Povreda prava na pravično suđenje u sporu o faktičkoj eksproprijaciji

Kratak pregled

Ustavni sud je usvojio ustavnu žalbu, poništio presudu Vrhovnog kasacionog suda i utvrdio povredu prava na pravično suđenje i jednaku zaštitu prava. Razlog je neujednačena sudska praksa i arbitrerno tumačenje prava u vezi sa naknadom za faktički eksproprisano zemljište.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-3661/2011
05.03.2014.
Beograd

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća i sudije dr Dragiša B. Slijepčević, dr Marija Draškić, dr Agneš Kartag Odri, dr Goran Ilić, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Milan Marković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi R. M. i J. M, obojice iz L, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 5. marta 2014. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba J. M. i utvrđuje da su presudom Vrhovnog kasacionog suda Rev. 1140/10 od 14. oktobra 2010. godine povređena prava podnosioca ustavne žalbe na pravično suđenje i na jednaku zaštitu prava, zajemčena članom 32. stav 1. i članom 36. stav 1. Ustava Republike Srbije, dok se u preostalom delu ustavna žalba odbacuje.

2. Poništava se presuda Vrhovnog kasacionog suda Rev. 1140/10 od 14. oktobra 2010. godine u odnosu na ovog podnosioca i određuje da Vrhovni kasacioni sud donese novu odluku o reviziji tuženih izjavljenoj protiv presude Okružnog suda u Šapcu Gž. 1751/07 od 31. marta 2008. godine i presude Opštinskog suda u Loznici P. 160/07 od 6. jula 2007. godine.

3. Odbacuje se ustavna žalba Radovana Milutinovića.

4. Ova odluka ima pravno dejstvo i prema licima koja nisu podnela ustavnu žalbu, a nalaze se u istoj pravnoj situaciji kao i podnosioci ustavne žalbe, saglasno odredbi člana 87. Zakona o Ustavnom sudu.

O b r a z l o ž e nj e

1. J. M. iz L. je 5. avgusta 2011. godine, preko punomoćnika S. M, advokata iz L, Ustavnom sudu podneo ustavnu žalbu protiv presude Vrhovnog kasacionog suda Rev. 1140/10 od 14. oktobra 2010. godine, zbog povrede načela zabrane diskriminacije, prava na pravično suđenje, prava na jednaku zaštitu prava i prava na imovinu, zajemčenih odredbama čl. 21, 32, 36. i 58. Ustava Republike Srbije.

Isti advokat je podneo ustavnu žalbu i u ime R. M, koji je preminuo 5. avgusta 2005. godine.

U ustavnoj žalbi je, pored ostalog, navedeno da je osporenom presudom povređeno načelo zabrane diskriminacije iz člana 21. Ustava, jer „pred zakonom nisu svi jednaki“. Dalje se ističe da Vrhovni kasacioni sud nije doneo pravičnu odluku, niti je postupao kao nepristrasan sud, pri čemu, u obrazloženju presude nije naveo zakonske propise na osnovu kojih je doneo odluku, čime je povredio pravo podnosioca na pravično suđenje. Takođe se navodi da je Vrhovni sud Srbije u istoj pravnoj situaciji i pri istom činjeničnom stanju drugačije odlučio presudom Rev. 887/08 od 24. februara 2009. godine i presudom Rev. 2066/09 od 29. oktobra 2009. godine, koje predstavljaju dve pravilne i zakonite odluke, dok je osporenom presudom doneo sasvim suprotnu odluku. Na taj način je revizijski sud povredio pravo podnosioca na jednaku zaštitu prava pred sudovima, jer nije ostvario prava, koja su tužioci u drugim predmetima ostvarili, zbog čega je predloženo da Ustavni sud poništi osporenu presudu u celosti.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi, u smislu člana 175.stav 3. Ustava, uređuje se zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je na osnovu uvida u osporeni akt i dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Ustavnom žalbom se osporava revizijska presuda doneta u parničnom postupku koji se vodio po tužbi podnosilaca ustavne žalbe protiv tuženih Opštine L, JP „G“ iz L, M. z. K. i Republike Srbije, radi isplate naknade za zauzeto zemljište.

Presudom Opštinskog suda u Loznici P. 160/07 od 6. jula 2007. godine, stavom prvim izreke, obavezani su tuženi da solidarno tužiocu R. na ime naknade za zauzeto zemljište isplate iznos od 4.630.029,60 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom počev od 6. jula 2007. godine pa do isplate, dok su drugim stavom izreke obavezani tuženi da tužiocu J. solidarno na ime naknade za zauzeto zemljište plate iznos od 4.261.971,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom počev od 6. jula 2007. godine. Trećim stavom izreke presude odlučeno je o troškovima postupka.

Presudom Okružnog suda u Šapcu Gž. 1751/07 od 31. marta 2008. godine odbijene su kao neosnovane žalbe JP "G" iz L, Opštine L. i Republike Srbije i prvostepena presuda potvrđena.

Odlučujući o revizijama tuženih, Vrhovni kasacioni sud je doneo osporenu presudu Rev. 1140/10 od 14. oktobra 2010. godine kojom je revizije usvojio i preinačio presudu Okružnog suda u Šapcu Gž. 1751/07 od 31. marta 2008. godine i presudu Opštinskog suda u Loznici P. 160/07 od 6. jula 2007. godine, na taj način što je tužbeni zahtev tužilaca kojim su tražili isplatu naknade za zauzeto zemljište odbio kao neosnovan. U obrazloženju osporene revizijske presude se, pored ostalog, navodi: da je prvostepeni sud pogrešno primenio materijalno pravo kada je obavezao tužene da solidarno isplate tužiocu R. naknadu za zauzeto zemljište u iznosu od 4.630.029,60 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom počev od 6. jula 2007. godine, a tužiocu J. iznos od 4.261,971,00 dinara, sa kamatom od 6. jula 2007. godine; da je R. vlasnik katastarske parcele broj 1281/1 i 1282, ukupne površine 0.63.77 ha KO Loznica "G.", a da je J. vlasnik katastarske parcele 1255/1 površine 0.58,75 ha KO Loznica "G."; da se parcele 1281/1 i 1282 vode kao ulice u K, kao i parcela 1255/1; da od strane tuženih nije izvršena eksproprijacija ovih katastarskih parcela radi izgradnje ulice, a da su JP "G." i MZ K. zaključili više ugovora o izvođenju radova na modernizaciji kolovoznog zastora u navedenim ulicama sa preduzećem "S." iz L; da su ulice privedene svrsi, te da je tuženi JP "G." investitor, a MZ K. suinvestitor radova, dok je opština L. odobrila deo sredstava; da su sporne parcele Generalnim urbanističkim planom predviđene kao ulice; da je tokom 1990. godine izvršena parcelacija katastarskih parcela tužioca R, te su od parcele sa ukupnom površinom od 3.93,71 ha formirane nove parcele i placevi u površini od 3.29,94 ha i tom prilikom formirane su parcele 1281/1, površine 0.58,54 ha i 1282 površine 0.05,23 ha kao ulice; da je tokom 1969. godine izvršena parcelacija katastarskih parcela tužioca J. ukupne površine 2.89,93 ha, kada su formirane nove parcele i placevi u ukupnoj površini od 2.31.81 ha, pa je tada formirana i parcela 1255/1 površine 0.58,75 ha kao ulica; da je zahtev za isplatu naknade neosnovan jer su tužioci prodajom svojih placeva morali kupcima obezbediti prilaz do prodatih parcela; da je izvršena parcelacija zemljišta bila u interesu tužilaca, kao i formiranje ulica radi obezbeđivanja prilaza kupcima novoformiranih parcela, pri čemu je parcelacijom zemljišta ostvarena veća vrednost parcela od one koja bi bila dobijena da nije izvršena parcelacija; da je tužena Opština samo prihvatila postojeće faktičko stanje i navedeni prilazni put uredila i opremila infrastrukturom, a nije stekla pravo upravljanja i raspolaganja parcelama tužilaca.

Presudom Vrhovnog suda Srbije Rev. 887/08 od 24. februara 2009. godine odbijene su kao neosnovane revizije tuženih Opštine L. i Republike Srbije izjavljene protiv presude Okružnog suda u Šapcu Gž. 1741/07 od 5. decembra 2007. godine kojom je potvrđena presuda Opštinskog suda u Loznici P. 159/07 od 6. jula 2007. godine u delu kojim su obavezani tuženi da tužiocu S.M. solidarno isplate na ime naknade za zauzeto zemljište iznos od 2.617.114,50 dinara, sa pripadajućom kamatom, a tužiljama L.M. i J.M. da solidarno isplate iznos od 2.968.818,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom počev od 6. jula 2007. godine.

Presudom Vrhovnog suda Srbije Rev. 2066/09 od 29. oktobra 2009. godine odbijene su kao neosnovane revizije tuženih Opštine L. i Republike Srbije izjavljene protiv presude Okružnog suda u Šapcu Gž. 1742/07 od 31. marta 2008. godine kojom je potvrđena presuda Opštinskog suda u Loznici P. 161/07 od 6. jula 2007. godine kojom su obavezani tuženi da tužiocu D.N. solidarno isplate na ime naknade za zauzeto zemljište iznos od 733.352,00 dinara, sa zakonskom zateznom kamatom počev od 6. jula 2007. godine.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava je utvrđeno da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Odredbom člana 36. stav 1. Ustava jemči se jednaka zaštita prava pred sudovima i drugim državnim organima, imaocima javnih ovlašćenja i organima autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave.

Odredbama člana 58. st. 1. do 3. Ustava je utvrđeno: da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona; da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne; da se zakonom može ograničiti način korišćenja imovine.

Zakonom o eksproprijaciji („Službeni glasnik RS“, br. 53/95 i 20/09 i „Službeni list SRJ“, broj 16/01 – Odluka SUS) propisano je: da se nepokretnosti mogu eksproprisati ili se svojina na njima može ograničiti samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne (član 1.); da se danom pravosnažnosti rešenja o eksproprijaciji menja sopstvenik na eksproprisanoj nepokretnosti (potpuna eksproprijacija) (član 4.); da se eksproprijacijom može ustanoviti i službenost na nepokretnosti ili zakup na zemljištu na određeno vreme (nepotpuna eksproprijacija) (član 5. stav 1.); da predlog za eksproprijaciju može podneti korisnik eksproprijacije tek pošto je u skladu sa ovim zakonom utvrđen javni interes za eksproprijaciju nepokretnosti i da se predlog za eksproprijaciju podnosi opštinskoj upravi opštine na čijoj se teritoriji nalazi nepokretnost predložena za eksproprijaciju, u roku od jedne godine od dana utvrđivanja javnog interesa za eksproprijaciju (član 25. st. 1. i 4.); da se visina naknade u novcu za eksproprisane nepokretnosti određuje po tržišnoj ceni, prema okolnostima u momentu zaključenja sporazuma o visini naknade, a ako sporazum nije postignut, prema okolnostima u momentu donošenja prvostepene odluke o naknadi (član 41. stav 2.); da se naknada za ekproprisano poljoprivredno zemljište i građevinsko zemljište određuje u novcu prema tržišnoj ceni takvog zemljišta, ako zakonom nije drukčije propisano (član 42. stav 1.).

5. Ocenjujući razloge i navode ustavne žalbe sa stanovišta odredbe člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud je, razmatrajući okolnosti slučaja, utvrdio da je osporenom presudom povređeno Ustavom zajemčeno pravo podnosioca J. M. na pravično suđenje.

Ustavni sud smatra da je u ustavnopravnom smislu neprihvatljiv stav Vrhovnog kasacionog suda da on nema pravo na isplatu naknade za ulično zemljište, jer se bez oslonca u materijalnom pravu, isključuje iz kruga lica kojima se to pravo priznaje.

Svakako da je izgradnjom ulice u naselju sa neophodnom infrastrukturom izmenjen karakter spornog zemljišta, preko koga ulica prelazi, te se ne može smatrati da je reč o privatnom putu, kako (posredno) zaključuje Vrhovni kasacioni sud, već je reč o javnom dobru o kome vodi računa država. Iako zemljište nije prethodno oduzeto, opština snosi odgovornost vlasniku, jer ga je privela odgovarajućoj nameni. Ovakav zaključak proizlazi iz odredbe člana 2. stav 2. Zakona o putevima ("Službeni glasnik RS", br. 46/91, 52/91, 53/93, 67/93, 48/94, 42/98 i 101/05) koji propisuje da javne puteve čine: magistralni, regionalni i lokalni putevi, kao i ulice u naseljima.

U konkretnom slučaju, u pitanju je tzv. faktička eksproprijacija koja upravo i nastaje kada se na zemljištu grade putevi, infrastrukturni ili drugi objekti pro bono publico, iako ne postoji rešenje o oduzimanju zemljišta. Dakle, suprotno shvatanju revizijskog suda, do faktičke eksproprijacije dolazi usled propusta opštine koja dozvoljava izgradnju objekata na zemljištu koje nije formalno eksproprisano.

U situaciji u kojoj je zemljište privedeno nameni, te više nije moguć povraćaj u državinu podnosioca, zaključak revizijskog suda se ne može smatrati pravičnim. Ovo tim pre što podnosilac ustavne žalbe nije u mogućnosti da ostvaruje naknadu u upravnom postupku, jer eksproprijacija nije (i) formalno sprovedena, pa je pravična zaštita kroz institut faktičke eksproprijacije u odnosu na opštinu i druge državne subjekte koji organizuju izgradnju objekata na zemljištu koje nije formalno eksproprisano.

Stoga, pravna ocena revizijskog suda data u osporenoj presudi predstavlja ustavnopravno neprihvatljivo tumačenje i primenu merodavnog prava, zbog čega Ustavni sud nalazi da je podnosiocu J. M. povređeno pravo na pravično suđenje iz člana 32. stav 1. Ustava.

Na osnovu svega izloženog, Ustavni sud je saglasno odredbama člana 89. st. 1. i 2. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11 i 18/13 – Odluka US), usvojio ustavnu žalbu u delu kojim se ističe povreda prava na pravično suđenje u odnosu na ovog podnosioca, poništio u odnosu na njega presudu Vrhovnog kasacionog suda Rev. 1140/10 od 14. oktobra 2010. godine i odredio da Vrhovni kasacioni sud donese novu odluku o reviziji izjavljenoj protiv presude Opštinskog suda u Loznici P. 160/07 od 6. jula 2007. godine i presude Okružnog suda u Šapcu Gž. 1751/07 od 31. marta 2008. godine, odlučujući kao u prvom delu tačke 1. i tački 2. izreke.

Ispitujući navode o povredi prava na jednaku zaštitu prava iz člana 36. stav 1. Ustava, Ustavni sud je ocenio da je osporenom presudom povređeno i njegovo pravo na jednaku zaštitu prava. Uslov koji mora postojati da bi se mogla ceniti povreda označenog prava jeste različito postupanje sudova u istoj pravnoj i činjeničnoj situaciji, što podrazumeva postojanje identiteta činjeničnog i pravnog stanja u predmetima koji su predmet analize i različito postupanje sudova najviše instance u tim predmetima, što se u konkretnom slučaju ostvarilo.

Naime, revizijski sud u osporenoj presudi, kao sud poslednje instance, nalazi da podnosiocu ne pripada pravo na naknadu za zauzeto zemljište jer tužena opština nije stekla pravo upravljanja i raspolaganja parcelama, dok je Vrhovni sud Srbije iste okolnosti razmotrio u presudi Rev. 887/08 od 24. februara 2009. godine i ocenio da tužiocima pripada pravo na naknadu za izuzeto zemljište, s obzirom na to da im je zemljište faktički izuzeto prema propisima o eksproprijaciji, a naknadu ne mogu ostvariti u upravnom postupku. Takvo stanovište izneto je i u presudi Vrhovnog suda Srbije Rev. 2066/09 od 29. oktobra 2009. godine.

Ustavni sud smatra da postoji identitet činjeničnih i pravnih pitanja koja su postavljena u presudi koja se osporava ustavnom žalbom, kao i u presudama Rev. 887/08 od 24. februara 2009. godine i Rev. 2066/09 od 29. oktobra 2009. godine, kojima je odlučivano o naknadi za zauzeto zemljište, te da su po tom pitanju revizijski sudovi, kao sudovi poslednje instance, donosili različite odluke. Stoga proizlazi da je podnosilac ustavne žalbe, kao tužilac u navedenom parničnom postupku, doveden u bitno različit položaj od onoga u kome su se nalazili tužioci o čijim pravima je konačno odlučeno presudom Rev. 887/08 od 24. februara 2009. godine i presudom Rev. 2066/09 od 29. oktobra 2009. godine.

Polazeći od toga da se odredbom člana 36. stav 1. Ustava garantuje jednaka zaštita prava pred sudovima i drugim državnim organima, Ustavni sud je ocenio da je osporenom presudom povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na jednaku zaštitu prava, zbog čega je ustavnu žalbu i u ovom delu usvojio i odlučio kao u prvom delu tačke 1. izreke, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu.

6. S obzirom na činjenicu da je Ustavni sud poništio osporenu presudu Vrhovnog kasacionog suda Rev. 1140/10 od 14. oktobra 2010. godine i odredio da taj sud donese novu odluku o reviziji podnosioca, to je, po oceni Ustavnog suda, zahtev da se utvrdi povreda prava na imovinu iz člana 58. stav 1. Ustava za sada preuranjen, zbog čega je Ustavni sud, saglasno odredbi člana 36.stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, ustavnu žalbu u ovom delu odbacio, odlučujući kao u drugom delu tačke 1. izreke.

7. Konačno, kako podnosilac nije pružio nikakve dokaze za tvrdnje o povredi načela zabrane diskriminacije, niti proizlazi da je iz bilo kog razloga diskriminisan u postupku donošenja osporene presude, to ne postoje ustavnopravni razlozi za isticanje povrede načela zabrane diskriminacije iz člana 21. Ustava, zbog čega je Ustavni sud, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, ustavnu žalbu i u ovom delu odbacio, odlučujući kao u drugom delu tačke 1. izreke.

8. Konačno, Ustavni sud je odbacio ustavnu žalbu koju je u ime R. M. izjavio advokat S. M, saglasno odredbi člana 36. stav 1. tačka 7) Zakona o Ustavnom sudu, te je rešio kao u tački 3. izreke. Naime, imajući u vidu da je R. M. preminuo 5. avgusta 2005. godine, što se i konstatuje u rešenju Prvog osnovnog suda u Beogradu I. 17641/11 od 6. juna 2013. godine, nisu ispunjene Ustavom i Zakonom utvrđene pretpostavke za vođenje postupka, iako je isti punomoćnik dostavio punomoćje i za R. uz podnesak upućen predsedniku Ustavnog suda 26. decembra 2013. godine.

9. Ustavni sud je u tački 4. izreke konstatovao da ova odluka ima pravno dejstvo i prema licima koja nisu podnela ustavnu žalbu, a nalaze se u istoj pravnoj situaciji, saglasno odredbi člana 87. Zakona o Ustavnom sudu.

10. Na osnovu svega iznetog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) i člana 46. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, kao i člana 89. Poslovnika o radu Ustavnog suda ("Službeni glasnik RS", broj 103/13), Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.

Povreda prava na pravično suđenje u sporu o faktičkoj eksproprijaciji

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti