestao da koristi stan po osnovu otkaza ugovora o korišćenju stana, raskida tog ugovora ili je stekao stanarsko pravo na drugom stanu, koji mu je dodeljen i za članove porodičnog domaćinstva koji zajedno sa njim stanuju. Članovima porodičnog domaćinstva koji su po bilo kom osnovu rešili svoje stambene potrebe, ne pripada pravo da nastave sa korišćenjem stana posle smrti nosioca stanarskog prava. Prema tome, kako je tužilac bio član porodičnog domaćinstva poslednjeg nosioca stanarskog prava (svog oca pok. Branka) u trenutku njegove smrti 1986. godine, a potom je nastavio da sa svojom porodicom živi u zajedničkom domaćinstvu sa svojom majkom do njene smrti 1988. godine, to je ostvario u kontinuitetu zajednicu života sa svojim roditeljima, pa posle njihove smrti ima pravo da u svojstvu nosioca stanarskog prava, odnosno zakupca stana, nastavi sa korišćenjem stana koji je predmet spora. U toku postupka utvrđeno je da je stan koji je predmet spora predstavljao centar životnih aktivnosti tužioca počev od 1982. godine, da je tužilac porodičnu zajednicu sa svojim roditeljima zasnovao u spornom stanu, koji nikada nije napuštao, a činjenica da je tužilac prema evidenciji Ministarstva unutrašnjih poslova bio prijavljen na adresi u Ulici Svetozara Markovića u periodu od 1981. godine do 1988. godine sama po sebi ne predstavlja dovoljan dokaz da je on zaista bio nastanjen na toj adresi. Osim toga, sin tužioca je živeo na adresi koja je predmet spora, bez obzira što je pohađao školu na teritoriji opštine Vračar, jer je to učinjeno da bi dete pohađalo školu bliže mestu zaposlenja svoje majke.

4. Za odlučivanje Ustavnog suda o predmetnoj ustavnoj žalbi od značaja su odredbe Zakona o parničnom postupku („Službeni list SFRJ“, br. 4/1977, 36/77, 6/80, 36/80, 43/82, 72/82, 69/82, 58/84, 74/87, 57/89, 20/90, 27/90 i 35/91 i "Službeni list SRJ", br. 27/92, 31/93, 24/94, 12/98, 15/98 i 3/02), koji je bio na snazi u vreme pokretanja parničnog postupka, a kojima je bilo propisano: da je sud dužan da nastoji da se postupak sprovede bez odugovlačenja i sa što manje troškova i da onemogući svaku zloupotrebu prava koja strankama pripadaju u postupku (član 10.); da se presuda mora pismeno izraditi u roku od osam dana od dana donošenja (337. stav 1.).

Odredbama Zakona o parničnom postupku (''Službeni glasnik RS'', broj 125/04), koji se primenjuje od 23. februara 2005. godine, je propisano: da stranka ima pravo da sud odluči o njenim zahtevima i predlozima u razumnom roku (član 10.); da se presuda mora pismeno izraditi u roku od osam dana od donošenja, a da u složenijim predmetima sud može odložiti pismenu izradu presude za još 15 dana (član 341. stav 1.).

5. Ocenjujući period u odnosu na koji je Ustavni sud nadležan da ispituje povredu prava na suđenje u razumnom roku, Ustavni sud je utvrdio da je period ocene razumne dužine trajanja ovog sudskog postupka, koji spada u nadležnost Ustavnog suda, počeo 8. novembra 2006. godine, kada je stupio na snagu Ustav Republike Srbije, kojim se ustanovljava ustavna žalba kao pravno sredstvo za zaštitu povređenih ili uskraćenih ljudskih ili manjinskih prava i sloboda i svakome jemči pravo na javno raspravljanje o njegovim pravima i obavezama u razumnom roku. Međutim, Ustavni sud je stao na stanovište da se za utvrđivanje razumne dužine sudskog postupka u konkretnom slučaju mora imati u vidu period od dana podnošenja tužbe 23. decembra 1997. godine, pa do okončanja postupka donošenjem presude Vrhovnog suda Srbije Rev. II 2063/08 od 15. oktobra 2008. godine, jer parnični postupak po svojoj prirodi predstavlja jedinstvenu i nedeljivu celinu, koji započinje podnošenjem tužbe, a završava se donošenjem odluke kojom se postupak trajno okončava.

Pri utvrđivanju razumnog vremenskog trajanja sudskog postupka, ovaj sud polazi od činjenice da isti zavisi od niza činilaca koji se procenjuju u svakom pojedinačnom slučaju. Složenost činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanje podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, ponašanje sudova koji vode postupak i priroda zahteva, odnosno značaj raspravljanog prava za podnosioca, osnovni su činioci koji utiču i na ocenu vremenskog trajanja parničnog postupka i određuju da li je taj postupak okončan u okviru razumnog roka ili ne.

Ustavni sud je iz priložene relevantne dokumentacije zaključio da je u ovom predmetu bilo složenih pravnih i činjeničnih pitanja koja su zahtevala obiman i dugotrajan dokazni postupak. Stranke su detaljno izlagale svoja pravna shvatanja i zaključke proistekle iz postojećih činjenica, koje su utvrđivane uvidom u priloženu pisanu dokumentaciju, uz dodatno saslušanje predloženih svedoka i podnosioca ustavne žalbe kao stranke, te izvođenjem dokaza veštačenjem preko sudskog veštaka grafološke struke.

Sud nalazi da je donošenje sudske odluke u predmetnom parničnom postupku bilo veoma značajno za podnosioca, s obzirom na to da je tražio da se utvrdi da ima pravo da nastavi sa korišćenjem stana koji je predmet spora, kao jedini preostali član porodičnog domaćinstva iza smrti ranijeg nosioca stanarskog prava, u svojstvu zakupca stana na neodređeno vreme, što po pravilu predstavlja pitanje od egzistencijalnog interesa za svako lice.

Ustavni sud ocenjuje da podnosilac ničim nije doprineo dugom vremenskom trajanju sudskog postupka, jer za tako nešto nije ni imao interes. Naprotiv, on i njegov punomoćnik su uredno pristupali na sva zakazana ročišta i nisu preduzimali procesne radnje kojima bi odugovlačili parnični postupak. Međutim, odlučivanje o predlogu tužioca za delegaciju nadležnosti od 27. marta 2007. godine doprinelo je nešto dužem trajanju parničnog postupka, s obzirom da nisu postojale okolnosti koje bi upućivale na važne razloge za delegaciju nadležnosti, o kom predlogu je Vrhovni sud Srbije odlučio rešenjem R. 511/07 od 28. juna 2007. godine.

I pored svega navedenog, parnični postupak trajao je punih deset godina, devet meseci i 22 dana, što Ustavni sud ocenjuje kao neopravdano dug vremenski period, koji ne zadovoljava standarde u pogledu razumnog roka.

Razlog za ovako dugo trajanje parničnog postupka je nedelotvorno postupanje prvostepenog suda koji nije preduzimao sve zakonom predviđene procesne mere koje su mu stajale na raspolaganju da se postupak efikasno okonča i da se o postavljenom tužbenom zahtevu odluči bez nepotrebnog odugovlačenja, kao i neažurnost prilikom izrade pismenih otpravaka donetih presuda. Ustavni sud naglašava da je Četvrti opštinski sud u Beogradu do donošenja prve prvostepene presude P. 5743/97 od 20. januara 1999. godine postupao efikasno, da je na svakom održanom ročištu izvodio predložene dokaze, te činio sve da se postupak sprovede bez odugovlačenja i sa što manje troškova. Međutim, postupanje Četvrtog opštinskog suda u Beogradu u periodu nakon ukidanja druge po redu prvostepene presude je uslovilo dugo trajanje ovog parničnog postupka. Naročito se neažurnost prvostepenog suda ogleda u neredovnom zakazivanju ročišta za glavnu raspravu, imajući u vidu da je od dostavljanja sudu nalaza i mišljenja sudskog veštaka 17. novembra 2004. godine do zakazivanja ročišta proteklo deset meseci. Osim toga, prvostepeni sud je zakazao čak sedam ročišta za glavnu raspravu, od kojih dva nisu održana zbog odsustva postupajućeg sudije, a treću presudu P. 4969/03 doneo je tek 20. februara 2006. godine.

Prva po redu prvostepena presuda P. 5743/97 je doneta 20. januara 1999. godine, a pismeni otpravak presude je uručen strankama tek 1. aprila 2000. godine, nakon jedne godine i nepuna tri meseca, čime je direktno prekršena odredba člana 337. stav 1. tada važećeg Zakona o parničnom postupku.

Neažurnost u pismenoj izradi presude Četvrti opštinski sud u Beogradu je iskazao i nakon donošenja druge po redu prvostepene presude P. 3864/00 od 26. oktobra 2001. godine, koja je uručena punomoćnicima stranaka tek 27. avgusta 2002. godine, dakle deset meseci nakon donošenja, a takođe i u pismenoj izradi treće po redu prvostepene presude P. 4969/03 od 20. februara 2006. godine koja je parničnim strankama uručena 10. maja 2006. godine, odnosno po proteku skoro tri meseca od dana donošenja.

6. Ustavnopravna ocena sprovedenog postupka u ovoj građanskopravnoj stvari, zasnovana na praksi Ustavnog suda, kao i Evropskog suda za ljudska prava, potvrđuje da je u konkretnom slučaju povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku. Ustavni sud je zaključio da je neefikasno i nedelotvorno postupanje Četvrtog opštinskog suda u Beogradu u najvećoj meri dovelo do toga da parnični postupak traje deset godina, devet meseci i 22 dana.

Polazeći od navedenog, Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu (''Službeni glasnik RS'', broj 109/07), ustavnu žalbu usvojio i utvrdio da je podnosiocu ustavne žalbe u postupku koji se vodio pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu P. 4969/03 povređeno pravo na suđenje u razumnom roku zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava.

Ustavni sud je našao, budući da podnosilac ustavne žalbe nije podneo zahtev za naknadu nematerijalne štete u smislu člana 89. st. 1. do 3. Zakona o Ustavnom sudu, da je donošenje odluke kojom je utvrđena povreda prava na suđenje u razumnom roku i njeno objavljivanje u "Službenom glasniku Republike Srbije", dovoljno da se postigne adekvatna i pravična satisfakcija podnosiocu ustavne žalbe.

7. Sud nije posebno cenio istaknutu povredu prava na pravično suđenje zajemčenog odredbom člana 32. stav 1. Ustava, imajući u vidu da je u vreme podnošenja ustavne žalbe postupak još bio u toku, jer drugostepena presuda Okružnog suda u Beogradu Gž. 15668/07 od 20. februara 2008. godine, kojom je potvrđena presuda Četvrtog opštinskog suda u Beogradu P. 4969/03 od 20. februara 2006. godine kojom je usvojen tužbeni zahtev podnosioca ustavne žalbe, nije još bila doneta, kao ni presuda Vrhovnog suda Srbije Rev. 2063/08 od 15. oktobra 2008. godine. S ozbirom na navedeno, Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 36. stav 1. tačka 4) Zakona o Ustavnom sudu, odbacio ustavnu žalbu u ovom delu, jer nisu ispunjene Ustavom i Zakonom utvrđene pretpostavke za vođenje postupka i odlučivanje.

8. Polazeći od iznetog, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu i člana 84. Poslovnika o radu Ustavnog suda ("Službeni glasnik RS", br. 24/08 i 27/08), odlučio kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Bosa Nenadić

Odluka Ustavnog suda o povredi prava na suđenje u razumnom roku

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti