Povreda prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku

Kratak pregled

Ustavni sud utvrdio je povredu prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku koji je trajao skoro četiri godine. Iako je poverilac doprineo dužini postupka, pretežna odgovornost je na sudovima zbog neefikasnosti. Dosuđena je naknada nematerijalne štete.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća i sudije dr Dragiša B. Slijepčević, dr Marija Draškić, dr Agneš Kartag Odri, dr Goran P. Ilić, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Milan Marković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi M. P. iz Šapca, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 25. marta 2015. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba M. P . i utvrđuje da je u izvršnom postupku koji je vođen pred Opštinskim sudom u Vladimircima u predmetu I. 33/08, a kasnije pred Osnovnim sudom u Šapcu – Sudska jedinica u Vladimircima u predmetu I. 2838/10 (2008), povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

2. Utvrđuje se pravo podnositeljke ustavne žalbe na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 100 evra, u dinarskoj protivvrednosti po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Naknada se isplaćuje na teret budžetskih sredstava - razdeo Ministarstva pravde.

O b r a z l o ž e nj e

1. M. P . iz Šapca izjavila je, 9. aprila 2012. godine, preko punomoćnika D . B, advokata iz Šapca, ustavnu žalbu protiv rešenja Osnovnog suda u Šapcu – Sudska jedinica u Vladimircima I. 283 8/10 (2008) od 28. februara 2012. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje i prava na suđenje u razumnom roku iz člana 6. stav 1. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, kao i zbog povrede prava na imovinu iz člana 1. Protokola 1 uz Evropsku konvenciju u izvršnom postupku koji je vođen pred Opštinskim sudom u Vladimircima u predmetu I. 33/08, a kasnije pred Osnovnim sudom u Šapcu – Sudska jedinica u Vladimircima u predmetu I. 2838/10 (2008).

U ustavnoj žalbi je izložen tok izvršnog postupka koji je prethodio ustavnosudskom, pri čemu je posebno istaknuto da zbog izvršnih sudova i Agencije za privredne registre podnositeljka nije mogla da realizuje novčano potraživanje iz izvršne isprave, a da su joj zbog dužine trajanja postupka povređena prava na suđenje u razumnom roku iz člana 6. stav 1. Evropske konvencije i na imovinu iz člana 1. Protokola 1 uz Evropsku konvenciju.

Predloženo je da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu i da utvrdi da su u izvršnom postupku koji je prethodio ustavnosudskom povređena označena prava garantovana Evropskom konvencijom podnositeljki ustavne žalbe. Podnositeljka ustavne žalbe je tražila naknadu nematerijalne i materijalne štete.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

Odredbom člana 82. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11 i 18/13 – Odluka US) je predviđeno da se ustavna žalba može izjaviti protiv pojedinačnog akta ili radnje državnog organa ili organizacije kojoj je povereno javno ovlašćenje, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva ili je zakonom isključeno pravo na njihovu sudsku zaštitu.

U postupku pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama istaknutog zahteva, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku, uvidom u spise predmeta Osnovnog suda u Šapcu I. 283 8/10 (2008), utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Izvršni poverilac, ovde podnositeljka ustavne žalbe, podnela je 10. aprila 2008. godine predlog za izvršenje Opštinskom sudu u Vladimircima protiv izvršnog dužnika „W. I .“ d.o.o – o. j . „W .“ p. V, na osnovu pravnosnažn og i izvršn og poravnanja Opštinskog suda u Vladimircima - P. 169/06 od 14. februara 200 7. godine, radi namirenja novčanog potraživanja i to popisom, procenom, plenidbom i prodajom pokretnih stvari. Opštinski sud u Vladimircima je rešenjem I. 33/08 od 10. aprila 2008. godine odredio predloženo izvršenje.

U zapisniku o popisu i proceni pokretnih stvari izvršnog dužnika od 14. jula 2008. godine, sudski izvršitelj je konstatovao da se na adresi, koja je u predlogu za izvršenje naznačena kao adresa izvršnog dužnika, nalazi firma „P.“ koja po rečima direktora nije pravni sledbenik izvršnog dužnika.

Opštinski sud u Vladimircima se rešenjem od 21. jula 2008. godine oglasio mesno nenadležnim za postupanje u toj pravnoj stvari, pošto se sedište izvršnog dužnika nalazilo u Šapcu, te je odredio da se spisi predmeta po pravnosnažnosti tog rešenja dostave Opštinskom sudu u Šapcu, kao stvarno i mesno nadležnom sudu.

Izvršni poverilac je 12. avgusta 2008. godine izjavio žalbu protiv navedenog rešenja Opštinskog suda u Vladimircima donetog 21. jula 2008. godine.

Opštinski sud u Vladimircima je 16. septembra 2008. godine spise predmeta dostavio Opštinskom sudu u Šapcu, kao stvarno i mesno nadležnom sudu.

Pred Opštinskim sudom u Šapcu formiran je predmet pod brojem I. 976/08. Zaključkom Opštinskog suda u Šapcu I. 976 od 15. septembra 2008. godine naloženo je izvršnom poveriocu da uplati predujam za sprovođenja izvršenja.

Opštinski sud u Šapcu je 11. novembra 2008. godine vratio spise predmeta Opštinskom sudu u Vladimircima, jer izvršni poverilac nije postupio po zaključku suda i uplatio predujam za sprovođenje izvršenja.

U zapisniku o popisu i proceni pokretnih stvari izvršnog dužnika od 12. oktobra 2009. godine, sudski izvršitelj je ponovo konstatovao da se na adresi, koja je u predlogu za izvršenje naznačena kao adresa izvršnog dužnika, nalazi firma „P.“ koja nije ovlašćena za prijem pismena izvršnog dužnika uz konstataciju da je sedište dužnika u Šapcu.

Stečajni upravnik je dopisom od 11. novembra 2009. godine obavestio izvršni sud da je nad „W. I .“ d.o.o. Š. pokrenut stečajni postupak rešenjem Trgovinskog suda u Valjevu St. 38/09 od 22. oktobra 2009. godine. O ovoj okolnosti obavešten je i izvršni poverilac.

U zapisniku o popisu i proceni pokretnih stvari izvršnog dužnika od 26. februara 2010. godine, sudski izvršitelj je ponovo konstatovao da se na adresi, koja je u predlogu za izvršenje naznačena kao adresa izvršnog dužnika, nalazi firma „P.“ i da firma „W. I .“ d.o.o. nije na toj adresi već više godina.

Izvršni dužnik je 12. novembra 2010. godine brisan iz registra privrednih subjekata.

Osnovni sud u Šapcu – Sudska jedinica u Vladimircima je osporenim rešenjem I. 2838/10 (2008) od 28. februara 2012. godine obustavio postupak izvršenja, saglasno članu 76. stav 1. Zakona o izvršenju i obezbeđenju, jer je izvršni dužnik kao pravno lice prestao da postoji – brisan je iz registra privrednih subjekata 12. novembra 2010. godine. U pouci o pravnom leku je konstatovano da je protiv tog rešenja dozvoljen prigovor, u roku od pet radnih dana, veću tog suda. Osporeno rešenje je 9. marta 2012. godine dostavljeno punomoćniku izvršnog poverioca. Protiv navedenog rešenja nije izjavljen prigovor.

4. Ustavni sud ukazuje da su označenim odredbama Evropske konvencije garantovana prava na pravično suđenje i na imovinu, čiju zaštitu pruža i Ustav Republike Srbije, te se ocena postojanja povrede ili uskraćivanja ovih prava vrši u odnosu na odgovarajuće odredbe Ustava.

Odredbama Ustava utvrđeno je da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega (član 32. stav 1.) i da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona (član 58. stav 1.).

Odredbom člana 5. stav 1. Zakona o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04) (u daljem tekstu: ZIP), koji je važio u vreme pokretanja izvršnog postupka, bilo je propisano da je sud u postupku izvršenja i obezbeđenja dužan da postupa hitno.

Zakon o izvršenju i obezbeđenju („Službeni glasnik RS“, broj 31/11) (u daljem tekstu: ZIO), koji se primenjuje od 17. septembra 2011. godine, u članu 358. stav 1. propisuje da će se postupak izvršenja i obezbeđenja u kojima je do dana početka primene ovog zakona započeto sprovođenje izvršenja okončati po odredbama ovog zakona. Odredbom člana 6. stav 1. ovog zakona propisano je da je postupak izvršenja i obezbeđenja hitan.

5. U vezi sa blagovremenošću ove ustavne žalbe koje se postavlja kao prethodno pitanje, Ustavni sud nalazi da je ona blagovremena (S tim u vezi videti tačku 5. obrazloženja Odluke Už–2919/2012 od 18. decembra 2014. godine).

6. Polazeći od toga da je ustavna žalba izjavljena zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku iz člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud konstatuje da se izvršni postupak, kao posebna vrsta sudskog postupka, pokreće podnošenjem predloga za izvršenje, a završava zaključenjem ili obustavom izvršnog postupka. U konkretnom slučaju izvršni postupak je okončan obustavom. Dakle, za ocenu postojanja povrede prava podnositeljke ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku od značaja je vremenski period od 10. aprila 2008. godine, kada je podnositeljka podnela predlog za izvršenje Opštinskom sudu u Vladimircima, pa do donošenja rešenja Osnovnog suda u Šapcu – Sudska jedinica u Vladimircima I. 283 8/10 (2008) od 28. februara 2012. godine, odnosno do dana isteka roka za izjavljivanje prigovora protiv navedenog rešenja.

Polazeći od navedenog, Ustavni sud je utvrdio da je osporeni postupak izvršenja trajao tri godine i 11 meseci, što, samo po sebi, može ukazivati da nije okončan u okviru standarda razumnog roka. Međutim, prilikom utvrđivanja postojanja povrede prava na suđenje u razumnom roku, Ustavni sud polazi od toga da je pojam razumnog trajanja jednog sudskog postupka relativna kategorija koja zavisi od niza činilaca, a pre svega od složenosti činjeničnih i pravnih pitanja u konkretnom predmetu, ponašanja podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, postupanja nadležnih sudova i prirode zahteva, odnosno značaja prava o kome se raspravlja za podnosioca, te je Sud i u ovom slučaju ispitivao da li su i u kojoj meri navedeni kriterijumi uticali na ovako dugo trajanje predmetnog postupka.

Ustavni sud nalazi da izvršni postupak, koji predstavlja završnu fazu u ostvarivanju subjektivnih građanskih prava i koji nije kontradiktoran postupak, po pravilu, isključuje postojanje složenih činjeničnih i pravnih pitanja, što se odnosi i na ovaj slučaj. Ustavni sud smatra da je nepostupanjem po relevantnim zakonskim odredbama, sam sud učinio izvršni postupak složenijim.

Ustavni sud dalje nalazi da je podnositeljka ustavne žalbe kao izvršni poverilac imala nesumnjiv i legitiman interes da ostvari novčano potraživanje koje je utvrđeno pravnosnažnim i izvršnim poravnanjem. Interes izvršnog poverioca se inače podudara sa osnovnim ciljem izvršnog postupka, a to je da se potraživanje izvršnog poverioca namiri efikasno i u razumnom roku. Međutim, postoje određene okolnosti koje se doprinele dužini trajanja postupka, a koje se mogu staviti na teret podnositeljki ustavne žalbe. Najpre, podnositeljka nije pravilno označila sedište izvršnog dužnika, zbog čega se Opštinski sud u Vladimircima u početnoj fazi izvršenja oglasio mesno nenadležnim za postupanje i predmet ustupio Opštinskom sudu u Šapcu. Zatim, podnositeljka ustavne žalbe nije uplatila predujam za sprovođenja izvršenja po nalogu Opštinskog suda u Šapcu, zbog čega je taj sud trebao da obustavi izvršenje, kao procesnu sankciju zbog nepostupanja podnositeljke po nalogu suda u smislu člana 68. stav 2. ZIP, a ne da vraća spise predmeta nazad Opštinskom sudu u Vladimircima. Na kraju, iako se izvršenje sprovodi po službenoj dužnosti, to ne znači da izvršni poverilac treba da bude pasivan i da ne pokazuje nikakvo interesovanje za konačan ishod postupka izvršenja, pogotovo kada se u dužim vremenskim periodima ne sprovodi bilo kakva sudska aktivnost. U vezi sa tim, Ustavni sud najpre ukazuje da podnositeljka ustavne žalbe u vremenskom periodu od godinu dana nije pokazala nikakvo interesovanje za ishod postupka izvršenja (od 11. novembra 2008. godine, kada su spisi vraćeni nazad Opštinskom sudu u Vladimircima, do 12. oktobra 2009. godine, kada je pokušan popis i procena pokretnih stvari izvršnog dužnika), ni u periodu od 26. februara 2010. godine, kada je bio poslednji pokušaj popisa i procene pokretnih stvari izvršnog dužnika, pa do 28. februara 2012. godine, kada je doneto osporeno rešenje o obustavi postupka, dakle ukupno dve godine.

Ipak, prema oceni Ustavnog suda, dužini trajanja predmetnog postupka izvršenja prvenstveno je doprinelo nedelotvorno postupanje redovnih sudova. Naime, u predmetnom postupku nije sprovedena nijedna radnja izvršenja na pokretnim stvarima izvršnog dužnika (pre njegovog brisanja iz registra privrednih subjekata). Kao početni razlog za to se može navesti navođenje netačne adrese izvršnog dužnika u predlogu za izvršenje, ali je izvršni sud, ubrzo nakon prvog bezuspešnog pokušaja popisa i procene pokretnih stvari izvršnog dužnika, saznao za adresu izvršnog dužnika i oglasio se mesno nenadležnim za postupanje i predmet ustupio Opštinskom sudu u Šapcu. Opštinski sud u Šapcu je zaključkom od 15. septembra 2008. godine tražio od podnositeljke ustavne žalbe da uplati predujam u određenom roku, što ona nije učinila, a to je predstavljalo zakonski razlog za obustavu izvršnog postupka, saglasno članu 43. stav 2. ZIP. Međutim, Opštinski sud u Šapcu nije doneo rešenje o obustavi izvršnog postupka, čime bi okončao izvršni postupak, već je bez ikakvog zakonskog osnova, 11. novembra 2008. godine, vratio spise predmeta Opštinskom sudu u Vladimircima „zbog toga što podnositeljka nije uplatila predujam“. Navedeni sud je imao mogućnost da izazove negativni sukob nadležnosti, ako je smatrao da nije mesno nadležan za postupanje, saglasno članu 22. stav 1. ranije važećeg Zakona o parničnom postupku, a ne da vraća spise predmeta. U daljem toku postupka, izvršenje nije ni moglo uspešno da se sprovede, jer je očigledno da je sedište izvršnog dužnika bilo u Šapcu. Na kraju, izvršni dužnik je prestao da postoji brisanjem iz registra privrednih subjekata 12. novembra 2010. godine, što je predstavljao razlog za okončanje izvršnog postupka – obustavom, u smislu člana 68. stav 2. ZIP, ali to je formalno konstatovano tek osporenim rešenjem od 28. februara 2012. godine, dakle nakon godine i četiri meseca.

Imajući u vidu sve navedeno, Ustavni sud je ocenio da je podnositeljki ustavne žalbe u izvršnom postupku koji je vođen pred Opštinskim sudom u Vladimircima u predmetu I. 33/08, a kasnije pred Osnovnim sudom u Šapcu – Sudska jedinica u Vladimircima u predmetu I. 2838/10 (2008), povređeno pravo na suđenje u razumnom roku, zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava, te je ustavnu žalbu usvojio, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu, odlučujući kao u tački 1. izreke, prvi deo.

7. Na osnovu odredbe člana 89. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je u tački 2. izreke odlučio da se pravično zadovoljenje podnositeljke ustavne žalbe zbog konstatovane povrede prava na suđenje u razumnom roku ostvari utvrđivanjem prava na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 100 evra, u dinarskoj protivvrednosti po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Prilikom odlučivanja o visini nematerijalne štete, Ustavni sud je cenio sve okolnosti od značaja, a posebno ukupnu dužinu trajanja predmetnog izvršnog postupka, zatim doprinos podnositeljke ustavne žalbe u dužini trajanja postupka, ali i to da je nakon brisanja izvršnog dužnika iz registra privrednih subjekata (12. novembra 2010. godine) prestala da postoji bila kakva neizvesnost za ishod izvršnog postupka, bez obzira na to što je to formalno konstatovano nakon godinu dana i četiri meseca. Ustavni sud smatra da navedeni iznos predstavlja adekvatnu i pravičnu naknadu za povredu prava koju je podnositeljka ustavne žalbe pretrpela zbog neažurnog i neefikasnog postupanja nadležnih sudova. Odlučujući o visini naknade nematerijalne štete, Ustavni sud je imao u vidu i ekonomsko-socijalne prilike u Republici Srbiji, praksu ovoga suda i Evropskog suda za ljudska prava u sličnim slučajevima, kao i samu suštinu naknade nematerijalne štete kojom se oštećenom licu pruža odgovarajuće zadovoljenje.

8. Analizirajući navode ustavne žalbe sa stanovišta Ustavom zajemčenog prava na imovinu iz člana 58. stav 1. Ustava, Ustavni sud ukazuje da je podnosilac ustavne žalbe svoje novčano potraživanje mogao da ostvari prijavom svog potraživanja u postupku stečaja, te je Ustavni sud odbacio ustavnu žalbu u delu u kojim se ističe povreda prava na imovinu iz člana 58. stav 1. Ustava, rešavajući kao u drugom delu tačke 1. izreke.

9. Razmatrajući zahtev podnositeljke ustavne žalbe da joj Republika Srbija isplati novčani iznos koji je njoj dosuđen pravnosnažnim poravnanjem, što u suštini predstavlja zahtev za naknadu materijalne štete, Ustavni sud ukazuje da podnositeljka ustavne žalbe nije dostavila dokaze o šteti koja je njoj prouzrokovana i dokaze o uzročnoj vezi između postupanja suda kao državnog orana i prouzrokovane materijalne štete, te je zahtev odbacio rešavajući kao u drugom delu tačke 1. izreke.

10. Ispitujući procesne pretpostavke za dopuštenost izjavljivanja ustavne žalbe protiv rešenja Osnovnog suda u Šapcu – Sudska jedinica u Vladimircima I. 2838/10 (2008) od 28. februara 2012. godine, Ustavni sud ukazuje da je jedna od pretpostavki za izjavljivanje ustavne žalbe da su pre njenog podnošenja iskorišćena propisana pravna sredstva za zaštitu prava podnosioca ustavne žalbe u redovnom postupku. Podnositeljka ustavne žalbe nije izjavila prigovor protiv navedenog rešenja, iako je o tome poučena poukom o pravnom leku. Prema praksi Ustavnog suda, prigovor je uvek dozvoljen protiv rešenja o obustavi izvršnog postupka (Videti rešenje Už-8166/12 od 23. januara 2014. godine). Stoga je Ustavni sud, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, odbacio ustavnu žalbu izjavljenu protiv rešenja Osnovnog suda u Šapcu – Sudska jedinica u Vladimircima I. 2838/10 (2008) od 28. februara 2012. godine jer nisu ispunjene Ustavom utvrđene pretpostavke za vođenje postupka, rešavajući takođe kao u drugom delu tačke 1. izreke (ovde izražen stav, Ustavni sud je već iskazao u Odluci Už–2919/2012 od 18. decembra 2014. godine).

11. Na osnovu svega iznetog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, broj 103/13), Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.

Povreda prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti