Odluka Ustavnog suda o suđenju u razumnom roku u izvršnom postupku

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu u delu koji se odnosi na povredu prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku koji je trajao deset godina. Podnosiocu je dosuđena naknada nematerijalne štete, dok je deo žalbe o povredi prava na pravično suđenje odbačen.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća i sudije dr Dragiša B. Slijepčević, dr Marija Draškić, dr Agneš Kartag Odri, dr Goran P. Ilić, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Milan Marković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi T. R . iz Beograda, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 25. marta 2015. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba T. R . i utvrđuje da je u izvršnom postupku koji je vođen pred Četvrtim opštinskim sudom u Beogradu u predmetu I. 423/02 (kasnije predmet Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 9598/10), povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

2. Utvrđuje se pravo T. R . na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 400 evra u dinarskoj protivvrednosti obračunatoj po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Naknada se isplaćuje na teret budžetskih sredstava - razdeo Ministarstva pravde.

O b r a z l o ž e nj e

1. T. R . iz Beograda izjavio je , 23 aprila 2012. godine, preko punomoćnika S . V, advokata iz Beograda, ustavnu žalbu protiv rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 9598/10 od 14. jula 2010. godine i rešenja istog suda IPV (I) 123/2010/9 od 20. decembra 2011. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje i prava na imovinu , zajemčenih odredbama člana 32. stav 1. i člana 58. stav 1. Ustava Republike Srbije, kao i zbog povrede prava na suđenje u razumnom roku u izvršnom postupku koji je vođen pred Prvim osnovnim sudom u Beogradu u predmetu I. 9598/10.

U ustavnoj žalbi je, pored opisanog toka izvršnog postupka, navedeno: da je osporenim rešenjima odbijen podnosiočev predlog za izvršenje kao neosnovan, uz obrazloženje da se utvrđivanje visine vrednosti duga, primenom metode revalorizacije, ne može tražiti u izvršnom postupku, iako ni u jednom zakonu koji se odnosio na postupak izvršenja nije tako nešto propisano; da je podnosilac podneo tužbu radi naknade inflatorne štete nastale u 1992. i 1993. godini po osnovu potraživanja iz rešenja R. 140/90, ali je ta parnica prekinuta do okončanja izvršnog postupka koji je predmet ove ustavne žalbe; da je u međuvremenu dužnik prestao da postoji, tako da on više nema nikakvih izgleda da se namiri; da je postupak trajao deset godina, i da zbog toga podnosilac smatra da mu je povređeno pravo na suđenje u razumnom roku, kao i pravo na imovinu jer njegovo potraživanje utvrđeno pravnosnažnim rešenjem Drugog opštinskog suda R. 140/90 od 27. juna 1991. godine nije uspeo da naplati. Podnosilac je predložio da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu, utvrdi povredu prava na pravično suđenje, suđenje u razumnom roku i na imovinu, kao i pravo na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 2.500 evra, a materijalne u iznosu od 15.000 evra.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi se, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku , izvršio uvid u dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu i spise predmeta Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 9598/10, te utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Podnosilac ustavne žalbe, kao poverilac, podneo je 12. marta 2002. godine Četvrtom opštinskom sudu u Beogradu (u daljem tekstu: Opštinski sud) predlog za izvršenje prenosom novčanih sredstava sa računa dužnika - Stambene zadruge „N.“ iz Beograda na račun poverioca, a na osnovu izvršne isprave rešenja Drugog opštinskog sud u Beogradu R. 140/90 od 27. juna 1991. godine. Formiran je predmet pod oznakom I. 423/02.

Opštinski sud je 23. marta 2002. godine naložio poveriocu da dostavi izvršnu ispravu snabdevenu klauzulom izvršnosti, što je poverilac i učinio 3. aprila 2002. godine. Opštinski sud je zatim 22. avgusta 2002. godine naložio poveriocu da dostavi pravnosnažno ostavinsko rešenje kojim se utvrđuje da je potraživanje po rešenju Drugog opštinskog suda u Beogradu R. 140/90 od 27. juna 1991. godine, nakon smrti J. R. nasleđivanjem prešlo na poverioca. Poverilac je 3. septembra 2002. godine obavestio sud da se ostavinski postupak iz pok. J. R. vodi pred Prvim opštinskim sudom u Beogradu .

Opštinski sud je 16. decembra 2002. godine, pored ostalog, naložio poveriocu i da uplati 3.500 dinara na ime predujma za troškove finansijskog veštačenja. Poverilac je 22. maja 2003. godine postupio po nalogu suda i dostavio pravnosnažno ostavinsko rešenje, dok je dokaz o uplati predujma troškova veštačenja dostavio sudu 7. novembra 2003. godine.

Rešenjem Opštinskog suda I. 423/02 od 24. novembra 2003. godine određeno je izvođenje dokaza finansijskim veštačenjem na okolnost da li postoji potraživanje poverioca prema dužniku, te ukoliko postoji, u kom iznosu postoji u važećim dinarima.

Veštak je 1. februara 2004. godine dostavio sudu nalaz i mišljenje nalazeći da na dan 31. decembra 2003. godine ukupan dug dužnika prema poveriocu iznosi 799.827,67 dinara. Nalaz i mišljenje veštaka je 4. marta 2004. godine dostavljen poveriocu, a Opštinski sud je 16. aprila 2004. godine naložio poveriocu da u roku od osam dana podnese „novi formalni predlog za donošenje rešenja o dozvoli izvršenja“ usklađen sa nalazom i mišljenjem veštaka. Poverilac je 10. decembra 2004. godine podneo „novi formalni predlog za donošenje rešenja o dozvoli izvršenja“ usklađen sa nalazom i mišljenjem veštaka, a nakon toga Opštinski sud je doneo rešenje o izvršenju I. 42 3/02 od 14. decembra 2004. godine.

Dužnik je 25. decembra 2004. godine izjavio prigovor protiv rešenja o izvršenju I. 423/02 od 14. decembra 2004. godine ističući prigovor zastarelosti potraživanja.

Rešenjem Opštinskog suda I. 423/02 od 24. maja 2005. godine naloženo je veštaku da izvrši dopunsko veštačenje da bi se utvrdilo koliko iznosi ½ od ukupne sume potraživanja vezano za pok. J. R. za glavni dug i troškove, s obzirom na to da je poverilac oglašen naslednikom na ½ idealna dela celokupne imovine. Veštak je 7. jula 2005. godine dostavio sudu dopunski nalaz i mišljenje.

Opštinski sud je 18. januara 2006. godine naložio veštaku da se izjasni u vezi sa primenom revalorizacije u dopunskom veštačenju, što je on i učinio podneskom od 30. januara 2006. godine.

Rešenjem Opštinskog suda IPV (I) 819/2005/III od 12. aprila 2006. godine usvojen je prigovor dužnika, pa je ukinuto rešenje o izvršenju tog suda I. 423/02 od 14. decembra 2004. godine, a predmet je vraćen na ponovni postupak, uz obrazloženje da je činjenično stanje pogrešno i nepotpuno utvrđeno, te da se ne može prihvatiti nalaz i mišljenje veštaka, jer je urađen metodom revalorizacije, koja nije dozvoljena u izvršnom postupku.

Opštinski sud je 19. jula 2006. godine, u ponovnom postupku, naložio punomoćniku poverioca da uplati iznos od 5.000 dinara na ime predujma za troškove novog finansijskog veštačenja. Dopis iste sadržine je upućen punomoćniku poverioca 16. aprila 2009. godine, da bi novi punomoćnik poverioca 29. juna 2009. godine dostavio sudu dokaz o uplati navedenog iznosa.

Rešenjem Opštinskog suda I. 423/02 od 19. novembra 2009. godine određeno je veštačenje radi utvrđivanja visine poveriočevog potraživanja u sada važećim dinarima prema potraživanju iz izvršne isprave, bez primene revalorizacije. Veštak je 23. decembra 2009. godine dostavio sudu nalaz i mišljenje, koji je strankama dostavljen u aprilu 2010. godine. Poverilac je 29. aprila 2010. godine istakao primedbe na nalaz veštaka, na koje se veštak izjasnio 15 dana kasnije.

Osporenim rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 9598/10 od 14. jula 2010. godine odbijen je poveriočev predlog za izvršenje kao neosnovan.

Postupajući po prigovoru poverioca, drugostepeno veće Prvog osnovnog suda u Beogradu donelo je osporeno rešenje IPV (I) 123/2010/9 od 20. decembra 2011. godine, kojim je odbijen prigovor kao neosnovan, a potvrđeno rešenje I. 9598/10 od 14. jula 2010. godine. U obrazloženju osporenog drugostepenog rešenja, pored ostalog, navedeno je: da je poverilac podneo predlog za izvršenje novčanog potraživanja, a na osnovu pravnosnažnog i izvršnog rešenja Drugog opštinskog suda u Beogradu R. 140/90 od 27. juna 1991. godine, kojim je određena naknada za eksproprisanu nepokretnost - jednu sobu u ul. T. J . broj 25/2 na kat. parc. 29126 KO Beograd 6, ranije vlasništvo sada pok. J. R. sa 40% i poverioca sa 60% u ukupnom iznosu od 257.863,60 tadašnjih dinara; da je istim rešenjem obavezan dužnik kao korisnik eksproprijacije da poveriocu isplati za njegov suvlasnički udeo iznos od 154.718,20 tadašnjih dinara , a iza pokojne J. R. za njen udeo iznos od 103.154,40 dinara, sa pripadajućom kamatom, kao i troškove postupka od 4.000,00 tadašnjih dinara; da je rešenjem Drugog opštinskog suda u Beogradu O. 1845/02 od 23. septembra 2009. godine utvrđeno da su na celokupnoj zaostavštini pokojne J. R. o glašeni za naslednike - suprug ostavilje (poverilac) koji nasleđuje ½ idealnog dela celokupne imovine ostavilje, brat ostavilje K. B. koji nasleđuje 1/6 idealnog dela celokupne imovine ostavilje, brat ostavilje N. B. koji nasleđuje 1/6 idealnog dela celokupne imovine ostavilje, bratanac ostavilje S. B. koji nasleđuje 1/6 idealnog dela celokupne imovine ostavilje; da je rešenjem Opštinskog suda I. 423/02 od 19. novembra 2009. godine određeno veštačenje od strane veštaka finansijske struke na okolnost utvrđivanja visine poveriočevog potraživanja u sada važećim dinarima, prema potraživanju iz izvršne isprave , a bez primene revalorizacije; da je iz nalaza i mišljenja veštaka od 23. decembra 2009. godine utvrđeno da se novčani iznosi potraživanja ne mogu iskazati u dinarima važećim na dan 24. januara 1994. godine; da je kod tako utvrđenog činjeničnog stanja pravilno postupljeno u prvostepenom rešenju za šta su dati dovoljni, jasni, precizni i na zakonu zasnovani razlozi koje prihvata i drugostepeno veće; da imajući u vidu Uredbu o važnosti novog dinara na dan 24. januara 1994. godine, primena revalorizacije nije moguća u izvršnom postupku.

Rešenjem Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 9598/2010 od 5. aprila 2012. godine zaključen je izvršni postupak.

4. Pri utvrđivanju razumnog vremenskog trajanja sudskog postupka, mora se poći od činjenice da postupak zavisi od niza činilaca koji se procenjuju u svakom pojedinačnom slučaju. Složenost činjeničnih i pravnih pitanja u određenom predmetu, ponašanje podnosioca ustavne žalbe kao stranke u postupku, postupanje sudova koji vode postupak i priroda zahteva, odnosno značaj raspravljanog prava za podnosioca, osnovni su činioci koji utiču na ocenu vremenskog trajanja sudskog postupka i određuju da li je taj postupak okončan u okviru razumnog roka ili ne.

Ustavni sud nalazi da izvršni postupak, koji predstavlja završnu fazu u ostvarivanju subjektivnih građanskih prava i koji nije kontradiktoran postupak, po pravilu, isključuje postojanje složenih činjeničnih i pravnih pitanja. Ustavni sud smatra da je svojim postupanjem sam sud učinio ovaj izvršni postupak složenijim, nego što je on zaista to i bio.

Razmatrajući značaj predmeta spora za podnosioca ustavne žalbe, Ustavni sud smatra da je on, kao poverilac, imao opravdan interes za sprovođenje postupka izvršenja.

Ispitujući ponašanje podnosioca ustavne žalbe, Ustavni sud je ukazuje da je podnosilac svojim ponašanjem uticao na odugovlačenje izvršnog postupka. Naime, Opštinski sud je 16. aprila 2004. godine naložio punomoćniku poverioca da u roku od osam dana podnese „novi formalni predlog za donošenje rešenja o dozvoli izvršenja“, usklađen sa nalazom i mišljenjem veštaka od 1. februara 2004. godine. Poverilac, odnosno njegov punomoćnik je tek osam meseci kasnije - 10. decembra 2004. godine postupio u skladu sa nalogom suda podnoseći „novi formalni predlog za donošenje rešenja o dozvoli izvršenja“. Podnosilac ustavne žalbe je slično ponašanje ponovio i u situaciji kada mu je Opštinski sud 19. jula 2006. godine naložio da uplati predujam za troškove finansijskog veštačenja. Kako podnosilac nije postupio po navedenom nalogu, Opštinski sud je 16. aprila 2009. godine ponovo uputio dopis iste sadržine podnosiocu, odnosno njegovom punomoćniku, da bi tek skoro tri godine kasnije od prvobitnog naloga - 29. juna 2009. godine, podnosilac dostavio sudu dokaz o uplati traženog iznosa na ime predujma.

Ipak, osnovni razlog neprimereno dugom trajanju izvršnog postupka je neažurno postupanje Opštinskog suda koji nije preduzimao sve zakonom predviđene procesne mere koje su mu stajale na raspolaganju da se postupak izvršenja efikasno sprovede i okonča, bez nepotrebnog odugovlačenja. Naime, Opštinski sud se u nekoliko navrata držao pasivno (ne dostavljajući podneske (dokaze) strankama u primerenim rokovima), što je u krajnjem ishodu i dovelo do višegodišnjeg trajanja izvršnog postupka i povrede prava na suđenje u razumnom roku. I pored toga, Ustavni sud ukazuje da se Opštinskom sudu ne može staviti na teret period neaktivnosti od podnošenja predloga za izvršenja – 12. marta 2002. godine, pa do 7. novembra 2003. godine, kada je podnosilac postupajući po nalogu suda dostavio pravnosnažno ostavinsko rešenje kojim je predmetno potraživanje preneto na njega (dostavljeno nešto ranije - 22. maja 2003. godine), kao i dokaz o uplati predujma troškova veštačenja (7. novembra 2003. godine).

Ustavni sud konstatuje da je dužnost suda da postupak izvršenja sprovede bez odugovlačenja, da pravovremeno i efikasno reaguje i da blagovremeno preduzme sve zakonske mere u tom cilju. Ustavni sud naglašava da je u pravnoj državi od izuzetne važnosti sprovođenje postupka izvršenja bez odlaganja, kako se ne bi ugrozila delotvornost sudske zaštite Ustavom garantovanih prava i sloboda i kako bi se održalo poverenje građana u sudove.

5. Ustavnopravna ocena sprovedenog postupka u ovoj građanskopravnoj stvari, zasnovana na praksi Ustavnog suda, kao i Evropskog suda za ljudska prava potvrđuje da je u konkretnom slučaju povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na suđenje u razumnom roku. Ustavni sud ocenjuje da je postupanje Opštinskog suda u najvećoj meri dovelo do toga da je predmetni izvršni postupak trajao (period za koji sud snosi odgovornost) duže od četiri godine.

Polazeći od navedenog, Ustavni sud je, na osnovu odredbe člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11 i 18/13-Odluka US), ustavnu žalbu usvojio i utvrdio da je podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na suđenje u razumnom roku zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava, odlučujući kao u prvom delu tačke 1. izreke.

6. Na osnovu odredbe člana 89. stav 3. Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je u tački 2. izreke odlučio da se pravično zadovoljenje podnosioca ustavne žalbe zbog konstatovane povrede prava ostvari utvrđenjem prava na naknadu nematerijalne štete u iznosu od 400 evra u dinarskoj protivvrednosti obračunatoj po srednjem kursu Narodne banke Srbije na dan isplate. Naknada će se isplatiti na teret budžetskih sredstava - razdeo Ministarstva pravde.

Prilikom odlučivanja o visini nematerijalne štete koju je podnosilac ustavne žalbe pretrpeo zbog utvrđene povrede prava na suđenje u razumnom roku, Ustavni sud je cenio sve okolnosti od značaja, posebno dužinu trajanja izvršnog postupka, kao i doprinos podnosioca ustavne žalbe. Ustavni sud smatra da navedeni novčani iznos predstavlja adekvatnu pravičnu naknadu za povredu prava koju je podnosilac ustavne žalbe pretrpeo isključivo zbog neažurnog postupanja sudova. Odlučujući o visini naknade nematerijalne štete, Ustavni sud je ima o u vidu postojeću praksu ovog suda, praksu Evropskog suda za ljudska prava u sličnim slučajevima, ekonomsko-socijalne prilike u Republici Srbiji, kao i samu suštinu naknade nematerijalne štete kojom se oštećenom pruža odgovarajuće zadovoljenje.

7. Razmatrajući ustavnu žalbu izjavljenu protiv osporenih rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 9598/10 od 14. jula 2010. godine i IPV (I) 123/2010/9 od 20. decembra 2011. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje, Ustavni sud najpre ukazuje da je, saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije, kojom je ustavna žalba ustanovljena kao posebno i izuzetno pravno sredstvo za zaštitu Ustavom zajemčenih prava i sloboda, u postupku po ustavnoj žalbi nadležan jedino da ispituje postojanje povreda ili uskraćivanja Ustavom zajemčenih prava i sloboda, te se stoga i navodi ustavne žalbe moraju zasnivati na ustavnopravnim razlozima kojima se, sa stanovišta Ustavom utvrđene sadržine označenog ustavnog prava ili slobode, potkrepljuju tvrdnje o njegovoj povredi ili uskraćivanju. To istovremeno znači da Ustavni sud nije nadležan da, postupajući po ustavnoj žalbi, kao instancioni (viši) sud još jednom ispituje zakonitost osporenih akata ili radnji, pa iz tih razloga formalno pozivanje na povredu ustavnih prava i sloboda, samo po sebi, ustavnu žalbu ne čini dopuštenom.

Polazeći od navedenog, a imajući u vidu sadržinu ustavne žalbe, te sadržinu osporenih akata u kojima je, pored ostalog, navedeno da je ekonomsko-finansijskim veštačenjem utvrđeno da se novčani iznosi potraživanja iz izvršne isprave ne mogu iskazati u dinarima važećim na dan 24. januara 1994. godine, Prvi osnovni sud u Beogradu je izveo ustavnopravno prihvatljiv zaključak da kako u izvršnom postupku nije moguća primena revalorizacije, to se ni izvršenje u konkretnom slučaju ne može sprovesti. Dakle, Ustavni sud smatra da je Prvi osnovni sud u Beogradu dao detaljna i jasna obrazloženja zasnovana na ustavnopravno prihvatljivom tumačenju merodavnog prava. Ovo stoga što izvršni sud ne može preuzimati ovlašćenja parničnog suda da odlučuje o postojanju i visini određenog prava. Naime, ako se izvršni naslov odnosi na potraživanje u nominalnom iznosu, poverilac ne može u predlogu za izvršenje sa uspehom tražiti izvršenje dosuđenog duga u revalorizovanom iznosu, ako revalorizacija nije obuhvaćena, odnosno dosuđena izvršnom ispravom (videti rešenja Višeg privrednog suda Pž. 6290/89 i Pž. 6410/89). Ustavni sud konstatuje da se navodi podnosioca ne mogu prihvatiti kao ustavnopravni razlozi za tvrdnje o povredi označenog prava, već se od Ustavnog suda, u suštini, traži da kao instancioni sud još jednom oceni zakonitost osporenih akata.

Imajući u vidu da podnosiocu ustavne žalbe osporenim rešenjima kojima je pravnosnažno odbijen njegov predlog za izvršenje, nije povređeno pravo na pravično suđenje, to se ni navodi o povredi prava na imovinu zajemčenog odredbom člana 58. stav 1. Ustava, ne iskazuju kao ustavnopravno prihvatljivi, niti ima osnova za naknadu materijalne štete.

Na osnovu svega izloženog, Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, u drugom delu tačke 1. izreke odbacio ustavnu žalbu izjavljenu protiv rešenja Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 9598/10 od 14. jula 2010. godine i rešenja IPV (I) 123/2010/9 od 20. decembra 2011. godine, jer nisu ispunjene Ustavom i Zakonom utvrđene pretpostavke za vođenje postupka.

8. S obzirom na izloženo, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda („Službeni glasnik RS“, broj 103/13), doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.

Odluka Ustavnog suda o suđenju u razumnom roku u izvršnom postupku

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti