Odbijena ustavna žalba nameštenika za isplatu regresa i toplog obroka

Kratak pregled

Ustavni sud je odbio kao neosnovanu ustavnu žalbu nameštenika u pravosuđu protiv presuda kojima im je odbijen zahtev za isplatu naknade za ishranu u toku rada i regresa. Utvrđeno je da ne postoji pravni osnov za takvu isplatu.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-211/2009
08.09.2011.
Beograd

Ustavni sud u sastavu: predsednik dr Dragiša Slijepčević i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Bratislav Đokić, Vesna Ilić Prelić, dr Goran Ilić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, Milan Stanić, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović i Predrag Ćetković, u postupku po ustavnoj žalbi Rade Janković, Snežane Sofronić i Ruže Obradović, svih iz Valjeva, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici održanoj 8. septembra 2011. godine, doneo je

O D L U K U

Odbija se kao neosnovana ustavna žalba Rade Janković, Snežane Sofronić i Ruže Obradović izjavljena protiv presude Opštinskog suda u Valjevu P1.113/08 od 29. avgusta 2008. godine i presude Okružnog suda u Valjevu Gž 1. 915/08 od 18. decembra 2008. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. Rada Janković, Snežana Sofronić i Ruža Obradović, sve iz Valjeva, podnele su preko punomoćnika Radomira Spasojevića, advokata iz Valjeva, 11. februara 2009. godine ustavnu žalbu protiv presude Opštinskog suda u Valjevu P1. 113/08 od 29. avgusta 2008. godine i presude Okružnog suda u Valjevu Gž.1. 915/08 od 18. decembra 2008. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje zajemčenog odredbom člana 32. stav 1. Ustava.

Podnositeljke ustavne žalbe su navele da redovni sudovi u osporenim presudama nisu na pravičan i nepristrasan način odlučili o njihovim pravima na isplatu regresa i ishrane u toku rada jer im je tuženi - Republika Srbija, Ministarstvo pravde neosnovano umanjio zaradu tako što u obračun zarade nije uračunata naknada za ishranu u toku rada i regres za godišnji odmor. Podnositeljke su navele da u pogledu obračuna zarade za nameštenike Zakon o platama držanih službenika i nameštenika upućuje na primenu Zakona o radu, gde je u članu 118. stav 1. tač. 5) i 6) propisano da zaposleni ima pravo na naknadu troškova za ishranu u toku rada i za regres za korišćenje godišnjeg odmora. Takođe, podnositeljke ustavne žalbe su istakle da se u pogledu nameštenika moraju primenjivati odredbe kako Opšteg kolektivnog ugovora, tako i odredbe Posebnog kolektivnog ugovora, jer Opšti kolektivni ugovor predviđa prava koja su predmet tužbenog zahteva, a istovremeno se njegova primena ostvaruje kroz Posebni kolektivni ugovor čija je primena produžena članom 187. Zakona o državnim službenicima. Kako je posebnim kolektivnim ugovorom bilo moguće predvideti za nameštenike samo šira prava od onih koja su predviđena opštim kolektivnim ugovorom, to je jasno da prestankom važenja opšteg kolektivnog ugovora nisu automatski prestala da važe i prava koja su tim opštim aktom bila predviđena za nameštenike, pa samim tim nisu prestala da se primenjuju ni prava nameštenika na naknadu za ishranu u toku rada, kao i na regres za godišnji odmor. Na kraju u ustavnoj žalbi je navedeno „da se sudovi opšte nadležnosti prilikom odlučivanja u ovom radnom sporu nisu ponašali kao nepristrasni sudovi, već su naprotiv uložili sve moguće napore kako bi zaštitili tuženika u ovoj pravnoj stvari, bez obzira na veoma jasne i nedvosmislene odredbe zakona, kojima se reguliše materija koja je predmet ovog spora“. Iz tog razloga podnositeljke ustavne žalbe predlažu da Ustavni sud osporene presude poništi kao nezakonite.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

Odredba člana 82. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, broj 109/07) po svojoj sadržini je istovetna odredbi člana 170. Ustava.

Odredbom člana 32. stav 1. Ustava utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku izvršio uvid u spise predmeta Opštinskog suda u Valjevu P1. 113/08 i utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Podnositeljke ustavne žalbe su 29. februara 2008. godine podnele pojedinačne tužbe Opštinskom sudu u Valjevu protiv Republike Srbije, Ministarstva pravde, radi povrede prava iz radnog odnosa. Rešenjem Opštinskog suda u Valjevu P1. 113/08 od 4. marta 2008. godine spojeni su spisi predmeta sve tri tužiteljke, radi jedinstvenog presuđenja.

Osporenom presudom Opštinskog suda u Valjevu P1. 113/08 od 29. avgusta 2008. godine u stavu 1. izreke odbijen je kao neosnovan tužbeni zahtev tužilja, ovde podnositeljki ustavne žalbe protiv tužene Republike Srbije, Ministarstva pravde kojim je traženo da se tužena obaveže da tužiljama u svojstvu nameštenika u Opštinskom odnosno Okružnom sudu u Valjevu na ime neosnovano umanjene zarade za period od 1. januara 2007. do 31. marta 2008. godine plati ukupan iznos od po 101.000,00 dinara sa zakonskom zateznom kamatom u stavu 2. izreke obavezane su tužilje da tuženoj plate troškove parničnog postupka.

U obrazloženju ove presude je navedeno da tužena nije neosnovano umanjivala zarade tužiljama kao nameštenicima za visinu regresa za korišćenje godišnjeg odmora, kao i naknade za topli obrok, iz sledećih razloga: Zakon o platama državnih službenika i nameštenika ni u jednoj svojoj odredbi ne propisuje obavezu poslodavca da vrši isplatu naknade za ishranu u toku rada, a takođe ni regres za korišćenje godišnjeg odmora kao vid dodatka na platu ne samo za državne službenike već ni za nameštenike; međutim, zakonodavac ipak predviđa mogućnost u smislu odredbe člana 17. Zakona o državnim službenicima i nameštenicima da se Posebnim kolektivnim ugovorom za državne službenike i nameštenike mogu utvrditi prava koja tim Zakonom nisu utvrđena, u skladu sa ovim Zakonom i opštim propisima o radu; Poseban kolektivni ugovor za državne organe koji se i dalje primenjuje ni u jednoj svojoj odredbi ne predviđa naknadu troškova za ishranu u toku rada, niti regres za godišnji odmor, dok novi Poseban kolektivni ugovor u smislu Zakona o državnim službenicima i nameštenicima još uvek nije donet. U pogledu utuženog perioda, po oceni prvostepenog suda, moraju se primeniti odredbe Posebnog kolektivnog ugovora za državne organe, koji je i dalje na snazi i kojima se ne predviđa da zaposleni u državnim organima primaju naknadu za regres za godišnji odmor i naknadu za ishranu u toku rada. S druge strane opšte je poznata činjenica da nakon stupanja na pravni snagu Zakona o radu i Zakona o državnim službenicima i nameštenicima nije zaključen Poseban kolektivni ugovor za zaposlene u državnim organima. Važeći Zakon o radu u odredbama člana 118. tač. 5) i 6) predviđa da zaposleni ima pravo na regres i topli obrok, ali u skladu sa opštim aktima i ugovorom o radu. Iz takve zakonske formulacije proizlazi da se pravo na naknadu ovih prinadležnosti ostvaruje pod uslovima i u visini koja se propisuje opštim aktima i ugovorom o radu, a Poseban kolektivni ugovor za državne organe koji je na snazi to ne predviđa. Iz tih razloga, po nalaženju tog suda tužilje ne bi imale pravo na naknadu troškova ishrane u toku rada i regresa za godišnji odmor u utuženom periodu iz čega proizlazi da je tuženik pravilno vršio obračun zarada tužiljama za utuženi period.

Podnositeljke ustavne žalbe su protiv navedene prvostepene presude 7. oktobra 2008. godine podnele žalbu.

Osporenom presudom Okružnog suda u Valjevu Gž. 1. 915/08 od 18. decembra 2008. godine odbijena je kao neosnovana žalba i potvrđena je prvostepena presuda Opštinskog suda u Valjevu P1. 113/08 od 29. avgusta 2008. godine. U obrazloženju presude je navedeno da je prvostepeni sud pravilno utvrdio činjenično stanje, pravilno primenio materijalno pravo nalazeći da je tužbeni zahtev neosnovan i da tužilje nemaju pravo na isplatu naknade za ishranu i regresa za utuženi period. U obrazloženju se dalje navodi da je prvostepeni sud pravilno utvrdio da je odredbama člana 118. tač. 5) i 6) Zakona o radu predviđeno da zaposleni ima pravo na naknadu troškova za ishranu u toku rada i za regres za korišćenje godišnjeg odmora u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu. Međutim, Opšti kolektivni ugovor koji je prestao da važi sa 24. septembra 2005. godine predviđao je isplatu naknade troškova za ishranu i za regres. Poseban kolektivni ugovor za državne organe ne sadrži ni jednu odredbu o pravu zaposlenih na isplatu naknade za ishranu i regres, a takođe ovakve odredbe ne sadrži ni Zakon o platama državnih službenika i nameštenika, s tim što je istim predviđeno da će se ovo pravo regulisati posebnim kolektivnim ugovorom za državne organe, koji za period za koji tužioci traže ove isplate nije donet. Dalje je navedeno da je prvostepeni sud pravilno našao da pravo tužilaca za isplatu naknade za ishranu u toku rada i za regres za korišćenje godišnjeg odmora nije utvrđeno ni jednim posebnim zakonom ni kolektivnim ugovorom, niti podzakonskim aktom, te da iz tih razloga tužioci nemaju pravo na ove isplate, jer su odredbe člana 118. tač. 5) i 6) Zakona o radu opšte norme koje se mogu primeniti samo ukoliko postoje propisi kojima je regulisano ovo pravo u pogledu načina ostvarivanja i visine tih naknada.

Zakonom o platama državnih službenika i nameštenika ("Službeni glasnik PC", br. 62/06, 63/06 i 115/06) je propisano: da se ovim zakonom uređuju plate, naknade i druga primanja državnih službenika i nameštenika (član 1.); da se plata državnih službenika i nameštenika sastoji od osnovne plate i dodataka na platu i da se u platu uračunavaju i porezi i doprinosi koji se plaćaju iz plate (član 2.); da se osnovna plata određuje množenjem koeficijenta sa osnovicom za obračun i isplatu plata (u daljem tekstu: osnovica) (član 7. stav 1.); da je osnovica jedinstvena i utvrđuje se za svaku budžetsku godinu zakonom o budžetu Republike Srbije (član 8.); da se koeficijenti za položaje i izvršilačka radna mesta određuju time što se svaki položaj i svako izvršilačko radno mesto svrstava u jednu od 13 platnih grupa i da se položaji svrstavaju u platne grupe od I do V, a izvršilačka radna mesta u platne grupe od VI do HIII (član 9.); da se posebnim kolektivnim ugovorom za državne organe mogu utvrditi i druga primanja državnih službenika, prema opštim propisima o radu (član 39.); da se odredbe ovog zakona o naknadi plate, naknadi troškova i drugim primanjima državnih službenika primenjuju i na nameštenike (član 49. stav 1); da Zakon o platama u državnim organima i javnim službama ("Službeni glasnik PC", broj 34/01) i Uredba o koeficijentima za obračun i isplatu plata izabranih, postavljenih i zaposlenih lica ("Službeni glasnik PC", broj 95/05 - prečišćen tekst) prestaju da se primenjuju na državne službenike i nameštenike 1. januara 2007. godine (član 58. stav 1.).

Odredbama Zakona o državnim službenicima ("Službeni glasnik PC", br. 79/05, 81/05, 83/05, 64/07, 67/07, 116/08 i 104/09) je propisano: da se ovim zakonom uređuju prava i dužnosti državnih službenika i pojedina prava i dužnosti nameštenika (član 1. stav 1.); da je poslodavac državnih službenika i nameštenika Republika Srbija (član 3. stav 1.); da se na prava i dužnosti državnih službenika koji nisu uređeni ovim ili posebnim zakonom ili drugim propisom primenjuju opšti propisi o radu i poseban kolektivni ugovor za državne organe (u daljem tekstu: poseban kolektivni ugovor), da poseban kolektivni ugovor zaključuju Vlada i reprezentativni sindikati koji su osnovani za teritoriju Republike Srbije, da se na prava i dužnosti nameštenika primenjuju opšti propisi o radu i poseban kolektivni ugovor, ako ovim ili posebnim zakonom nije drukčije određeno (član 4.); da se Poseban kolektivni ugovor za državne organe ("Službeni glasnik PC", broj 23/98) primenjuje, izuzev odredaba koje su u suprotnosti sa ovim zakonom, dok ne stupi na snagu Poseban kolektivni ugovor za državne organe, koji će biti zaključen prema ovom zakonu (član 187.).

Odredbom člana 8. stav 1. Zakona o radu ("Službeni glasnik PC", br. 24/05, 61/05 i 54/09) je propisano da kolektivni ugovor i pravilnik o radu (u daljem tekstu: opšti akt) i ugovor o radu ne mogu da sadrže odredbe kojima se zaposlenom daju manja prava ili utvrđuju nepovoljniji uslovi rada od prava i uslova koji su utvrđeni zakonom. Glava VIII ovog zakona uređuje pitanje zarade, naknade zarade i druga primanja. Odeljkom 5. ove glave Zakona o radu uređeno je pitanje naknade troškova tako što je članom 118. tač. 5) i 6) propisano da zaposleni, pored ostalog, ima pravo na naknadu troškova u skladu sa opštim aktom i ugovorom o radu za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora. Odeljkom 6. Glave VIII Zakona o radu uređeno je pitanje drugih primanja, i to čl. 119. i 120. Tako je članom 120. tač. 2) i 3) ovog zakona propisano da se opštim aktom, odnosno ugovorom o radu, može utvrditi pravo na naknadu za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora.

Odredbama člana 2. Uredbe o naknadi troškova i otpremnini državnih službenika i nameštenika ("Službeni glasnik PC", broj 98/07) je propisano da se državnom službeniku i namešteniku naknađuju troškovi prevoza za dolazak na rad i odlazak s rada, troškovi službenog putovanja u zemlji, troškovi službenog putovanja u inostranstvo, troškovi selidbe u inostranstvo, troškovi rada i boravka na terenu i troškovi privremenog ili trajnog premeštaja u drugo mesto rada.

4. Ocenjujući osnovanost navoda ustavne žalbe o povredi prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud je konstatovao da podnositeljke smatraju da su prilikom donošenja osporenih presuda sudovi pogrešno primenio materijalno pravo, a na njihovu štetu.

S tim u vezi, Ustavni sud je konstatovao da je pravilnu primenu materijalnog prava pre svega nadležan da ceni viši sud, u zakonom propisanom postupku kontrole zakonitosti odluka nižestepenih sudova. Međutim, Ustavni sud nalazi da proizvoljna i arbitrerna primena materijalnog prava na štetu podnositeljke ustavne žalbe može dovesti do povrede prava na pravično suđenje, te da u određenim situacijama, koje prvenstveno zavise od činjenica i okolnosti konkretnog slučaja i od ustavnopravnih razloga navedenih u ustavnoj žalbi, ima osnova da se u postupku po ustavnoj žalbi povreda prava iz člana 32. stav 1. Ustava ceni i sa stanovišta primene materijalnog prava.

Na osnovu navedenih odredaba zakona, Ustavni sud je utvrdio da je Zakon o državnim službenicima lex specialis kojim se uređuju pitanja prava i dužnosti državnih službenika i pojedina prava i dužnosti nameštenika, kao i da se na prava i dužnosti državnih službenika koji nisu uređeni ovim zakonom, drugim posebnim zakonom ili drugim propisom, primenjuju opšti propisi o radu i poseban kolektivni ugovor za državne organe. Opšti propisi o radu i poseban kolektivni ugovor primenjuju se i na nameštenike, ako zakonom o državnim službenicima ili posebnim zakonom nije drugačije određeno.

Ustavni sud je dalje utvrdio da je Zakon o platama državnih službenika i nameštenika poseban zakon koji uređuje pitanje plata, naknada i drugih primanja državnih službenika i nameštenika, te da je, saglasno članu 39. i članu 49. stav 1. navedenog zakona, propisana mogućnost da se posebnim kolektivnim ugovorom za državne organe mogu utvrditi i druga primanja državnih službenika i nameštenika prema opštim propisima o radu.

Dakle, Ustavni sud je utvrdio da posebnim zakonima koji uređuju prava državnih službenika i nameštenika pored ostalog i pravo na platu, naknadu i druga primanja, nije izričito garantovano pravo na naknadu za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora. S tim u vezi, Ustavni sud je konstatovao da Uredba o naknadi troškova i otpremnini državnih službenika i nameštenika izričito u članu 2. navodi troškove koji se nadoknađuju državnim službenicima i nameštenicima, pri čemu ne predviđa da su pravo na naknadu troškova za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora, posebna vrsta takvih troškova na koje državni službenici i nameštenici imaju pravo.

Ustavni sud je dalje konstatovao da Zakon o radu, kao opšti propis na čiju primenu upućuje odredba člana 39. Zakona o platama državnih službenika i nameštenika, u glavi VIII razlikuje tri osnovne vrste primanja, i to - zaradu, naknadu zarade i druga primanja, te da je navedenim odredbama člana 120. tač. 2) i 3) ovog zakona predviđena mogućnost da se, u okviru drugih primanja, opštim aktom ili ugovorom o radu, utvrdi pravo zaposlenog na naknadu za ishranu u toku rada i regres za godišnji odmor.

Polazeći od navedenog Ustavni sud je ocenio da posebni propisi koji uređuju prava državnih službenika i nameštenika ne garantuju kao posebno primanje pravo na naknadu za ishranu u toku rada i perpec za korišćenje godišnjeg odmora, te da je Zakonom o radu, kao opštim propisom, predviđena samo mogućnost da se opštim aktom ili ugovorom o radu može utvrditi pravo zaposlenog, odnosno državnog službenika i nameštenika, na ovakvu vrstu drugog primanja. Stoga, po oceni Ustavnog suda, ne postoji obaveza Republike Srbije da, kao poslodavac državnih službenika i nameštenika, utvrdi pravo svojih zaposlenih na ovakvu vrstu drugih, posebnih primanja, već je to zakonom predviđena mogućnost. Obaveza poslodavca da zaposlenom državnom službeniku i namešteniku obezbedi naknadu troškova na ime mesečne ishrane u toku rada za dane provedene na radu, kao i regres za korišćenje godišnjeg odmora, postoji od 1. januara 2009. godine na osnovu Odluke o primeni Opšteg kolektivnog ugovora na sve poslodavce na teritoriji Republike Srbije ("Službeni glasnik RS", broj 104/08), ali je primena ovih odredaba odložena Aneksom II Opšteg kolektivnog ugovora ("Službeni glasnik RS", broj 8/09).

Ustavni sud je u konkretnom slučaju utvrdio da je osporenim presudama Opštinskog i Okružnog suda u Valjevu ocenjeno da ne postoji osnov ni u posebnim ni u opštim propisima za ostvarivanje prava na naknadu za ishranu u toku rada i regres za korišćenje godišnjeg odmora u toku 2007. godine i dela 2008. godine jer nema odgovarajućeg kolektivnog ugovora kao opšteg akta i instrumenta za njihovu konkretnu realizaciju, te da je stoga i tužbeni zahtev tužilja, kao nameštenika u Opštinskom odnosno Okružnom sudu u Valjevu, a ovde podnositeljki ustavne žalbe, neosnovan.

Po oceni Ustavnog suda, ovakav stav i ocena Opštinskog i Okružnog suda u Valjevu su zasnovani na prihvatljivoj primeni i tumačenju merodavnog materijalnog prava na utvrđeno činjenično stanje. Ustavni sud nije našao ništa što bi ukazalo da su materijalnopravni propisi proizvoljno ili nepravično primenjeni na štetu podnositeljki ustavne žalbe.

Imajući u vidu izloženo, Ustavni sud je ocenio da osporenim presudama Opštinskog suda u Valjevu P1. 113/08 od 29. avgusta 2008. godine i Okružnog suda u Valjevu Gž1 915/08 od 18. decembra 2008. godine nije povređeno pravo podnositeljki ustavne žalbe na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava.

Sledom navedenog, Ustavni sud je ustavnu žalbu odbio kao neosnovanu, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu.

5. Na osnovu člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je odlučio kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Dragiša Slijepčević

Odbijena ustavna žalba nameštenika za isplatu regresa i toplog obroka

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti