Povreda prava na pravično suđenje zbog arbitrerne primene prava o hipoteci

Kratak pregled

Ustavni sud je usvojio ustavnu žalbu i poništio presudu Privrednog apelacionog suda. Sud je utvrdio da je arbitrerno i nepravično tumačenje da upis hipoteke u intabulacionu knjigu suda 2007. godine nije proizveo pravno dejstvo.

Tekst originalne odluke

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda Vesna Ilić Prelić, predsednik Veća, i sudije dr Bosa Nenadić, Katarina Manojlović Andrić, dr Olivera Vučić, Predrag Ćetković, Milan Stanić, Bratislav Đokić i mr Tomislav Stojković , članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi V. K. iz U, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 24. aprila 2014. godine, doneo je

O D L U K U

1. Usvaja se ustavna žalba V. K. i utvrđuje da je presudom Privrednog apelacionog suda Pž. 471/11 od 31. avgusta 2011. godine povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na pravično suđenje zajem čeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava Republike Srbije.

2. Poništava se presuda Privrednog apelacionog suda Pž. 471/11 od 31. avgusta 2011. godine i određuje da Privredni apelacioni sud donese novu odluku o žalbama tuženih izjavljen im protiv presude Privrednog suda u Užicu P. 895/10 od 29. novembra 2010. godine .

O b r a z l o ž e nj e

1. V. K. iz U. je 26 . septembra 2011. godine Ustavnom sudu podnela ustavnu žalbu , koju je dopunila podneskom od 19. marta 2013. godine, protiv presude Privrednog apelacionog suda Pž. 471/11 od 31. avgusta 2011. godine, zbog povrede prava na pravično suđenje i p rava na jednaku zaštitu prava, zajemčenih članom 32 . stav 1. i članom 36. stav 1. Ustava Republike Srbije.

U ustavnoj žalbi je, pored ostalog, navela da joj je u stečajnom postupku koji se vodi nad prvotuženim, priznato razlučno pravo - pravo odvojenog namirenja iz nepokretnosti stečajnog dužnika radi namirenja potraživanja glavnog duga u iznosu od 9.744.761,00 dinara, i po osnovu obračunate kamate u iznosu od još 6.509.078,00 dinara, s tim što je redosled namirenja iz nepokretnosti stečajnog dužnika određen prema datumu upisa hipoteka u katastar nepokretnosti. Podnositeljka ističe da je založno pravo na nepokretnostima stečajnog dužnika stekla još u 2007. godini, ali da greškom državnih organa nije upisana u katastar nepokretnosti sve do 22. marta 2010. godine, kao i da drugotužena Poreska uprava u momentu nastupanja uslova za sticanje hipoteke na strani podnositeljke ustavne žalbe, ne samo da nije stekla uslov za upis hipoteke na hipotekovanoj nepokretnosti stečajnog dužnika, već nije imala ni potraživanje prema stečajnom dužniku. Kako je založno pravo zakonito stekla 2007. godine, podnositeljka smatra da ima prvenstveno pravo odvojenog (razlučnog) namirenja na hipotekovanoj nepokretnosti stečajnog dužnika, ali ističe da su njena potraživanja, iako utvrđena i nesporna, zbog pogrešnog zaključka drugostepenog suda da se upis založnog prava u intabulacione knjige Opštinskog suda u Užicu ne smatra upisom stvarnog tereta u merodavnu javnu knjigu, ostala nenamirena. Zaključno, smatra da su Opštinski sud u Užicu i Republički geodetski zavod - Služba za katastar nepokretnosti u Užicu svojom neažurnošću, bez njene krivice, doveli do toga da se drugotuženi sa hipotekom upiše u katastar nepokretnosti pre podnositeljke ustavne žalbe, iako je ona to pravo i sve uslove potrebne za njegov upis stekla znatno ranije. Predložila je da Ustavni sud njenu žalbu usvoji i, kao meru otklanjanja štetnih posledica učinjene povrede prava, poništi osporenu preinačujuću drugostepenu presudu.

2. Saglasno članu 170. Ustava Republike Srbije, ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu. Postupak po ustavnoj žalbi, u smislu člana 175. stav 3. Ustava, uređuje se zakonom.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je na osnovu uvida u osporeni akt i dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu, utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za odlučivanje u ovoj ustavnosudskoj stvari:

Ustavnom žalbom se osporava drugostepena preinačujuća presuda doneta u parničnom postupku koji se vodio po tužbi podnositeljke ustavne žalbe protiv tuženih preduzeća „P. – G.“ AD, U, u stečaju i Republike Srbije, Ministarstvo finansija – Poreska uprava, Regionalni centar Kragujevac – Filijala Užice, radi utvrđenja redosleda namirenja potraživanja na strani stečajnih poverilaca.

Presudom Privrednog suda u Užicu P. 895/10 od 29. novembra 2010. godine, stavom prvim izreke, utvrđeno je da tužilja kao razlučni -hipotekarni poverilac u visini priznatog razlučnog prava od 9.149.499,00 dinara po osnovu glavnog duga, i 5.901.075,00 dinara po osnovu kamate, shodno zaključku stečajnog sudije Privrednog suda u Užicu St. 40/2010 od 2. septembra 2010. godine, donetog na osnovu izjašnjenja stečajnog upravnika, a koje pravo na odvojeno namirenje je stekla u toku postupaka izvršenja i obezbeđenja u predmetima Opštinskog suda u Užicu, i to na osnovu bliže označenih rešenja o izvršenju koja su sva upisana u intabulacionu knjigu Opštinskog suda u Užicu pod konkretnim ino brojevima tokom 2007. godine, na hipotekovanim nepokretnostima stečajnog dužnika, a koja su prava upisana u Katastar nepokretnosti 22. marta 2010. godine, u listu nepokretnosti broj 8826 KO U, u „G“ listu, na osnovu rešenja Privrednog suda Užice, kao stečajnog, u postupku stečaja stečajnog dužnika „P. – G.“ AD, U, poslovni broj St. 40/10 od 1. marta 2010. godine, prema tuženima „P. – G.“ AD, U, u stečaju i Ministarstvu finansija - Poreska uprava, Regionalni centar Kragujevac - Filijala Užice, prema redosledu namirenja razlučnih poverilaca kojima je pravo priznato zaključkom o utvrđenim potraživanjima razlučnih poverilaca St. 40/10 od 2. septembra 2010. godine, ima pravo prvenstvenog namirenja (prioritet u namirenju) na hipotekovanim nepokretnostima stečajnog dužnika, i to zgradi za metaloprerađivačku industriju - poslovnom prostoru, jedna prostorija metaloprerađivačke industrije, prizemlje, poseban deo 9, građevinske površine 1333 m2, koja se nalazi na katastarskoj parceli broj 1791/39, KO U, na poslovnom prostoru - poseban deo 7, građevinske površine 800 m2 koji se nalazi na istoj parceli broj 1791/39 i na zgradi - objektu za galvanizaciju, građevinske površine 200 m2, koji se nalazi na katastarskoj parceli broj 1791/45, KO U, upisanim u listu nepokretnosti broj 8826 KO U. na vlasnika "P. – G." U, u odnosu na Ministarstvo finansija - Poresku upravu, Regionalni centar Kragujevac - Filijala Užice, koja je stekla razlučno hipotekarno pravo upisom u katastar nepokretnosti dana 3. juna 2009. godine u iznosu od 22.901.543,23 dinara na osnovu rešenja Poreske uprave - Filijala Užice broj 30-433-1/2009-1-B od 28. aprila 2009. godine na hipotekovanim nepokretnostima stečajnog dužnika, i to na zgradi za metaloprerađivačku industriju - poslovnom prostoru, jedna prostorija metaloprerađivačke industrije, prizemlje, poseban deo 9, građevinske površine 1333 m2, koja se nalazi na katastarskoj parceli broj 1791/39, KO U, na poslovnom prostoru - poseban deo 7, građevinske površine 800 m2 koji se nalazi na istoj parceli broj 1791/39, kao i upisom u Katastar nepokretnosti u toku 2007. godine i 2008. godine na osnovu rešenja Poreske uprave - Filijale Užice, u iznosu od 6.809.299,00 dinara, na zgradi za metaloprerađivačku industriju - objekat za galvanizaciju, građevinske površine 200 m2, koji se nalazi na katastarskoj parceli broj 1791/45, KO U, upisanim u listu nepokretnosti broj 8826, KO Užice. Drugim stavom izreke odlučeno je o troškovima postupka.

Osporenom presudom Privrednog apelacionog suda Pž. 471/11 od 31. avgusta 2011. godine, u postupku po žalbama tuženih, preinačena je navedena prvostepena presuda i odbijen gore opisani tužbeni zahtev tužilje, koja je obavezana da prvotuženom nadoknadi troškove parničnog i žalbenog postupka.

U obrazloženju osporene drugostepene presude se, pored ostalog, navodi: da je tužilji u stečajnom postupku priznato razlučno pravo - pravo odvojenog namirenja iz nepokretnosti stečajnog dužnika radi namirenja njenog potraživanja, s tim što je redosled namirenja iz navedenih nepokretnosti stečajnog dužnika određen prema datumu upisa u katastar nepokretnosti; da je drugotužena svoje pravo hipoteke na nepokretnostima prvotuženog - stečajnog dužnika stekla upisom izvršenim u Katastar nepokretnosti Užice 3. juna 2009. godine, pre svih ostalih razlučnih poverilaca, koji su svoja razlučna prava stekli na osnovu rešenja o izvršenju Opštinskog suda u Užicu, navedenih u izreci presude, a koja su upisana u intabulacioni protokol Opštinskog suda pod određenim "ino" brojem i određenog datuma tokom 2007. godine; da je Republički geodetski zavod 10. novembra 2003. godine doneo rešenje o potvrdi katastarskog operata za deo katastarske opštine Užice, koje je obuhvatilo i katastarske parcele br. 1791/39 i 1791/45 o kojima se radi u ovoj parnici; da je u istom rešenju navedeno da se primenjuje od dana objavljivanja u "Službenom glasniku Republike Srbije", te da danom njegove primene za deo katastarske opštine Užice prestaje da važi katastar zemljišta i knjiga tapija; da je tužilja 18. februara 2010. godine stečajnom sudiji podnela zahtev za upis prava na odvojeno namirenje u javne knjige pod datumom kada je upis založnog prava izvršen u intabulacionu knjigu opštinskog suda; da je na osnovu rešenja Privrednog suda u Užicu od 1. marta 2010. godine tužilja izvršila upis založnog - hipotekarnog prava u katastar nepokretnosti u Užicu dana 22. marta 2010. godine; da se ne može prihvatiti zaključak prvostepenog suda da su založna prava tužilje stečena po osnovu rešenja o izvršenju donetih 2007. godine, te izvršene zabeležbe navedenih izvršenja na određenim nepokretnostima prvotuženog, koja je upisana u intabulacioni registar Opštinskog suda u Užicu, i to sa danom upisa u taj registar, kao i tvrdnja prvostepenog suda da je intabulacioni registar suda predstavljao javnu knjigu, zbog čega je izvršenim upisom u isti stečeno tužiljino stvarno pravo hipoteke na tim nepokretnostima; da je Republički geodetski zavod 10. novembra 2003. godine doneo rešenje o potvrdi katastarskog operata u kome je navedeno da danom primene tog katastarskog operata za deo katastarske opštine na koju se on odnosi prestaju da važe katastar zemljišta i knjiga tapija, iz čega sledi da je od tada intabulacioni registar Opštinskog suda u Užicu prestao da bude javna knjiga iz člana 28. stav 1. tačka 9) Zakona o izvršnom postupku i člana 5. Zakona o državnom premeru i katastru i upisima prava na nepokretnostima; da stoga upisima izvršenim tokom 2007. godine nisu mogla biti stečena stvarna prava - pravo hipoteke na nepokretnostima prvotuženog, te da upis hipoteke nije bio izvršen u merodavnu javnu knjigu sve do 21. aprila 2010. godine, zbog čega je pogrešan zaključak prvostepenog suda da tužilja ima prioritetno pravo namirenja u odnosu na drugotuženu koja je upisala hipoteku 3. juna 2009. godine; da se hipoteka kao i druga stvarna prava stiče pravnim poslom, pa je u konkretnom slučaju valjan pravni posao podoban za sticanje hipoteke bilo sudsko rešenje o izvršenju, ali da je za sticanje iste neophodan i valjan način sticanja, a to je prema izričitim odredbama Zakona upis stvarnog prava u važeću i merodavnu javnu knjigu.

Presudom Privrednog apelacionog suda Pž. 5064/12 od 30. novembra 2012. godine odbijena je žalba tuženog "P. - G." AD, U, u stečaju i potvrđena presuda Privrednog suda u Užicu P. 95/12 od 11. aprila 2012. godine kojom je utvrđeno da je tužilac V. D. (inače, takođe advokat i kolega ovde podnositeljke ustavne žalbe) prema tuženom stekao razlučno pravo na nepokretnosti – poslovnom objektu postojećem na katastarskoj parceli 1791/39 (sada kp. br. 9836/39), KO Užice, poseban deo 9, površine 1803 m2, upisan u list nepokretnosti broj 6973, KO Užice, po rešenjima Opštinskog suda u Užicu Iv. 1173/07 pod INO 459/07, Iv. 1174/07 pod INO 463/07 i I. 1114/07 pod INO 357/07. Privredni apelacioni sud, dajući razloge za ovakvu svoju potvrđujuću odluku, između ostalog, navodi: da je nesporno da su predmetna tri rešenja o izvršenju zavedena u intabulacioni protokol Opštinskog suda u Užicu 2007. godine, da je nad tuženim 4. septembra 2009. godine otvoren postupak stečaja, u kom je zaključkom osporeno tužiočevo razlučno pravo na odvojeno namirenje na nepokretnosti stečajnog dužnika, te je tužilac upućen na parnicu radi dokazivanja osnovanosti razlučnog prava; da je tuženi osporavao tužiocu pravo na odvojeno namirenje, bez obzira na upis rešenja o izvršenju u intabulacione knjige opštinskog suda, jer ista nisu upisana u katastar nepokretnosti; da je Republički geodetski zavod 10. novembra 2003. godine doneo prvi put rešenje o potvrdi katastarskog operata za deo katastarske opštine Užice na kojoj se nalazi katastarska parcela broj 1791/39 (sada broj 9836/39), iz čega proizlazi da je za tu parcelu osnovan katastar nepokretnosti, ali da se početkom 2011. godine počelo sa pripremom podataka za overu katastra nepokretnosti za taj deo KO Užice, kojom prilikom su preuzeti i upisi iz intabulacionih prokola opštinskog suda koji su se odnosili na predmetnu nepokretnost, te da je rešenjem RGZ od 13. juna 2011. godine potvrđen katastar nepokretnosti za taj deo KO Užice i objavljen na internet stranici RGZ sa početkom primene od dana donošenja predmetnog rešenja; da je zbog toga pravilan zaključak prvostepenog suda da je predmetni upis hipoteke bio znatno pre isključive primene katastra nepokretnosti za katastarsku parcelu 1791/39, KO Užice, jer je tužilac pravo hipoteke upisao 2007. godine kod Opštinskog suda u Užicu po INO br. 357/07, 459/07 i 463/07 u intabulacione protokole, dok je isključiva primena katastra nepokretnosti za katastarsku parcelu 1791/39 (sada 9836/39) počela dostavljanjem intabulacionih protokola i donošenjem rešenja RGZ od 13. juna 2011. dodine; da je stoga sve do 13. juna 2011. godine bilo dozvoljeno upisivanje založnog prava na nepokretnostima u druge registre nadležne za to područje, konkretno u intabulacione knjige; da iz toga proizlazi da je tužilac upisom hipoteke kod Opštinskog suda u Užicu upisao založno pravo u nadležan registar za upis prava na nepokretnostima; da je založno pravo stvarno pravo na tuđoj stvari na osnovu koga poverilac može naplatiti svoje potraživanje iz vrednosti založene stvari pre ostalih poverilaca ako dužnik ne ispuni svoju dospelu obavezu; da je tužilac navedeno založno pravo stekao dve godine pre pokretanja stečajnog postupka nad tuženim, zbog čega prema tuženom ima razlučno pravo na nepokretnosti - poslovnom objektu; da nisu osnovani navodi žalbe da je prvostepeni sud propustio da utvrdi datum sticanja razlučnog prava, jer je založno pravo tužioca stečeno danom upisa u intabulacioni registar Opštinskog suda u Užicu, s obzirom na to da je intabulacioni registar, pored zemljišne knjige i katastra nepokretnosti, jedna od javnih knjiga u koju se upisuju stvarna prava.

4. Odredbom člana 32. stav 1. Ustava je utvrđeno da svako ima pravo da nezavisan, nepristrasan i zakonom već ustanovljen sud, pravično i u razumnom roku, javno raspravi i odluči o njegovim pravima i obavezama, osnovanosti sumnje koja je bila razlog za pokretanje postupka, kao i o optužbama protiv njega.

Odredbom člana 36. stav 1. Ustava jemči se svima jednaka zaštita prava pred sudovima i drugim državnim organima, imaocima javnih ovlašćenja i organima autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave.

Zakonom o izvršnom postupku („Službeni glasnik RS“, broj 125/04), koji se primenjivao u konkretnom slučaju, bilo je propisano: da se izvršenje na nepokretnosti sprovodi zabeležbom rešenja o izvršenju u javnu knjigu, utvrđenjem vrednosti nepokretnosti, prodajom nepokretnosti i namirenjem izvršnih poverilaca iz iznosa dobijenog prodajom (član 99.); da će se u javnoj knjizi izvršiti zabeležba rešenja o izvršenju, odnosno drugi odgovarajući upis predviđen propisima o upisu prava na nepokretnostima u javne knjige, te da tim upisom izvršni poverilac stiče pravo da svoje potraživanje namiri iz nepokretnosti i u slučaju da treće lice kasnije stekne na istoj nepokretnosti pravo svojine, a da izvršni poverilac koji je predložio izvršenje, a nije ranije stekao založno pravo, stiče upisom rešenja o izvršenju pravo da se iz nepokretnosti namiri pre lica koje je docnije steklo na toj nepokretnosti založno pravo ili pravo na namirenje (član 102. st. 1, 2. i 3.).

Odredbama člana 38. tada važećeg Zakona o stečajnom postupku („Službeni glasnik RS“, br. 84/04 i 85/05) bilo je propisano: da poverioci koji imaju založno pravo ili pravo namirenja na stvarima ili pravima o kojima se vode javne knjige ili registri imaju pravo na namirenje na toj stvari ili pravu (stav 1.); da razlučni poverioci imaju pravo namirenja iz sredstava stečenih prodajom imovine na kojoj su stekli razlučna prava i da ostvarivanje tih prava može biti privremeno odloženo u slučajevima iz čl. 47. i 73. ovog zakona (stav 2.); da poverioci iz st. 1. i 2. ovog člana nisu stečajni poverioci i da ako je visina njihovog potraživanja veća od visine iznosa dobijenog unovčenjem stvari ili prava na kojima postoji razlučno pravo, pravo na razliku u visini iznosa ostvaruju kao stečajni poverioci (stav 4.); da razlučna prava stečena izvršenjem ili obezbeđenjem za poslednjih 60 dana pre dana pokretanja stečajnog postupka radi prinudnog namirenja ili obezbeđenja prestaju da važe i takvi poverioci nisu razlučni poverioci (stav 5.).

Zakonom o hipoteci („Službeni glasnik RS“, broj 115/05) koji je stupio na snagu 4. januara 2006. godine i koji se primenjuje od 25. februara 2006. godine, propisano je: da hipoteka nastaje upisom u nadležni registar nepokretnosti, na osnovu – 1) ugovora ili sudskog poravnanja (ugovorna hipoteka), 2) založne izjave (jednostrana hipoteka), 3) zakona (zakonska hipoteka), 4) sudske odluke (sudska hipoteka) (član 8. stav 1.); da je centralna evidencija hipoteka (u daljem tekstu: Centralna evidencija hipoteka) centralna jedinstvena elektronska javna baza podataka u koju se unose hipoteke upisane u nadležni registar nepokretnosti, radi pretraživanja i prikupljanja informacija o hipotekama, te da Republički geodetski zavod - katastar nepokretnosti ne odgovara za tačnost i potpunost podataka upisanih u Centralnu evidenciju hipoteka (član 57. st. 1. i 2.); da Centralnu evidenciju hipoteka vodi Republički geodetski zavod - katastar nepokretnosti (u daljem tekstu: katastar nepokretnosti), u skladu sa zakonom (član 58. stav 1.); da je u vršenju svoje nadležnosti, katastar nepokretnosti dužan da se stara o zakonitom, sistematičnom i ažurnom vođenju Centralne evidencije hipoteka, propiše obrazac obaveštenja koje je nadležni registar dužan da bez odlaganja dostavi katastru nepokretnosti i preduzme druge akte i radnje neophodne za nesmetano i pravilno funkcionisanje Centralne evidencije hipoteka, u skladu sa zakonom (član 58. stav 2. tač. 1) do 3)); da katastar nepokretnosti, po službenoj dužnosti, obavlja unos hipoteka upisanih u nadležni registar nepokretnosti, unos drugih podataka o hipotekama upisanim u nadležni registar nepokretnosti i unos svake promene ili brisanje podataka iz tač. 1) i 2) ovog stava, koje su izvršene u nadležnom registru nepokretnosti ( član 59. stav 1. tač. 1) do 3)); da su nadležni registri dužni da, u roku od tri meseca od dana početka primene ovog zakona, katastru nepokretnosti dostave sve podatke o ustanovljenim hipotekama do dana početka primene ovog zakona, koji se u skladu sa ovim zakonom unose u Centralnu evidenciju hipoteka, a katastar nepokretnosti je dužan da unese podatke dostavljene u skladu sa stavom 2. ovog člana u roku od četiri meseca od dana dostavljanja (član 64. st. 2. i 3.).

Zakonom o državnom premeru i katastru i upisima prava na nepokretnostima („Službeni glasnik RS“, br. 83/92, 53/93, 67/93, 48/94, 12/96, 15/96, 34/01, 25702 i 101/05), koji je važio sve do 2009. godine, bilo je propisano: da je katastar nepokretnosti javna knjiga koja predstavlja osnovnu evidenciju o nepokretnostima i pravima na njima, te da se u katastar nepokretnosti upisuju podaci o nepokretnostima i pravima na njima, utvrđeni u skladu sa zakonom (član 4. st. 1. i 2.); da se prava na nepokretnosti stiču, prenose, ograničavaju i prestaju upisom u katastar nepokretnosti, a u slučaju više upisa prava na nepokretnostima, jače je ono pravo koje je ranije upisano (član 5. st. 1. i 2.); da u katastarskoj opštini za koju je izrađen katastar nepokretnosti u skladu sa odredbama ovog zakona, danom početka njegove primene, prestaju da važe zemljišne knjige, knjige tapija i katastar zemljišta (član 151. stav 1.); da u slučaju kad je katastar nepokretnosti, u skladu sa ovim zakonom, izrađen za deo katastarske opštine, od dana početka primene novog katastarskog operata neće se koristiti podaci iz zemljišne knjige o pravima na nepokretnostima (član 151. stav 2.).

5. Ocenjujući razloge i navode ustavne žalbe sa stanovišta odredbe člana 32. stav 1. Ustava, Ustavni sud pre svega naglašava da je pravilnu primenu materijalnog prava nadležan da ceni instanciono viši sud u zakonom propisanom postupku kontrole zakonitosti odluka nižestepenih sudova. Ustavni sud nije nadležan da ocenjuje pravilnost činjeničnih i pravnih zaključaka redovnih sudova, osim u slučaju kada je primena merodavnog materijalnog ili procesnog prava bila očigledno proizvoljna na štetu podnosioca ustavne žalbe. Dakle, proizvoljna ili arbitrerna primena materijalnog prava na štetu podnosioca ustavne žalbe može dovesti do povrede njegovog Ustavom zajemčenog prava na pravično suđenje, te u određenim situacijama, koje prvenstveno zavise od konkretnih okolnosti slučaja i iznetih ustavnopravnih razloga, osnovano je ceniti povredu prava iz člana 32. stav 1. Ustava i sa stanovišta primene materijalnog prava. Na ovakav zaključak upućuje i stav Evropskog suda za ljudska prava izražen u presudi od 15. novembra 200 7. godine u predmetu Khamidov protiv Rusije (broj aplikacije 7 2118/01, stav 170.), u kome je taj sud konstatovano da nije njegov zadatak da donosi odluku umesto domaćih sudova koji su u najboljoj poziciji da ocene prezentovane dokaze, ustanove činjenično stanje i tumače domaće pravo. U principu, Sud neće intervenisati, osim ukoliko su odluke domaćih sudova arbitrerne ili očigledno neosnovane, i pod uslovom da je procedura gledana u celosti bila pravična.

U konkretnom slučaju, podnositeljka je svojevremeno podnela predloge za izvršenje protiv prvotuženog, tražeći da se isto sprovede na njegovim nepokretnostima, po kojima je postupao Opštinski sud u Užicu koji je tokom 2007. godine doneo predložena rešenja i izvršio zabeležbu tih rešenja u Intabulacionu knjigu (registar) suda, te je dostavljao obaveštenja Republičkom geodetskom zavodu o upisu hipoteke u korist poverioca na imovini prvotuženog kao izvršnog dužnika. Pošto su intabulacioni registri suda predstavljali jednu od zvaničnih javnih knjiga u pravnom poretku Republike Srbije u koju su se upisivala stvarna prava na nepokretnostima, to je, po oceni Ustavnog suda, pravno utemeljen bio zaključak Privrednog suda u Užicu kao prvostepenog, da je podnositeljka stekla založno pravo - hipoteku na nepokretnostima dužnika upisom u i ntabulacionu knjigu Opštinskog suda u Užicu tokom 2007. godine, znatno pre otvaranja stečajnog postupka, čime je stekla i razlučno pravo (pravo odvojenog namirenja) na ovim nepokretnostima pre onih stečajnih poverilaca koji su svoje založno pravo stekli kasnije, nezavisno od toga da li su ti poverioci uspeli prvi da upišu svoje hipoteke u evidenciju katastra nepokretnosti. Ovo iz razloga što se pravo na sticanje hipoteke na hipotekovanoj nepokretnosti stečajnog dužnika ceni prema momentu nastupanja uslova za sticanje hipoteke, odnosno ispunjavanja uslova za upis takve hipoteke, po pravnom principu Prior in tempore, potior in iure.

Razlučni poverioci su lica koja imaju založno pravo ili drugo pravo odvojenog namirenja na stvarima ili pravima o kojima se vode javne knjige ili registri, dok je založno pravo stvarno pravo na tuđoj stvari na osnovu koga poverilac može naplatiti svoje potraživanje iz vrednosti založene stvari pre ostalih poverilaca ukoliko dužnik ne ispuni svoju dospelu obavezu. Ustavni sud konstatuje da odvojeno namirenje podrazumeva da se od namirenja svog potraživanja na određenoj stvari isključe ostali poverioci čije potraživanje nije obezbeđeno, i to do potpunog namirenja dospele obaveze prema založnom poveriocu. Pravo prvenstvenog namirenja pripada onom razlučnom poveriocu koji je svoje založno pravo stekao pre drugih hipotekarnih poverilaca u odnosu na konkretnu nepokretnu imovinu dužnika. Stoga, u situaciji u kojoj je, kao u konkretnom slučaju, upis prava kojim je obezbeđeno potraživanje podnositeljke izvršio nadležni sud u sopstvenu javnu knjigu - registar stvarnih prava , zaključak drugostepenog suda o nevažnosti takvog upisa se ne može smatrati ustavnopravno prihvatljivim i pravičnim . Naime, prema odredbi člana 28. stav 1. tačka 9) tada važećeg Zakona o izvršnom postupku, "javna knjiga" označava katastar nepokretnosti ili druge javne knjige, odnosno registar određen zakonom za evidenciju ili upis prava na nepokretnostima, akcijama ili drugim sredstvima izvršenja.

Intabulacioni registar je jedna od javnih knjiga u koju su se na određenim delovima teritorije Republike Srbije upisivala stvarna prava, te je danom upisa rešenja o izvršenju u intabulacioni registar opštinskog suda podnositeljka stekla založno pravo na nepokretnostima dužnika koje su bile predmet izvršenja. Podnositeljka je time upis hipoteke izvršila kod Opštinskog suda u Užicu u intabulacione protokole tokom 2007. godine, dakle pre početka isključive primene katastra nepokretnosti za predmetni deo KO Užice, do kada je bilo dozvoljeno upisivanje založnog prava na nepokretnostima i u druge registre nadležne za to područje - zemljišne ili intabulacione knjige, te je mogla steći pravo prvenstvenog namirenja u odnosu na svakog poverioca koji je sopstveno založno pravo na istim nepokretnostima stekao vremenski kasnije. Ustavni sud nalazi da ocenu pravnih posledica (ne)upisivanja određenih prava u katastar nepokretnosti treba vršiti ne samo prema tome da li je za određenu opštinu osnovan katastar nepokretnosti, već i kada je počela njegova isključiva primena, što je faktičko pitanje u svakom konkretnom slučaju. Ustavni sud smatra da Privredni apelacioni sud prilikom donošenja osporene odluke nije imao u vidu činjenicu da je, nakon što je u intabulacione knjige upisao hipoteku podnositeljke ustavne žalbe, potvrdu o upisu na propisanom obrascu sud dostavio Republičkom geodetskom zavodu, koji je imao obavezu da u centralnu evidenciju hipoteka upiše pravo podnositeljke još 2007. godine, što se nije dogodilo.

Rešenjem Republičkog geodetskog zavoda od 10. novembra 2003. godine o potvrdi katastarskog operata za deo katastarske opštine Užice, na koje se pozvao Privredni apelacioni sud u osporenoj presudi, nisu stavljene van snage intabulacione knjige (registri) koje je i dalje vodio Opštinski sud u Užicu, a potom Osnovni sud u Užicu, te su tek preuzimanjem podataka iz intabulacionih knjiga od strane Službe za katastar nepokretnosti i donošenjem rešenja Republičkog geodetskog zavoda od 13. juna 2011. godine, one prestale da važe, zbog čega nije činjenično ni pravno utemeljen zaključak drugostepenog suda da upisima izvršenim 2007. godine u intabulacioni registar Opštinskog suda u Užicu nisu mogla biti stečena stvarna prava na imovini dužnika u korist tužilje, jer upis nije izvršen u merodavnu knjigu. Naime, pošto je za KO Užice samo delimično uspostavljen i uređen katastar nepokretnosti, to se od dana početka primene novog katastarskog operata, nisu dalje koristili samo podaci iz zemljišne knjige o pravima na nepokretnostima. Međutim, u konkretnom slučaju, na području KO Užice nisu ni postojale zemljišne knjige, dok merodavni zakon nije propisivao da se neće koristiti podaci o stvarnim pravima iz intabulacionih knjiga, u koje je upravo i bilo upisano založno pravo podnositeljke na nepokretnostima stečajnog dužnika, zakonito stečeno na osnovu sudskog rešenja o izvršenju na tim nepokretnostima.

Ustavni sud, na osnovu prethodno iznetog, smatra da je u ustavnopravnom smislu neprihvatljiv i nepotkrepljen stav drugostepenog suda da podnositeljka nema pravo prvenstvenog namirenja potraživanja u odnosu na drugotuženog koji je hipoteku na nepokretnostima stečajnog dužnika upisao 30. juna 2009. godine (tri meseca pre otvaranja stečaja nad dužnikom) , pošto se takav zaključak u osporenoj presudi zasniva na načelno netačnoj tvrdnji da sudski upisi rešenja o izvršenju na nepokretnostima dužnika u intabulacioni registar iz 2007. godine nisu doveli do sticanja stvarnih prava - hipoteke u korist tužilje, jer upis istih navodno nije bio izvršen u važeću i merodavnu javnu knjigu. Naime, ustavnopravno je neprihvatljiv stav da upis izvršen od strane suda ne proizvodi pravno dejstvo, bez izričitog navođenja zakonskog osnova po kom se takvi upisi, izvršeni posle stupanja na snagu Zakona o državnom premeru i kata stru, poništavaju, kao i činjenično i logički utemeljenog objašnjenja šta predstavlja i kakav je pravni učinak rešenja Republičkog geodetskog zavoda od 13. juna 2011. godine.

Imajući u vidu navedeno, Ustavni sud je utvrdio da je proizvoljnom i time nepravičnom primenom merodavnog prava u osporenoj presudi Privrednog apelacionog suda Pž. 471/11 od 31. avgusta 2011. godine, povređeno pravo podnositeljke ustavne žalbe na pravično suđenje zajem čeno odredbom člana 32. stav 1. Ustava, te je, saglasno odredbama člana 89. st. 1. i 2. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07, 99/11 i 18/13 – Odluka US), usvojio ustavnu žalbu u delu kojim se ističe povreda prava na pravično suđenje i kao meru otklanjanja štetnih posledica konstatovane povrede ustavnog prava poništio presudu Privrednog apelacionog suda Pž. 471/11 od 31. avgusta 2011. godine i odredio da Privredni apelacioni sud donese novu odluku o žalbama tuženih izjavljenim protiv presude Privrednog suda u Užicu P. 895/10 od 29. novembra 2010. godine.

6. Utvrdivši da je podnositeljki osporenom drugostepenom presudom povređeno pravo iz člana 32. stav 1. Ustava, Sud se nije dalje upuštao u ocenu navoda podnositeljke o postojanju povrede prava na jednaku zaštitu prava iz člana 36. stav 1. Ustava. Ovo tim pre zato što je potvrđujuća presuda Privrednog apelacionog suda Pž. 5064/2012 od 30. novembra 2012. godine, koja je dostavljena kao dokaz o različitom postupanju drugostepenog privrednog suda u identičnoj činjeničnoj situaciji, doneta nakon osporene preinačujuće presude i podnošenja predmetne ustavne žalbe. Međutim, Ustavni sud primećuje da je ova naknadna presuda istog suda zapravo dokaz više u pravcu utvrđenja da je podnositeljki povređeno pravo na pravično suđenje u parnici u kojoj je bila tužilja, jer je i sam Privredni apelacioni sud posle toga u potpunosti promenio svoje pravno shvatanje u pogledu spornog pitanja i primenio merodavno materijalno pravo u svemu na ustavnopravno prihvatljiv i utemeljen način.

7. Na osnovu svega iznetog i odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, Ustavni sud je doneo Odluku kao u izreci.

8. Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 49. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu, odlučio da se ova odluka objavi u "Službenom glasniku Republike Srbije", imajući u vidu značaj koji ima za zaštitu Ustavom garantovanih ljudskih prava.

PREDSEDNIK VEĆA

Vesna Ilić Prelić, s.r.