Odluka Ustavnog suda o povredi prava na suđenje u razumnom roku i pravično suđenje u stambenom sporu

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja žalbu u stambenom sporu koji je trajao skoro 22 godine. Utvrđena je povreda prava na suđenje u razumnom roku. Takođe, utvrđena je povreda prava na pravično suđenje zbog arbitrerne primene zakona o prekluzivnim rokovima od strane Apelacionog suda.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, u sastavu: predsednik dr Dragiša B. Slijepčević i sudije dr Olivera Vučić, dr Marija Draškić, Bratislav Đokić, Vesna Ilić Prelić, dr Goran Ilić, dr Agneš Kartag Odri, Katarina Manojlović Andrić, mr Milan Marković, dr Bosa Nenadić, Milan Stanić, dr Dragan Stojanović, mr Tomislav Stojković, Sabahudin Tahirović i Predrag Ćetković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi Gordane Dimić iz Beograda, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, n a sednici Veća održanoj 20. decembra 2012. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba Gordane Dimić i utvrđuje da je u postupku koji se vodio pred Trećim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu P. 4556/08 povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Usvaja se ustavna žalba Gordane Dimić i utvrđuje da je presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6992/10 od 9. marta 2011. godine podnositeljki ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

3. Nalaže se Apelacionom sudu u Beogradu da u roku od 60 dana od dana dostavljanja ove odluke ponovi postupak po žalbi koju je podnositeljka ustavne žalbe izjavila protiv presude Trećeg opštinskog suda u Beogradu P. 4556/08 od 12. marta 2009. godine.

4. Ukida se Rešenje Ustavnog suda Už-2177/2011 od 9. februara 2012. godine o odlaganju izvršenja rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 15643/11 od 22. septembra 2011. godine.

5. Odluku objaviti u "Službenom glasniku Republike Srbije".

O b r a z l o ž e nj e

1. Gordana Dimić iz Beograda je 16. maja 2011. godine, preko punomoćnika Budimira Belojevića, advokata iz Beograda, podnela Ustavnom sudu ustavnu žalbu protiv presude Trećeg opštinskog suda u Beogradu P. 4556/08 od 12. marta 2009. godine i presude Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6992/10 od 9. marta 2011. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije i prava na imovinu iz člana 58. st. 1. i 2. Ustava. Takođe, podnositeljka je u ustavnoj žalbi navela i da joj je u postupku koji se vodio pred Trećim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu P. 4556/08 povređeno pravo na suđenje u razumnom roku, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava. Podnositeljka ukazuje da je predmetni parnični postupak trajao više od 21 godine i da je tokom postupka doneto sedam prvostepenih i sedam drugost epenih odluka i jedna revizijska odluka. Među iznetim zahtevima o kojima Ustavni sud treba da odluči, podnositeljka ustavne žalbe je tražila da Sud odloži izvršenje navedenih pojedinačnih akata do donošenja odluke Ustavnog suda o njenoj ustavnoj žalbi.

U dopuni ustavne žalbe od 30. januara 2012. godine podnositeljka je ukazala da je po predlogu izvršnog poverioca od 21. jula 2011. godine Prvi osnovni sud u Beogradu doneo rešenje o izvršenju I. 15643/11 od 22. septembra 2011. godine, kojim je određeno njeno iseljenje iz predmetnog stana, te da je 23. decembra 2011. godine doneo i zaključak I. 15643/11 kojim je iseljenje zakazano za 13. februar 2012. godine. Podnositeljka ustavne žalbe je tražila od Suda da odloži izvršenje rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 15643/11 od 22. septembra 2011. godine do donošenja odluke Ustavnog suda o njenoj ustavnoj žalbi, jer bi joj izvršenje takvog rešenja prouzrokovalo nenadoknadivu štetu. Naime, prema navodima podnositeljke ustavne žalbe, sporna nepokretnost predstavlja stan u kome živi sa porodicom, a samo odlaganje nije suprotno javnom interesu, niti bi se odlaganjem nanela veća šteta izvršnom poveriocu, niti trećem licu.

O ovom predlogu Ustavni sud je odlučio svojim Rešenjem broj Už-2177/2011 od 9. februara 2012. godine, tako što je, saglasno odredbi člana 86. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07 i 99/11 ), odložio izvršenje rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 15643/11 od 22. septembra 2011. godine o predaji nepokretnosti, do donošenja odluke Ustavnog suda o podnetoj ustavnoj žalbi.

Podnositeljka je u dopuni ustavne žalbe od 4. juna 2012. godine ukazala da su joj u predmetnom parničnom postupku povređena i prava garantovana čl. 8. i 13. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno nje govo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku izvršio uvid u spise predmeta Prvog osnovnog suda u Beogradu P. 6744/11 i dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, te je utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Podnositeljka ustavne žalbe je nakon smrti bake, pok. D.V. iz Beograda, koja je bila nosilac stanarskog prava na stanu broj 4 u ulici Malajnička 3, u Beogradu, podnela zahtev Opštinskom sekretarijatu za urbanističko–građevinske i stambeno–komunalne poslove Opštine Vračar u Beogradu, kojim je tražila da se oglasi za nosioca stanarskog prava na navedenom stanu, ali je zaključkom navedenog upravnog organa broj 360-731/88-III od 16. novembra 1988. godine ovaj zahtev odbijen.

Opština Vračar je 13. aprila 1989. godine podnela Trećem opštinskom sudu u Beogradu tužbu protiv podnositeljke ustavne žalbe radi iseljenja iz predmetnog stana . Pripremno ročište je zakazano i održano 9. juna 1989. godine. Podnositeljka ustavne žalbe je 1. avgusta 1989. godine podnela protivtužbu.

Treći opštinski sud u Beogradu je, nakon dva održana ročišta za glavnu raspravu (23. avgusta 1989. godine i 11. oktobra 1989. godine), doneo presudu P. 1270/89 od 11. oktobra 1989. godine kojim je usvojen tužbeni zahtev i obavezana tužena–protivtužilja, ovde podnositeljka ustavne žalbe, da se sa svim licima i stvarima iseli iz predmetnog stana, te da stan slobodan od lica i stvari preda Opštini Vračar na slobodno raspolaganje i korišćenje, kao i da joj naknadi troškove parničnog postupka (stav 1. izreke ) i odbijen je kao neosnovan protivtužbeni zahtev kojim je traženo da se utvrdi da je tužena-protivtužilja smrću svoje bake stekla pravo da kao nosilac stanarskog prava na predmetnom stanu isti koristi sa članovima svoje porodice (stav 2. izreke ).

Podnositeljka ustavne žalbe je 4. decembra 1989. godine izjavila žalbu protiv navedene prvostepene presude. U žalbi je, između ostalog, navedeno da je prvostepeni sud morao da odbaci tužbu imajući u vidu da je podneta nakon proteka roka propisanog članom 20. stav 3. Zakona o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS", broj 9/85). Rešenjem Okružnog suda u Beogradu Gž. 432/90 od 15. februara 1990. godine ukinuta je prvostepena presuda i predmet vraćen na ponovno suđenje, sa obrazloženjem da prvostepeni sud nije dao razloge o blagovremenosti tužbe, kao i po kom osnovu je baka tužene dobila sporni stan, te i otac tužene, imajući u vidu da su oba ugovora o korišćenju stana zaključena u približno isto vreme i da je u oba ugovora uneta tužena kao član porodičnog domaćinstva, te da nije utvrđeno zašto je baka tužene ponovo zaključila ugovor o korišćenju stana. Spisi su vraćeni prvostepenom sudu 1. marta 1990. godine.

Treći opštinski sud u Beogradu je, do donošenja druge po redu presude , zakazao još sedam ročišta za glavnu raspravu, od kojih je četiri ročišta održano (30. maja 1990. godine, 1. oktobra 1990. godine , 7. novembra 1990. godine i 11. februara 1991. godine). Presudom Trećeg opštinskog suda u Beogradu P. 848/90 od 11. februara 1991. godine odbijen je kao neosnovan tužbeni zahtev kojim je traženo da se obaveže tužena da se sa svim licima i stvarima iseli iz predmetnog stana, te da stan slobodan od lica i stvari preda Opštini Vračar na slobodno raspolaganje i korišćenje, kao i da joj naknadi troškove parničnog postupka (stav 1. izreke ), usvojen je protivtužbeni zahtev i utvrđeno da tužena smrću svoje bake ima pravo da koristi sporni stan u svojstvu nosioca stanarskog prava, a što je Opština Vračar dužna da prizna i trpi (stav 2. izreke ) i obavezana je Opština Vračar da podnositeljki ustavne žalbe naknadi troškove parničnog postupka (stav 3. izreke ).

Protiv prvostepene presude Opština Vračar je 20. marta 1991. godine izjavila žalbu, koja je rešenjem Okružnog suda u Beogradu Gž. 3776/91 od 22. maja 1991. godine usvojena, te je ukinuta prvostepena presuda i predmet vraćen na ponovno suđenje. U obrazloženju ovog rešenja je, između ostalog, navedeno da u prvostepenom postupku nisu ispitane i ocenjene sve okolnosti koje su od značaja za pravilno odlučivanje u toj pravnoj stvari, zbog čega se sa sigurnošću nije mogla ispitati ni pravilnost primene materijalnog prava, odnosno da nije ocenjeno pitanje rešenosti stambene potrebe tužene, imajući u vidu okolnost da je i njenom ocu, čiji je član porodičnog domaćinstva bila, dodeljen stan koji je tužena koristila.

U ponovnom postupku, Treći opštinski sud u Beogradu je, nakon zakazanih i održanih dva ročišta za glavnu raspravu (4. septembra 1991. godine i 9. oktobra 1991. godine) , doneo treću po redu prvostepenu presudu P. 2078/91 od 9. oktobra 1991. godine, kojom je odbijen kao neosnovan tužbeni zahtev kojim je traženo da se obaveže tužena da se sa svim licima i stvarima iseli iz predmetnog stana, te da stan slobodan od lica i stvari preda Opštini Vračar na slobodno raspolaganje i korišćenje, kao i da joj naknadi troškove parničnog postupka (stav 1. izreke ), usvojen je tužbeni zahtev tužene i utvrđeno da tužena nakon smrti svoje bake ima pravo da koristi sporni stan u svojstvu nosioca stanarskog prava, a što je Opština Vračar dužna da prizna i trpi (stav 2. izreke ) i obavezana je Opština Vračar da podnositeljki ustavne žalbe naknadi troškove parničnog postupka (stav 3. izreke ).

Protiv prvostepene presude Opština Vračar je 2. decembra 1991. godine izjavila žalbu, koja je rešenjem Okružnog suda u Beogradu Gž. 12255/91 od 31. decembra 1991. godine usvojena, te je ukinuta prvostepena presuda i predmet vraćen na ponovno suđenje, sa obrazloženjem da prvostepeni sud nije postupio po nalogu iz rešenja Gž. 3776/91 od 22. maja 1991. godine, odnosno propustio je da oceni da li je tužena–protivtužilja imala rešeno stambeno pitanje na stanu na kome je njen otac nosilac stanarskog prava. Spisi su vraćeni prvostepenom sudu 28. februara 1992. godine.

Treći opštinski sud u Beogradu je, nakon jednog održanog ročišta za glavnu raspravu , doneo četvrtu po redu presudu P. 964/92 od 4. marta 1992. godine, kojom je odbijen kao neosnovan tužbeni zahtev kojim je traženo da se obaveže tužena da se sa svim licima i stvarima iseli iz predmetnog stana, te da stan slobodan od lica i stvari preda Opštini Vračar na slobodno raspolaganje i korišćenje, kao i da joj naknadi troškove parničnog postupka (stav 1. izreke ), usvojen je tužbeni zahtev tužene i utvrđeno da tužena nakon smrti svoje bak e ima pravo da koristi sporni stan u svojstvu nosioca stanarskog prava, a što je Opština Vračar dužna da prizna i trpi (stav 2. izreke ) i obavezana je Opština Vračar da podnositeljki ustavne žalbe naknadi troškove parničnog postupka (stav 3. izreke ).

Protiv prvostepene presude Opština Vračar je 24. aprila 1992. godine izjavila žalbu, koja je rešenjem Okružnog suda u Beogradu Gž. 4562/92 od 30. juna 1992. godine odbijena kao neosnovana.

Protiv drugostepene presude Opština Vračar je 21. septembra 1992. godine izjavila reviziju, koja je usvojena rešenjem Vrhovnog suda Srbije Rev. 4589/92 od 26. januara 1993. godine, pa su ukinute nižestepene presude i predmet vraćen prvostepenom sudu na ponovno odlučivanje. U obrazloženju revizijskog rešenja je, između ostalog, navedeno da nižestepeni sudovi nisu ocenili odlučujuću činjenicu za ishod predmetnog spora, a na koju je više puta ukazivano u ranijim rešenjima drugostepenog suda, odnosno da li je otac tužene koji je stan dobio još 1958. godine, isti dobio na korišćenje i za tuženu , kao svoju tada maloletnu k ćerku, i da li je taj stan bio odgovarajući za potrebe cele porodice tužene.

Tužilac u ovoj pravnoj stvari je 4. oktobra 1995. godine tražio i poništaj ugovora o otkupu stana broj 463-2521/92 zaključenog 8. marta 1993. godine između podnositeljke ustavne žalbe i Opštine Vračar i overenog pred Trećim opštinskim sudom u Beogradu Ov. 6169/93 od 24. marta 1993. godine, sa obrazloženjem da je rešenjem Vrhovnog suda Srbije Rev. 4589/92 od 26. januara 1993. godine ukinuta pravnosnažna presuda Trećeg opštinskog suda u Beogradu P. 964/92 od 4. marta 1992. godine, a po kojoj presudi je podnositeljki utvrđeno stanarsko pravo, kao jedan od uslova za zaključenje ugovora o otkupu stana.

U ponovnom postupku, Treći opštinski sud je, do donošenja pete po redu presude , zakazao još 25 ročišta za glavnu raspravu, od kojih je 13 ročišta održano (20. januara 1994. godine, 6. juna 1995. godine , 4. oktobra 1995. godine, 26. februara 1996. godine, 24. aprila 1996. godine, 26. novembra 1996. godine, 10. marta 1997. godine, 17. marta 1998. godine, 21. oktobra 1998. godine, 9. februara 1999. godine – na ovom ročištu dozvoljeno je umešaču da stupi u parnicu na strani tužioca, 25. februara 2002. godine, 22. maja 2002. godine i 24. oktobra 2002. godine). Presudom Trećeg opštinskog suda u Beogradu P. 2384/96-00 od 24. oktobra 2002. godine, odbijen je kao neosnovan tužbeni zahtev kojim je traženo da se obaveže tužena da se sa svim licima i stvarima iseli iz predmetnog stana, te da stan slobodan od lica i stvari preda Opštini Vračar na slobodno raspolaganje i korišćenje, te kojim je traženo da se poništi ugovor o otkupu stana broj 463-2521/92 od 8. marta 1993. godine i da se u zemljišnoj knjizi uspostavi pređašnje stanje, kao i da joj naknadi troškove parničnog postupka (stav 1. izreke ), odbijen je zahtev umešača na strani tužioca za naknadu troškova postupka (stav 2. izreke ) i obavezana je Opština Vračar da podnositeljki ustavne žalbe naknadi troškove parničnog postupka (stav 3. izreke ).

Protiv navedene presude umešač na strani tužioca je izjavio žalbu 3. januara 2003. godine, a Opština Vračar 10. januara 2003. godine. Rešenjem Okružnog suda u Beogradu Gž. 2964/03 od 18. novembra 2003. godine ukinuta je prvostepena presuda, sa obrazloženjem da je prvostepeni sud radi utvrđenja da li je stan koji je dobio otac tužene bio odgovarajući za potrebe cele porodice izveo dokaz veštačenjem, i to preko sudskog veštaka B.K, a zatim i preko Zavoda za veštačenje, a koji nalazi su međusobno protivurečni, te je naveo da nije prihvatio nalaz veštaka B.K. jer nije delovao ubedljivo u pogledu primene tehničkih normativa i pravila struke, što, po oceni drugostepenog suda, ne predstavlja pravilno i potpuno utvrđeno činjenično stanje, jer sud ne raspolaže stručnim znanjem radi ocene objektivnosti i stručnosti nalaza veštaka, te da je bilo potrebno da zatraži mišljenje drugog veštaka, odnosno ustanove, u situaciji kada veštaci nisu usaglasili svoja mišljenja.

Do donošenja šeste po redu prvostepene presude, Treći opštinski sud je zakazao i održao još četiri ročišta za glavnu raspravu (7. aprila 2004. godine, 16. februara 2006. godine, 31. maja 2006. godine i 25. septembra 2006. godine) . Presudom Trećeg opštinskog suda u Beogradu P. 257/04 od 29. septembra 2006. godine odbijen je kao neosnovan tužbeni zahtev kojim je traženo da se obaveže tužena da se sa svim licima i stvarima iseli iz predmetnog stana, te da stan slobodan od lica i stvari preda Opštini Vračar na slobodno raspolaganje i korišćenje, te kojim je traženo da se poništi ugovor o otkupu stana broj 463-2521/92 od 8. marta 1993. godine i da se u zemljišnoj knjizi uspostavi pređašnje stanje, kao i da joj naknadi troškove parničnog postupka (stav 1. izreke ), odbijen je zahtev umešača na strani tužioca za naknadu troškova postupka (stav 2. izreke) i obavezana je Opština Vračar da podnositeljki ustavne žalbe naknadi troškove parničnog postupka (stav 3. izreke ).

Protiv navedene presude umešač na strani tužioca je izjavio žalbu 13. novembra 2006. godine, a Opština Vračar 20. novembra 2006. godine. Rešenjem Okružnog suda u Beogradu Gž. 17795/06 od 2. jula 2008. godine ukinuta je prvostepena presuda, sa obrazloženjem da prvostepeni sud nije postupio po prethodnim nalozima drugostepenog suda i nije pravilno i potpuno utvrdio sve činjenice koje su odlučujuće za rešenje sporne stvari.

Treći opštinski sud u Beogradu je u daljem postupku zakazao još dva ročišta za glavnu raspravu, nakon čega je doneo sedmu po redu prvostepenu presudu - osporenu presudu P. 4556/08 od 12. marta 2009. godine, kojom je usvojen tužbeni zahtev i obavezana tužena, ovde podnositeljka ustavne žalbe, da se sa svim licima i stvarima iseli iz predmetnog stana, te da stan slobodan od lica i stvari preda Opštini Vračar na slobodno raspolaganje i korišćenje, i poništen je ugovor o otkupu stana broj 463-2521/92 od 8. marta 1993. godine, te je naloženo da se u zemljišnoj knjizi uspostavi pređašnje stanje (stav 1. izreke ), i obavezana je tužena da Opštini Vračar naknadi troškove parničnog postupka (stav 2. izreke ).

Podnositeljka ustavne žalbe je 22. aprila 2009. godine izjavila žalbu protiv navedene prvostepene presude, koja je osporenom presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6992/10 od 9. marta 2011. godine odbijena kao neosnovana. U obrazloženju ove presude je, između ostalog, navedeno: da je tuženoj rešeno stambeno pitanje preko njenog oca i da nije prihvatljiv navod da je zbog udaje prestala da koristi očev stan i uselila se kod bake ; da tužena po Zakonu o stambenim odnosima SRS koji je važio u vreme smrti nosioca stanarskog prava (čl. 9. i 19.) ne spada u krug lica koja se smatraju članom porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava njene bake, s obzirom na to da je imala žive roditelje i kod njih rešenu stambenu potrebu; da je osnovan tužbeni zahtev kojim je tražen poništaj ugovora o otkupu stana i uspostavljanje pređašnjeg stanja u zemljišnim knjigama, imajući u vidu da tužena ne spada u krug lica koja mogu da nastave sa korišćenjem predmetnog stana; da je drugostepeni sud cenio navod žalbe tužene da je tužba neblagovremena, ali da smatra da je neosnovan, s obzirom na to da je u članu 20. stav 3. Zakona o stambenim odnosima bila navedena mogućnost, a ne zakonska obaveza, da davalac stana u roku od tri meseca od dana saznanja, a najdocnije u roku od tri godine posle smrti nosioca stanarskog prava ili kada je iz drugih razloga trajno prestao da koristi stan, traži iseljenje svih lica koja su ostala u stanu.

Revizija podnositeljke je odbačena kao nedozvoljena rešenjem Vrhovnog kasacionog suda Rev. 138/12 od 21. marta 2012. godine.

4. Odredbama Ustava, na čiju povredu ukazuje podnositeljka u ustavnoj žalbi, utvrđeno je : da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega (član 32. stav 1.); da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona i da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne (član 58. st. 1. i 2.).

5. Imajući u vidu sadržinu ustavne žalbe, Ustavni sud je našao da podnositeljka osporava dužinu trajanja postupka u parnici koja se protiv nje vodila u predmetu Trećeg opštinskog suda u Beogradu P. 4556/08, ali i presudu Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6992/10 od 9. marta 2011. godine, sa stanovišta povrede Ustavom zajemčenog prava na pravično suđenje.

Ocenjujući razloge i navode iznete u ustavnoj žalbi sa stanovišta Ustavom zajemčenog prava na suđenje u razumnom roku, kao elementa prava na pravično suđenje, a polazeći od utvrđenih činjenica i okolnosti koje se odnose na navedeni sudski postupak, Ustavni sud je utvrdio da je parnični postupak pokrenut 13. aprila 1989. godine, podnošenjem tužbe radi iseljenja Trećem opštinskom sudu u Beogradu protiv podnositeljke ustavne žalbe, a da je okončan donošenjem osporene presude Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6992/10 od 9. marta 2011. godine.

Sa druge strane, ocenjujući period u odnosu na koji je Ustavni sud nadležan da ispituje povredu prava na suđenje u razumnom roku kao elementa zajemčenog prava na pravično suđenje, Ustavni sud konstatuje da je period za ocenu razumne dužine trajanja postupka, koji spada u nadležnost Ustavnog suda, počeo da teče od 8. novembra 2006. godine, kada je stupio na snagu Ustav Republike Srbije. Međutim, Ustavni sud je ocenio da se radi utvrđivanja opravdanosti dužine trajanja postupka mora uzeti u obzir i stanje predmeta na dan 8. novembra 2006. godine, jer sudski postupak, od dana njegovog pokretanja do dana okončanja, predstavlja jedinstvenu celinu, te da su, u konkretnom slučaju, ispunjeni uslovi da se prilikom ocene razumnosti roka uzme u obzir celokupan period trajanja postupka.

Kada je reč o dužini trajanja predmetnog sudskog postupka, Ustavni sud je utvrdio da je parnični postupak u konkretnom predmetu trajao skoro 22 godine, što samo po sebi ukazuje na to da postupak nije okončan u okviru standarda razumnog trajanja sudskog postupka koji su prihvaćeni u praksi Ustavnog suda, kao i Evropskog suda za ljudska prava u Strazburu. Stoga, Ustavni sud ocenjuje da, iako je razumna dužina trajanja jednog sudskog postupka relativna kategorija, koja zavisi od niza činilaca kao što su složenost činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanje podnositeljke ustavne žalbe kao stranke u postupku, postupanje sudova koji vode postupak i priroda zahteva, odnosno značaj prava o kojima se u postupku odlučuje za podnositeljku , da trajanje sudskog postupka više od 21 godin e, ne može biti opravdano nijednim od prethodno navedenih činilaca koji mogu opredeljujuće uticati na njegovu dužinu.

Ispitujući ponašanje podnositeljke ustavne žalbe u toku postupka, Ustavni sud je, uvidom u zapisnike sa ročišta za glavnu raspravu, utvrdio da je podnositeljka ustavne žalbe, kao tužena, tokom čitavog postupka aktivno učestvovala u njegovom sprovođenju, da nije zloupotrebljavala svoja procesna ovlašćenja i da svojim ponašanjem nije doprinela dužini trajanja osporenog sudskog postupka. Ceneći značaj prava o kome se odlučivalo za podnositeljku ustavne žalbe, Ustavni sud smatra da je odl uka suda o tome da li podnositeljka ustavne žalbe ima obavezu da se iseli iz spornog stana ili ima pravo da u njemu nastavi da živi sa svojom porodicom , od izuzetne važnosti za podnositeljku ustavne žalbe.

Ustavnopravna ocena sprovedenog postupka u ovoj građanskopravnoj stvari, zasnovana na praksi Ustavnog suda, kao i Evropskog suda za ljudska prava potvrđuje da je u konkretnom slučaju povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava u parničnom postupku koji se vodio pred Trećim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu P. 4556/08.

Polazeći od navedenog, Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, u tački 1. izreke ustavnu žalbu usvojio.

Polazeći od zahteva iznetog u ustavnoj žalbi, Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučio da se pravično zadovoljenje podnositeljke ustavne žalbe zbog utvrđene povrede Ustavom zajemčenog prava ostvari objavljivanjem Odluke Ustavnog suda u „Službenom glasniku Republike Srbije“, te je odlučio kao u tački 5. izreke.

6. Povodom navoda ustavne žalbe kojima se osporava presuda Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6992/10 od 9. marta 2011. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, a sa stanovišta pogrešne primene materijalnog prava, Ustavni sud ukazuje na sledeće:

Pravilnu primenu materijalnog prava je, pre svega, nadležan da ceni viši sud u zakonom propisanom postupku kontrole zakonitosti odluka nižestepenih sudova. Međutim, Ustavni sud nalazi da proizvoljna i arbitrerna primena materijalnog prava na štetu podnosioca ustavne žalbe može dovesti do povrede Ustavom zajemčenog prava na pravično suđenje, te da u određenim situacijama, koje prvenstveno zavise od činjenica i okolnosti konkretnog slučaja i od ustavnopravnih razloga navedenih u ustavnoj žalbi, ima osnova da se u postupku po ustavnoj žalbi povreda prava iz člana 32. stav 1. Ustava ceni i sa stanovišta primene materijalnog prava.

Zakonom o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS", broj 9/85) bilo je propisano: da se korisnikom stana, u smislu ovog zakona, smatraju nosilac stanarskog prava i članovi njegovog porodičnog domaćinstva koji zajedno sa njim stanuju, kao i lica koja su prestala da budu članovi tog porodičnog domaćinstva a ostala su u istom stanu, da se članovima porodičnog domaćinstva, u smislu ovog zakona, smatraju, bračni drug, deca rođena u braku, van braka, ili usvojena, pastorčad i unučad bez roditelja, roditelji (otac, majka, očuh, maćeha i usvojilac), braća i sestre i lica koja je nosilac stanarskog prava dužan po zakonu da izdržava ili su ta lica dužna po zakonu da izdržavaju nosioca stanarskog prava, a koja zajedno sa njim stanuju, te da ako posle smrti nosioca stanarskog prava u stanu nije ostao ni jedan član njegovog porodičnog domaćinstva, a ostalo je lice koje je prestalo da bude član porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava, to lice stiče svojstvo člana porodičnog domaćinstva ako je duže vreme neprekidno živelo zajedno sa njim u stanu (član 9. ); da korisnici stana koji stanuju zajedno sa nosiocem stanarskog prava imaju pravo da trajno koriste stan pod uslovima iz ovog zakona, da članovima porodičnog domaćinstva pripada pravo iz stava 1. ovog člana i posle smrti nosioca stanarskog prava, kao i kad on iz drugih razloga trajno prestane da koristi stan, osim ako je prestao da koristi stan na osnovu otkaza ugovora o korišćenju stana, raskida tog ugovora, na osnovu ugovora o zameni stana ili ako je stekao stanarsko pravo na drugi stan koji mu je dodeljen i za članove porodičnog domaćinstva koji zajedno sa njim stanuju , da članovima porodičnog domaćinstva, koji su po bilo kom osnovu rešili svoje stambene potrebe ne pripada pravo da po odredbama stava 2. ovog člana nastave sa korišćenjem stana i posle smrti nosioca stanarskog prava, kao i kada on iz drugih razloga trajno prestane da koristi stan (član 19.); da ako davalac stana na korišćenje smatra da nijedno od lica koja su ostala u stanu posle smrti nosioca stanarskog prava ili kada je on iz drugih razloga trajno prestao da koristi stan nema pravo da po odredbama člana 19. st. 2. i 3. ovog zakona nastavi sa korišćenjem stana, može tužbom sudu u roku od tri meseca od saznanja, a najdocnije u roku od tri godine posle smrti nosioca stanarskog prava ili kada je on trajno prestao da koristi stan tražiti iseljenje svih lica koja su ostala u stanu , a da su lica koja su ostala u stanu posle smrti nosioca stanarskog prava ili kada je on iz drugih razloga trajno prestao da koristi stan dužna da u roku od 30 dana od dana smrti nosioca stanarskog prava ili kada je on iz drugih razloga trajno prestao da koristi stan o tome obaveste davaoca stana na korišćenje (čla n 20. st. 3. i 4. ).

Ustavni sud Jugoslavije je, na sednici održanoj 9. aprila 1987. godine , don eo Odluku U. 167/85 i U. 336/85, koja je objavljena u "Službenom listu SFRJ", broj 54/87, kojom je utvrđeno da odredba člana 9. stav 2. Zakona o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS", broj 9/85), u delu kojim je utvrđeno da svojstvo člana porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava imaju unučad bez roditelja, nije saglasna sa Ustavom SFRJ, te da je Skupština Socijalističke Republike Srbije dužna da, u skladu sa odredbama člana 384. stav 2. Ustava SFRJ, u roku od šest meseci od dana dostavljanja ove odluke, odredbe člana 9. stav 2. Zakona o stambenim odnosima uskladi sa Ustavom SFRJ.

Ustavni sud Jugoslavije je, na sednici održanoj 17. februara 1988. godine , doneo Odluku U. 167/85, 336/85, 68/86, 366 /85, 49/86, 266/87 i 263/87, kojom je utvrđeno da je 8. februara 1988. godine prestao da važi deo odredbe člana 9. stav 2. Zakona o stambenim odnosima koji glasi "bez roditelja", imajući u vidu da Skupština Socijalističke Republike Srbije nije u roku utvrđenom odredbom člana 384. stav 2. Ustava SFRJ uskladila osporenu odredbu Zakona sa Ustavom SFRJ , a u skladu sa Odlukom Ustavnog suda Jugoslavije U. 167/85 i U. 336/85 od 9. aprila 1987. godine.

Članom 1. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS", broj 11/88) bilo je propisano da se u Zakonu o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS", broj 9/85 – prečišćen tekst i 18/85 ) u članu 9. stav 2. reči: "i unučad bez roditelja" brišu, a da se posle stava 3. dodaje novi stav 4. koji glasi: "Svojstvo člana porodičnog domaćinstva, u smislu stava 3. ovog člana, stiču i unučad nosioca stanarskog prava ako je najmanje deset godina neprekidno do smrti nosioca stanarskog prava zajedno sa nji m stanovalo u stanu, pod uslovom da u to vreme nisu imali rešenu stambenu potrebu kao nosioci stanarskog prava, ili po osnovu svojine, ili kao članovi porodičnog domaćinstva drugog nosioca stanarskog prava ili sopstvenika stana, odnosno porodične stambene zgrade".

Članom 282. stav 1. Zakona o parničnom postupku ("Službeni list SFRJ“, broj 4/77, 36/77, 6/80, 36/80, 43/82, 69/82, 72/82, 58/84, 74/87, 57/89, 20/90, 27/90 i 35/91 i "Službeni list SRJ", br. 27/92, 31/93, 24/94, 12/98, 15/98 i 3/02) bilo je propisano da po prethodnom ispitivanju tužbe predsednik veća donosi rešenje kojim se tužba odbacuje ako utvrdi da rešavanje o tužbenom zahtevu ne spada u sudsku nadležnost (član 16.) ili da je tužba podneta neblagovremeno, ako je posebnim propisima određen rok za podnošenje tužbe.

Imajući u vidu prethodno utvrđene činjenice i okolnosti, Ustavni sud konstatuje:

Saglasno navedenoj odredbi člana 20. stav 4. tada važećeg Zakona o stambenim odnosima bilo je propisano da su lica koja su ostala u stanu posle smrti nosioca stanarskog prava dužna da u roku od 30 dana od dana smrti nosioca stanarskog prava o tome obaveste davaoca stana na korišćenje. Nakon smrti D.V. iz Beograda, kao nosioca stanarskog prava (preminula je 21. februara 1988. godine), podnositeljka ustavne žalbe je obavestila davaoca stana na korišćenje o ovoj činjenici i ujedno podnela zahtev da se oglasi za novog nosioca stanarskog prava na predmetnom stanu . Zaključkom Opštinskog sekretarijata za urbanističko–građevinske i stambeno–komunalne poslove Opštine Vračar u Beogradu broj 360-731/88-III od 16. novembra 1988. godine ovaj zahtev je odbijen. Opština Vračar, kao davalac stana na korišćenje je, saglasno navedenoj odredbi člana 20. stav 3. tada važećeg Zakona o stambenim odnosima, imala mogućnost da, ako smatra da nijedno od lica koja su ostala u stanu posle smrti nosioca stanarskog prava nema pravo da po odredbama člana 19. st. 2. i 3. ovog zakona nastavi sa korišćenjem stana, u roku od tri meseca od saznanja , a najdocnije u roku od tri godine posle smrti nosioca stanarskog prava podnese tužbu sudu kojom će tražiti iseljenje svih lica koja su ostala u stanu. Naime, navedenom odredbom Zakona propisani su rokovi u kojima davalac stana na korišćenje može podneti tužbu sudu radi iseljenja lica koja su ostala u stanu posle smrti nosioca stanarskog prava, i to subjektivni rok od tri meseca od dana saznanja za činjenicu smrti i objektivni rok od tri godine od smrti nosioca stanarskog prava. Navedeni rokovi predstavljaju prekluzivne rokove, nakon čijeg isteka stranka gubi pravo na podnošenje tužbe. Opština Vračar, kao davalac stana na korišćenje je 13. aprila 1989. godine podnela Trećem opštinskom sudu u Beogradu tužbu protiv podnositeljke ustavne žalbe, radi iseljenja iz predmetnog stana. Iz navedenog proizlazi da je tužba podneta nakon više od pet meseci od kada je davalac stana na korišćenje obavešten od strane podnositeljke ustavne žalbe, kao jedne od lica koja su ostala u stanu posle smrti nosioca stanarskog prava, o činjenici da je nosilac stanarskog prava preminuo.

Iako je prvostepeni sud još u fazi prethodnog ispitivanja tužbe bio dužan da po službenoj dužnosti vodi računa o blagovremenosti tužbe s obzirom na to da se radi o roku određenom posebnim zakonom, podnositeljka ustavne žalbe je tokom osporenog parničnog postupka više puta ukazivala da je tužba neblagovremena, i to najpre u žalbi izjavljenoj protiv presude Trećeg opštinskog suda u Beogradu P. 1270/89 od 11. oktobra 1989. godine. Rešenjem Okružnog suda u Beogradu Gž. 432/90 od 15. februara 1990. godine prvostepena presuda je upravo ukinuta sa obrazloženjem da prvostepeni sud nije dao razloge o blagovremenosti tužbe u smislu člana 20. Zakona o stambenim odnosima . Međutim, u daljem toku postupka postupajući sudovi se nisu bavili pitanjem blagovremenosti tužbe, sve do donošenja osporene presude Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6992/10 od 9. marta 2011. godine. Naime, u obrazloženju osporene presude je, između ostalog, navedeno da je drugostepeni sud cenio navod žalbe tužene da je tužba neblagovremena, ali da smatra da je neosnovan, s obzirom na to da je u članu 20. stav 3. Zakona o stambenim odnosima bila navedena mogućnost, a ne zakonska obaveza, da davalac stana u roku od tri meseca od dana saznanja, a najdocnije u roku od tri godine posle smrti nosioca stanarskog prava ili kada je iz drugih razloga trajno prestao da koristi stan, traži iseljenje svih lica koja su ostala u stanu. Po oceni Ustavnog suda, prethodno navedeno obrazloženje Apelacionog sud a u Beogradu dato u osporenoj presudi se ne može prihvatiti kao ustavnopravno prihvatljivo. Naime, Ustavni sud konstatuje da je davaocu stana na korišćenje data mogućnost da nakon smrti nosioca stanarskog prava traži iseljenje svih lica iz stana koja su u njemu ostala ako smatra da ta lica nemaju pravo da nastave sa korišćenjem stana, ali ne i mogućnost da to učini nakon proteka rokova koji su za to propisani zakonom, imajući u vidu da su u pitanju prekluzivni rokovi čije propuštanje vodi gubitku predmetnog prava.

Polazeći od navedenog, Ustavni sud je ocenio da je osporenom presudom Apelacionog suda u Beogradu Gž. 6992/10 od 9. marta 2011. godine podnositeljki ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava, te je i u ovom delu ustavnu žalbu usvojio, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, odlučujući kao u tački 2. izreke. Ustavni sud je u tački 3. izreke naložio Apelacionom sudu u Beogradu da u roku od 60 dana od dana dostavljanja ove odluke ponovi postupak po žalbi koju je podnositeljka ustavne žalbe izjavila protiv presude Trećeg opštinskog suda u Beogradu P. 4556/08 od 12. marta 2009. godine.

Imajući u vidu da je Ustavni sud iz napred navedenih razloga ocenio da je podnositeljki ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava, to nije dalje cenio ostale navode iznete u ustavnoj žalbi.

Takođe, zahtev podnositeljke ustavne žalbe kojim je traženo da Ustavni sud utvrdi i povredu ostalih prava navedenih u ustavnoj žalbi, za sada je preuranjen, imajući u vidu da će o žalbi podnositeljke ustavne žalbe biti ponovo odlučivano, čime će i eventualna povreda ostalih označenih prava biti ispitana po navedenom pravnom sredstvu, zbog čega je Sud ustavnu žalbu u ovom delu odbacio, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, kao u drugom delu tačke 2. izreke .

7. Kako je Sud odlučio o podnetoj ustavnoj žalbi, stekli su se uslovi da se ukine Rešenje ovog suda Už-2177/2011 od 9. februara 2012. godine o odlaganju izvršenja rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 15643/11 od 22. septembra 2011. godine, saglasno odredbi člana 56. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, te je Ustavni sud odlučio kao u tački 4. izreke.

8. Polazeći od iznetog, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42 a stav 1 . tačka 5), člana 45. tačka 9) i člana 46. tač. 3) i 9) Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 84. Poslovnika o radu Ustavnog suda („ Službeni glasnik RS“, br. 24/08, 27/08 i 76/11), doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK

USTAVNOG SUDA

dr Dragiša B. Slijepčević

Odluka Ustavnog suda o povredi prava na suđenje u razumnom roku i pravično suđenje u stambenom sporu

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti