Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje u stambenom sporu

Kratak pregled

Ustavni sud usvaja ustavnu žalbu, utvrđujući da je u stambenom sporu proizvoljno primenjeno materijalno pravo. Nižestepeni sudovi su odluku zasnovali na zakonskoj odredbi koja je prestala da važi, čime je povređeno pravo podnosioca na pravično suđenje. Predmet je vraćen na ponovno odlučivanje.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća, i sudije dr Bosa Nenadić, Katarina Manojlović Andrić, dr Olivera Vučić, Predrag Ćetković, Milan Stanić, Bratislav Đokić i mr Tomislav Stojković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi D . B . iz Beograda, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi sa članom 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 29. septembra 2016. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba D. B . i utvrđuje da je presudama Prvog osnovnog suda u Beogradu P. 29390/13 od 10. aprila 2014. godine i Apelacionog suda u Beogradu Gž. 4178 /14 od 25. marta 2015. godine podnosiocu ustavne žalbe povređeno pravo na pravično suđenje, zajemčeno članom 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Poništava se presuda Apelacionog suda u Beogradu Gž. 4178 /14 od 25. marta 2015. godine i određuje da nadležni sud donese novu odluku o žalbi koju je podnosilac izjavio protiv presude Prvog osnovnog suda u Beogradu P. 29390/13 od 10. aprila 2014. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. D. B . iz Beograda podneo je Ustavnom sudu, 12. juna 2014. godine, preko punomoćnika D. S, advokata iz Beograda, ustavnu žalbu protiv akata navedenih u izreci, zbog povrede prava na pravično suđenje i na jednaku zaštitu prava, zajemčenih odredbama člana 32. stav 1. i člana 36. stav 1. Ustava Republike Srbije.

Podnosilac ustavne žalbe navodi da su sudovi na njegovu štetu arbitrerno primenili odredbu člana 9. Zakona o stambenim odnosima, imajući u vidu da je pomenuta odredba u delu koji glasi "bez roditelja" prestala da važi odlukom Ustavnog suda Jugoslavije iz 1986. godine. Takođe smatra da je drugostepeni sud arbitrerno primenio materijalno pravo i kada je zaključio da je on rešio svoju stambenu potrebu time što je "unet" u ugovor o korišćenju stana koji je zaključila njegova majka, iako je utvrđeno da u tom stanu nikada nije živeo. S tim u vezi ističe da je Vrhovni sud Srbije u odluci Rev. 1776/82 stao na stanovište da se svojstvo člana porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava ne može dokazivati postojanjem rešenja davaoca stana na korišćenje, odnosno sadržinom ugovora o korišćenju stana, jer to svojstvo može imati samo lice iz člana 9. Zakona o stambenim odnosima koje je i faktički koristilo stan i stanovalo sa nosiocem stanarskog prava. U prilog tvrdnji o povredi prava na jednaku zaštitu prava poziva se na stavove iz nekoliko odluka Vrhovnog suda Srbije i jedne presud e Apelacionog suda u Beogradu. Predlaže da Ustavni sud usvoji ustavnu žalbu i poništi drugostepenu presudu.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je, u sprovedenom postupku, uvidom u dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje:

Osporenim presudama Prvog osnovnog suda u Beogradu P. 29390/13 od 10. aprila 2014. godine i Apelacionog suda u Beogradu Gž. 4178/14 od 25. marta 2015. godine pravnosnažno je odbijen tužbeni zahtev tužioca D. B, ovde podnosioca ustavne žalbe, kojim je tražio da se utvrdi da je zakupac na ne određeno vreme bliže opisanog stana koji se nalazi u Beogradu u Ulici M. broj 70. Prema utvrđenom činjeničnom stanju, tužilac je od svog rođenja 1953. godine sa roditeljima, braćom, sestrama i bakom K . O . živeo u bakinoj kući koja se nalazila u Beogradu u D . ulici broj 30. Tužiočeva baka je sa Zavodom za izgradnju grada Beograda zaključila ugovor (datum zaključenja ugovora nije utvrđen ) u kome je navedeno da joj prestaje stanarsko pravo na stanu u D. ulici broj 30. Pomenutim ugovorom Zavod za izgradnju grada Beograda se obavezao da tužiočevoj baki i ostalim korisnicima stana u D . ulici broj 30 - tužiocu D . B, njegovoj supruzi A . i njihovom sinu N, ustupi na korišćenje sporni stan u M . broj 70. U maju 1980. godine tužilac se sa bakom i članovima svoje porodice preselio u pomenuti stan, a tužiočeva baka je 26. marta 1981. godine u svojstvu nosioca stanarskog prava sa Zavodom zaključila ugovor o korišćenju tog stana u kome je navedeno da će stan koristiti sa članovima svog porodičnog domaćinstva - unukom D. B, snahom A . B . i praunukom N. U to vreme bila su živa oba tužiočeva roditelja, a tužilac od 21. oktobra 1980. godine ima prijavljeno prebivalište na adresi Mir ijevski bulevar 70. Tužiočeva baka je preminula 9. jula 1982. godine, a tužilac je bio unet i u ugovor o korišćenju stana od 9. jula 1984. godine, kao član porodičnog domaćinstva svoje majke K. B, koji je ona u svojstvu nosioca stanarskog prava zaključila za stan u Ulici V . 45. U ovaj ugovor su, kao članovi porodičnog domaćinstva, pored tužioca, bili uneti njegov brat i sestra. Prema nalaženju sudova, tužiocu ne pripada pravo na traženu sudsku zaštitu jer kao unuk bivšeg nosioca stanarskog prava ne spada u krug lica koja, u smislu člana 9. Zakona o stambenim odnosima , koji je bio na snazi u vreme smrti nosioca stanarskog prava, imaju pravo da kao preostali članovi porodičnog domaćinstva pokojnog nosioca stanarskog prava nastave sa korišćenjem stana. U tom kontekstu, sudovi su naveli da se saglasno pomenutoj zakonskoj odredbi članovima porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava smatraju i "unučad bez roditelja", da su u vreme smrti nosioca stanarskog prava oba tužiočeva roditelja bila živa i da stoga između tužioca i njegove bake nije postojala zakonska obaveza izdržavanja. Sudovi su takođe istakli i da je prema utvrđenom činjeničnom stanju tužiočevom ocu dodeljen na korišćenje stan u Ulici V. 45 , i to i za tužioca kao člana porodičnog domaćinstva, koji je u to vreme imao 16 godina, te su zaključili da je tužilac na ovaj način rešio stambenu potrebu. Drugostepeni sud je ocenio i kao neosnovano tužiočevo pozivanje na stav Vrhovnog suda Srbije iznet u odluci Rev. 1776/82, nalazeći da okolnost da je tužilac neprekidno i dugi niz godina živeo u spornom stanu ne može imati uticaja na drugačiju odluku upravo zbog toga što je tužilac imao rešenu stambenu potrebu u stanu svoga oca iz kog razloga, kako dalje zaključuje sud, nije bilo ni nužno da stanuje u stanu na kome je njegova baka bila nosilac stanarskog prava.

4. Odredbama Ustava, na čiju povredu ukazuje podnosilac u ustavnoj žalbi , utvrđeno je: da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega (član 32. stav 1.); da se jemči se jednaka zaštita prava pred sudovima i drugim državnim organima, imaocima javnih ovlašćenja i organima autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave (član 36. stav 1.).

Članom 12. stav 1. Zakona o stambenim odnosima ("Službeni list SFRJ", br. 11/66 i 32/68), koji je bio na snazi u vreme kada je tužiočevom ocu dodeljen stan , bilo je propisano da se korisnikom stana, u smislu ovog zakona, smatraju nosilac stanarskog prava, članovi njegovog domaćinstva koji stanuju zajedno sa njim, kao i lica koja su prestala biti članovi tog domaćinstva a ostala su u istom stanu.

Odredbama člana 9. Zakona o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS", br. 29/73, 30/80 i 8/81 - prečišćen tekst), koji je bio na snazi u vreme smrti podnosiočeve bake, bilo je propisano: da se korisnikom stana u smislu ovog zakona smatraju nosilac stanarskog prava i članovi njegovog porodičnog domaćinstva koji zajedno sa njim stanuju, kao i lica koja su prestala da budu članovi tog domaćinstva a ostala su u istom stanu (stav 1.); da se članovima porodičnog domaćinstva, u smislu ovog zakona, smatraju bračni drug, deca rođena u braku, van braka, ili usvojena, pastorčad i unučad bez roditelja, roditelji (otac, majka, očuh, maćeha i usvojilac), braća i sestre i lica koja je nosilac stanarskog prava dužan po zakonu da izdržava ili su ta lica dužna po zakonu da izdržavaju nosioca stanarskog prava, a koja zajedno sa njim stanuju (stav 2.).

Odredbama člana 17. istog zakona bilo je propisano: da korisnici stana koji stanuju zajedno sa nosiocem stanarskog prava imaju pravo da trajno koriste stan pod uslovima iz ovog zakona (stav 1.); da članovima porodičnog domaćinstva pripada pravo iz stava 1. ovog člana i posle smrti nosioca stanarskog prava, kao i kad on iz drugih razloga trajno prestane da koristi stan, osim ako je prestao da koristi stan na osnovu otkaza ugovora o korišćenju stana, raskida tog ugovora, na osnovu ugovora o zameni stana ili ako je stekao stanarsko pravo na drugi stan koji mu je dodeljen i za članove porodičnog domaćinstva koji zajedno sa njim stanuju (stav 2.); da članovima porodičnog domaćinstva, koji su po bilo kom osnovu rešili svoje stambene potrebe ne pripada pravo da po odredbama stava 2. ovog člana nastave sa korišćenjem stana i posle smrti nosioca stanarskog prava, kao i kada on iz drugih razloga trajno prestane da koristi stan (stav 3.)

Članom 3. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS", broj 38/84) članu 9. Zakona dodat je stav 3. koji glasi: "Ako posle smrti nosioca stanarskog prava u stanu nije ostao ni jedan član njegovog porodičnog domaćinstva, a ostalo je lice koje je prestalo da bude član porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava, to lice stiče svojstvo člana porodičnog domaćinstva ako je duže vreme neprekidno živelo zajedno sa njim u stanu."

Ustavni sud Jugoslavije, je na sednici održanoj 9. aprila 1987. godine , doneo Odluku U. 167/85 i U. 336785 ("Službeni list SFRJ" broj 84/87) , kojom je utvrđeno da odredba člana 9. stav 2. Zakona o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS", broj 9/85) , u delu kojim je utvrđeno da svojstvo člana porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava imaju unučad bez roditelja nije saglasna sa Ustavom SFRJ, te da je Skupština Socijalističke Republike Srbije dužna da, u skladu sa odredbama člana 384. stav 2. Ustava SFRJ, u roku od šest meseci od dana dostavljanja odve odluke, odredbe člana 9. stav 2. Zakona o stambenim odnosima uskladi sa Ustavom SFRJ.

Ustavni sud Jugoslavije je, na sednici održanoj 17. februara 1988. godine, doneo Odluku U. 167/85, 336/85, 68/86, 366/85, 49/86, 266/87 i 263/87, kojom je utvrđeno da je 8. februara 1988. godine prestao da važi deo odredbe člana 9. stav 2. Zakona o stambenim odnosima koji glasi "bez roditelja", imajući u vidu da Skupština Socijalističke Republike Srbije nije u roku utvrđenom odredbom člana 384. stav 2. Ustava SFRJ uskladila osporenu odredbu Zakona sa Ustavom SFRJ, a u skladu sa Odlukom Ustavnog suda Jugoslavije U. 167/85 i U. 336/85 od 9. aprila 1987. godine.

Članom 1. Zakona o izmenama i dopunama Zakona o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS", broj 11/88) bilo je propisano da se u Zakonu o stambenim odnosima ("Službeni glasnik SRS", broj 9/85 - prečišćen tekst i 18/85) u članu 9. stav 2. reči: "i unučad bez roditelja" brišu, a da se posle stava 3. dodaje novi stav 4. koji glasi: "Svojstvo člana porodičnog domaćinstva, u smislu stava 3. ovog člana, stiču i unučad nosioca stanarskog prava ako je najmanje deset godina neprekidno do smrti nosioca stanarskog prava zajedno sa njim stanovalo u stanu, pod uslovom da u to vreme nisu imali rešenu stambenu potrebu kao nosioci stanarskog prava, ili po osnovu svojine, ili kao članovi porodičnog domaćinstva drugog nosioca stanarskog prava ili sopstvenika stana, odnosno porodične stambene zgrade".

5. Razmatrajući osnovanost navoda ustavne žalbe sa stanovišta istaknute povrede prava na pravično suđenje, Ustavni sud, podseća na svoj stav da nije nadležan da u ustavnosudskom postupku ocenjuje pravilnost činjeničnih i pravnih zaključaka redovnih sudova, osim u slučaju kada je primena merodavnog prava bila očigledno proizvoljna ili diskriminatorska na štetu podnosioca ustavne žalbe. Dakle, s obzirom na svoju nadležnost u postupku po ustavnoj žalbi, a u kontekstu navoda na kojima podnosilac zasniva tvrdnju o povredi prava iz člana 32. stav 1. ustava, Ustavni sud može samo da ispita da li je primena merodavnog materijalnog prava bila arbitrerna na štetu podnosioca.

Ustavni sud konstatuje da se obrazloženje osporenih presuda tj. ocena o neosnovanosti podnosiočevog tužbenog zahteva zasniva na dva razloga: prvom - da podnosilac ne spada u krug lica koja u smislu člana 9. Zakona o stambenim odnosima imaju pravo da kao prostali članovi porodičnog domaćinstva preminulog nosioca stanarskog prava nastave sa korišćenjem stana budući da nije "unuče bez roditelja" i da s obzirom na tu činjenicu između njega i njegove pokojne bake nije postojala zakonska obaveza izdržavanja, i drugom - da je imao rešenu stambenu potrebu time što je njegovom ocu, kada je on imao 16 godina, bio dodeljen stan i za njega.

Polazeći od prvog razloga na kome su zasnovane osporene presude, Ustavni sud ukazuje da su, saglasno odredbi člana 17. stav 2. Zakona o stambenim odnosima, članovi porodičnog domaćinstva posle smrti nosioca stanarskog prava imali pravo da nastave sa trajnim i nesmetanim korišćenjem stana pod zakonom propisanim uslovima. Dalje, Ustavni sud konstatuje da su redovni sudovi, uzimajući kao bitnu činjenicu okolnost da su u trenutku smrti nosioca stanarskog prava podnosiočevi roditelji bili živi tj. da podnosilac nije "unuče bez roditelja", zanemarili prethodno pomenute Odluke Ustavnog suda Jugoslavije U. 167/85 i U. 336785 od 9. aprila 1987. godine i U. 167/85, 336/85, 68/86, 366/85, 49/86, 266/87 i 263/87 od 17. februara 1988. godine i na konkretnu pravnu situaciju primenili deo zakonske odredbe koji je u momentu donošenja osporenih presuda bio uklonjen iz pravnog poretka.

Što se pak tiče drugog razloga na koji su se sudovi pozvali, Ustavni sud ukazuje da dva uslova moraju biti ispunjena da bi se jedno lice smatralo članom porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava: to lice mora da spada u krug lica nabrojanih u stavu 2. člana 9. zakona i mora da stanuje zajedno sa nosiocem stanarskog prava. Da li je to lice uneto u ugovor o korišćenju stana, po shvatanju Ustavnog suda, nije od uticaja jer u smislu odredbe člana 40. zakona nije postoj ala zakonska obaveza da se u ugovor o korišćenju stana unesu članovi porodičnog domaćinstva nosioca stanarskog prava, već je jedino bilo bitno da u tom stanu stanuju zajedno sa nosiocem stanarskog prava. Takođe, Ustavni sud konstatuje da je prilikom izmena i dopuna Zakona o stambenim odnosima 1980. godine ("Službenom glasniku SRS", broj 30/80 , od 19. jula 1980. godine) članu 17. dodat stav 3. po kome članovima porodičnog domaćinstva ne pripada pravo da nastave sa korišćenjem stana po stavu 2. ako su po bilo kom osnovu re šili svoje stambene potrebe. Polazeći od iznetog, Ustavni sud nalazi da osporene odluke ne sadrže jasne i razumljive razloge o tome na osnovu kojih odredaba merodavnog materijalnog prava su sudovi izveli zaključak da je zahtev podnosioca, koji je, kako je utvrđeno u predmetnom postupku rođen 1953. godine, neosnovan zbog toga što je imao rešenu stambenu potrebu preko stana koji je njegovom ocu dodeljen i za njega kada je imao 16 godina, kada je predmet tužbenog zahteva stan koji je njegovoj baki kao nosiocu stanarskog prava dodeljen i za njega i članove njegove primarne porodice (suprugu i dete) 1980. godine.

S obzirom na navedeno, Ustavni sud je ocenio da su osporene presude zasnovane na arbitrernoj primeni materijalnog prava, te je, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11, 18/13 - Odluka US , 400/15 - dr. zakon i 103/15), u ovom delu usvojio ustavnu žalbu i utvrdio da je osporenim presudama povređeno pravo podnosioca ustavne žalbe na pravično suđenje zajemčeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava, odlučujući kao u tački 1. izreke.

6. Ustavni sud je ocenio da se štetne posledice učinjene povrede prava mogu otkloniti poništajem osporene drugostepene presude i određivanjem da u ponovnom drugostepenom postupku nadležni sud odluči o žalbi koju je podnosilac izjavio protiv osporene prvostepene odluke, pa je, saglasno odredbi člana 89. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučio kao u tački 2. izreke.

7. Imajući u vidu da je utvrđeno da je osporenim presudama povređeno pravo podnosioca na pravično suđenje, te da je kao mera otklanjanja štetnih posledica učinjene povrede prava poništena osporena drugostepena odluka, Ustavni sud nije ispitivao osnovanost ostalih navoda na kojima je bila zasnovana tvrdnja o povredi prava na jednaku zaštitu prava.

8. Polazeći od iznetog, Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1), člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.

Odluka Ustavnog suda o povredi prava na pravično suđenje u stambenom sporu

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti