Odbijanje zahteva Jevrejske opštine za restituciju imovine svetovne zadužbine

Kratak pregled

Ustavni sud odbija ustavnu žalbu Jevrejske opštine Beograd. Sud je utvrdio da imovina „Zadužbine Davida S. Koena“, osnovane testamentom fizičkog lica, ne podleže restituciji po Zakonu o vraćanju imovine crkvama i verskim zajednicama, jer nije reč o verskoj zadužbini.

Tekst originalne odluke

Republika Srbija
USTAVNI SUD
Už-4657/2011
25.10.2012.
Beograd

Ustavni sud, Veliko veće, u sastavu: predsednik Suda dr Dragiša B. Slijepčević, predsednik Veća i sudije Vesna Ilić Prelić, dr Marija Draškić, dr Agneš Kartag Odri, Predrag Ćetković, Sabahudin Tahirović, dr Dragan Stojanović i mr Milan Marković, članovi Veća, u postupku po ustavnoj žalbi Jevrejske opštine Beograd iz Beograda, na osnovu člana 167. stav 4. u vezi člana 170. Ustava Republike Srbije, na sednici Veća održanoj 25. oktobra 201 2. godine, doneo je

O D L U K U

Odbija se kao neosnovana ustavna žalba Jevrejske opštine Beograd izjavljena protiv presude Vrhovnog kasacionog suda Uzp. 298/10 od 15. jula 2011. godine.

O b r a z l o ž e nj e

1. Jevrejska opština Beograd iz Beograda podnela je 7. oktobra 2011. godine, preko punomoćnika Zorana Rafailovića, advokata iz Beograda, ustavnu žalbu protiv akta navedenog u izreci, zbog povrede prava na imovinu zajemčenog članom 58. Ustava Republike Srbije.

U ustavnoj žalbi se, pored ostalog, navodi:

- da je podnosilac, u skladu sa Zakonom o vraćanju imovine crkvama i verskim zajednicama, pred Direkcijom za restituciju pokrenuo postupak za vraćanje oduzete nepokretne imovine ;

- da je testamentom pokojnog Davida S. Koena iz Beograda određeno da se od celokupne njegove zaostavštine obrazuje zadužbina pod imenom „Zadužbina Davida S. Koena“, nad kojom će upravu voditi Jevrejsko žensko društvo i da je Ministarstvo prosvete Kraljevine Jugoslavije odobrilo osnivanje ove zadužbine;

- da je nakon 1945. godine Ženskoj sekciji pri Jevrejskoj opštini Beograd poveren delokrug rada ranijeg Jevrejskog ženskog društva, pa je tako aktom Saveta za školstvo – Zadužbinarskog odseka NRS od 18. septembra 1957. godine preneto na istu sekciju i upravljanje nad „Zadužbinom Davida S. Koena“;

- da je nepokretnost u ulici Maršala Tita broj 27 u Beogradu rešenjem Gradske eksproprijacione komisije u Beogradu broj 1080/48 od 25. oktobra 1948. godine oduzeta od prethodnog vlasnika „Zadužbine Davida S. Koena“ i uknjižena kao narodna imovina.

Podnosilac dalje navodi da je zaključkom Direkcije za restituciju Republike Srbije odbačen njegov zahtev za vraćanje predmetne imovine, a osporenom presudom odbijen je njegov zahtev za preispitivanje presude Upravnog suda kojom je odlučivano o zakonitosti navedenog zaključka. Po mišljenju podnosioca, neosnovano je odbačen njegov zahtev za vraćanje predmetne nepokretnosti , jer je „nesporna činjenica“ da je volja osnivača Zadužbine bila „da istom upravlja verska zajednica, tj. Jevrejsko žensko društvo kao deo Jevrejske opštine Beograd“. Podnosilac ističe da pokojni David S. Koen nije želeo da nameni svoju imovinu državi, jer bi inače odredio drugačiji način upravljanja i korišćenja imovinom Zadužbine, te bi se „ista mogla tretirati kao svetovna i tek tada bi njena imovina mogla biti državna svojina“. Prema navodima ustavne žalbe, pogrešnom primenom zakona povređeno je pravo podnosioca na imovinu, zbog čega se predlaže da Ustavni sud poništi osporeni akt i „predmet vrati na ponovni postupak prvostepenom organu“.

2. Saglasno odredbi člana 170. Ustava Republike Srbije , ustavna žalba se može izjaviti protiv pojedinačnih akata ili radnji državnih organa ili organizacija kojima su poverena javna ovlašćenja, a kojima se povređuju ili uskraćuju ljudska ili manjinska prava i slobode zajemčene Ustavom, ako su iscrpljena ili nisu predviđena druga pravna sredstva za njihovu zaštitu.

U toku postupka pružanja ustavnosudske zaštite, povodom ispitivanja osnovanosti ustavne žalbe u granicama zahteva istaknutog u njoj, Ustavni sud utvrđuje da li je u postupku odlučivanja o pravima i obavezama podnosioca ustavne žalbe povređeno ili uskraćeno njegovo Ustavom zajemčeno pravo ili sloboda.

3. Ustavni sud je u sprovedenom postupku izvršio uvid u osporeni akt, spise predmeta Direkcije za restituciju broj 143-03-46-00-00053/08 i Upravnog suda U. 7072/10, kao i ostalu dokumentaciju priloženu uz ustavnu žalbu i utvrdio sledeće činjenice i okolnosti od značaja za rešavanje ove ustavnosudske stvari:

Jevrejska opština Beograd (ovde podnosilac ustavne žalbe) je 13. marta 2008. godine podnela Direkciji za restituciju (u daljem tekstu: Direkcija) zahtev za vraćanje poslovnog prostora u površini od 163m2 na trećem spratu zgrade u Ulici kralja Milana broj 25 u Beogradu, KO Vračar.

Zaključkom Direkcije broj 143-03-46-00-00053/08 od 25. decembra 2008. godine odbačen je zahtev Jevrejske opštine Beograd, zbog nepostojanja uslova za pokretanje postupka, a u obrazloženju zaključka je navedeno :

- da je uvidom u rešenje Gradske eksproprijacione komisije u Beogradu broj 1080/48 od 25. oktobra 1948. godine utvrđeno da je eksproprisana u korist države , a za potrebe Izvršnog odbora NO grada Beograda, nepokretnost u ulici Maršala Tita broj 27, katastarska parcela broj 755, ZKUL 666, KOB-5, u površini od 344,10m2, kao ranije vlasništvo „Zadužbine Davida S. Koena“ iz Beograda;

- da je uvidom u rešenje Komisije za eksproprijaciju NO grada Beograda broj 1080/48 od 21. juna 1956. godine utvrđeno da je korisnik eksproprijacije obavezan da za potpuno eksproprisane nepokretnosti isplati iznos od 279.085 dinara u državnim obveznicama navedenoj zadužbini, s tim da se ovaj iznos deponuje kod Drugog sreskog suda u Beogradu i preda legitimnom predstavniku zadužbine; da je u obrazloženju tog rešenja navedeno da je odbijen zahtev Jevrejske opštine Beograd da se iznos naknade dodeli ovoj opštini, jer nije dokazala da je legitimni predstavnik zadužbine;

- da je Direkcija, imajući u vidu da je u momentu oduzimanja eksproprisana imovina bila u vlasništvu navedene zadužbine, od podnosioca zahteva zatražila da dostavi akt o osnivanju i dokaz o registraciji „zadužbine Davida S.Koena, kao i da se precizno izjasni na osnovu kojih činjenica i dokumenata dokazuje stvarnu le gitimaciju za podnošenje zahteva, te da je podnosilac zahteva, postupajući po nalogu Direkcije, dostavio sledeće akte:

1) rešenje Sreskog suda za grad Beograd broj O. 224-34-58, kojim je, pored ostalog, utvrđeno: da je David S. Koen iz Beograda testamentom odredio da se za slučaj njegove smrti od celokupnog njegovog pokretnog i nepokretnog imanja obrazuje zadužbina koja će nositi ime „Zadužbina Davida S. Koena “, kojom će upravljati Jevrejsko žensko društvo na način predviđen testamentom, s tim da će se prihod od fonda upotrebljavati za udomljavanje devojaka siromašnog i srednjeg materijalnog stanja, koje odredi uprava Jevrejskog ženskog društva;

2) akt Ministarstva prosvete Kraljevine Jugoslavije broj 5251 od 13. oktobra 1937. godine , kojim je odobreno osnivanje zadužbine pod imenom „Zadužbina Davida S. Koena“;

3) molbu Jevrejske opštin e Beograd od 16. septembra 1957. godine upućena Savetu za školstvo Narodne Republike Srbije – Z adužbinski odsek, u kojoj se traži da taj savet Ženskoj sekciji, koja ima delokrug ranijeg Jevrejskog ženskog društva, poveri i prenese upravljanje „Zadužbinom Davida S. Koena“ iz Beograda, s tim što će se ti poslovi voditi u Ženskoj sekciji u sastavu ove opštine;

4) akt broj 449 od 18. septembra 1957. godine , kojim je Savet za školstvo Narodne Republike Srbije – Z adužbinski odsek konstatovao da upravljanje zadužbinom Davida S. Koena, osnovanom testamentom Davida S. Koena, nastavlja Ženska sekcija pri Jevrejskoj opštini u Beogradu;

5) uverenje Drugog opštinskog suda Rz. 478/07 od 29. marta 2007. godine , kojim se potvrđuje: da je prilikom osnivanja zemljišnih knjiga 1934. godine u B listu ZKUL-a 666, KOB-5, izvršena uknjižba prava vlasništva na predmetnoj nepokretnosti u korist Koena Sabitajevog Davida iz Beograda; da je rešenjem tog suda Dn. 2467/39 od 31. marta 1939. godine, na osnovu izvršnog rešenja Sreskog suda za grad Beograd O. 224/34 izvršena uknjižba prava vlasništva na predmetnoj nepokretnosti u korist „Zadužbine Davida S. Koena“ iz Beograda; da je rešenjem tog suda Dn. 338/49 od 2. februara 1949. godine, na osnovu pravosnažnog rešenja Gradske eksproprijacione komisije u Beogradu broj 1080/48 od 25. oktobra 1948. godine, predmetna nepokretnost uknjižena kao opštenarodna imovina .

U obrazloženju zaključka Direkcija je konstatovala da je, saglasno odredbama čl . 1 , 6. i 9. Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama, nadležna za postupanje po zahtevima za vraćanje imovine koja je u momentu oduzimanja bila u vlasništvu crkava, verskih zajednica, njihovih zadu žbina ili društava, te da pravo na vraćanje imovine pripada crkvama, verskim zajednicama i njihovim pravnim sledbenicima, u skladu sa važećim ak tima crkava i verskih zajednica. Donosilac navedenog zaključka je, polazeći od navedenih činjenica, utvrdio da imovina koja je predmet zahteva za vraćanje, u momentu oduzimanja nije bila vlasništvo podnosioca zahteva – Jevrejske opštine Beograd, već vlasništvo „Zadužbine Davida S. Koena“ iz Beograda i da podnosilac zahteva nije bio osnivač navedene zadužbine, već da je ista osnovana testamentom fizičkog lica. S obzirom na to da se predmetna imovina ne može smatrati imovinom crkve, verske zajednice, njihove zadužbine ili društva, odnosno imovinom koja može biti predmet restitucije po navedenom zakonu, niti se „Zadužbina Davida S. Koena“ iz Beograda može smatrati zadužbinom crkve ili verske zajednice, u smislu odredaba tog zakona, saglasno odredbi člana 115. stav 2. Zakona o opštem upravnom postupku, donet je zaključak o odbacivanju zahteva jer je ocenjeno da nema uslova za pokretanje postupka.

Podnosilac ustavne žalbe je protiv navedenog zaključka Direkcije za restituciju podneo tužbu, koja je presudom Upravnog suda U. 7072/10 od 13. oktobra 2010. godine odbijena kao neosnovana . Upravni sud je u obrazloženju presude ocenio da je pravilno osporenim zaključkom odbačen zahtev podnosioca za vraćanje predmetne imovine, budući da imovina čije se vraćanje traži na osnovu Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama, u momentu oduzimanja nije bila vlasništvo podnosioca, već „Zadužbine Davida S. Koena“ , koja je osnovana testamentom tog lica, a čije osnivanje je odobreno aktom Ministarstva prosvete od 13. oktobra 1937. godine. Kako je predmetna imovina eksproprisana u korist države kao vlasništvo „Zadužbine Davida S. Koena“, Upravni sud je našao da se ona ne može smatrati imovinom verske zajednice, odnosno imovinom koja može biti predmet restitucije u smislu čl. 1, 6. i 9. Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama.

Podnosilac ustavne žalbe je podneo zahtev za preispitivanje navedene presude Upravnog suda, zbog povrede materijalnog prava i povrede pravila postupka. U zahtevu je navedeno: da je podnosilac pravni sledbenik „ranije postojećih verskih i jevrejskih zajednica i da je Jevrejsko žensko društvo oduvek predstavljalo samo sekciju, odnosno deo jevrejske verske zajednice“; da činjenica da je imovina namenjena osnivanju i ciljevima „Zadužbine Davida S. Koena“ prethodno pripadala tom fizičkom licu čijim je zaveštanjem osnovana, nije od značaja za odluku o zahtevu za vraćanje oduzete imovine, jer ta imovina nije ni oduzeta od fizičkog lica, već od zadužbine, kao vlasnika te imovine; da je Zakonom o zadužbinama Kraljevine Jugoslavije, koji je primenjivan posle rata do 1972. godine, bilo propisano da je zadužbina pravno lice „kome se namenjuje određena imovina nekoj trajnoj svrsi i ta imovina se ne može upotrebiti nizašta drugo, a kao osnivač zadužbine može se pojaviti i fizičko i pravno lice“. Podnosilac zahteva je istakao da upravo svrha „radi koje osnivač zadužbine namenjuje svoju imovinu“ – određujući način upravljanja i korišćenja imovinom, opredeljuje pravnu prirodu same zadužbine, te smatra da se u ovom slučaju radi o zadužbini verske zajednice.

Vrhovni kasacioni sud je, na sednici održanoj 15. jula 2011. godine doneo osporenu presudu Uzp . 298/10, kojom je o dbio kao neosnovan zahtev podnosioca za preispitivanje presude Upravnog suda u Beogradu U. 7072/10 od 13. oktobra 2010. godine. U obrazloženju osporene presude navodi se: da je pobijana presuda Upravnog suda doneta bez povrede pravila postupka i uz pravilnu primenu materijalnog prava na činjenično stanje utvrđeno u postupku pred nadležnim upravnim organom, te da su ocenjena sva pitanja i okolnosti koji su mogl i biti od uticaja na zakonitost zaključka Direkcije za restituciju i za tu ocenu dati dovoljni i jasni razlozi koje u svemu prihvata i taj sud. Vrhovni kasacioni sud je istakao da je cenio navode zahteva koji su isticani i u tužbi – da se u primeni Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama mora poći od svrhe, cilja i načina upravljanja zadužbinom kod njenog opredeljenja kao svetovne ili verske zadužbine, pa je našao da su ovi navodi pravilno ocenjeni pobijanom presudom kao neosnovani. Po nalaženju Vrhovnog kasacionog suda, svrha, cilj osnivanja i način upravljanja imovinom zadužbine ne mogu promeniti činjenicu da je „Zadužbina Davida S. Koena“ iz Beograda osnovana od strane fizičkog lica, iz njegove imovine i da je u momentu oduzimanja imovina čije se vraćanje traži bila u vlasništvu te zadužbine, a ne crkve ili verske zajednice, u smislu čl. 1. i 6. navedenog zakona, zbog čega ne može biti predmet restitucije po članu 9. t og zakona. Stoga je ocenjeno da samo pozivanje podnosioca zahteva na pojam zadužbine kako je bio određen Zakonom o zadužbinama Kraljevine Jugoslavije, nije od uticaja na drugačiju odluku u predmetnoj upravnoj stvari. Vrhovni kasacioni sud je, takođe, ocenio da su neosnovani navodi podnosioca koji se odnose na povrede pravila postupka pri donošenju pobijane presude, nalazeći da obrazloženje te odluke sadrži jasne i određene razloge kojima se sud rukovodio pri oceni zakonitosti osporenog zaključka u pogledu činjeničnog stanja i primene materijalnog prava, te je, na osnovu člana 55. stav 1. Zakona o upravnim sporovima, odlučio kao u dispozitivu osporene presude.

4. Odredbama člana 58. Ustava, na čiju povredu se podnosilac ustavne žalbe poziva, utvrđeno je: da se jemči mirno uživanje svojine i drugih imovinskih prava stečenih na osnovu zakona ( stav 1.); da pravo svojine može biti oduzeto ili ograničeno samo u javnom interesu utvrđenom na osnovu zakona, uz naknadu koja ne može biti niža od tržišne ( stav 2.); da se zakonom može ograničiti način korišćenja imovine ( stav 3.); da je oduzimanje ili ograničenje imovine radi naplate poreza i drugih dažbina ili kazni, dozvoljeno samo u skladu sa zakonom ( stav 4.).

Za ocenu osnovanosti ustavne žalbe, u konkretnom slučaju, od značaja su i odredbe sledećih zakona:

Zakonom o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama („Službeni glasnik RS“, broj 46/06) propisano je: da se ovim zakonom uređuju uslovi, način i postupak vraćanja imovine koja je na teritoriji Republike Srbije oduzeta od crkava i verskih zajednica, kao i od njihovih zadužbina i društava (u daljem tekstu: crkve i verske zajednice), primenom propisa o agrarnoj reformi, nacionalizaciji, sekvestraciji i drugih propisa koji su doneseni i primenjivani u periodu od 1945. godine, kao i svim drugim aktima kojima je vršeno oduzimanje te imovine, bez tržišne naknade (član 1.); da pravo na vraćanje imovine pripada crkvama i verskim zajednicama, odnosno njihovim pravnim sledbenicima, u skladu sa važećim aktima crkava i verskih zajednica (član 6.); da su predmet vraćanja nepokretnosti koje su u momentu oduzimanja bile u vlasništvu crkava i verskih zajednica, i to - poljoprivredno zemljište , šume i šumsko zemljište , građevinsko zemljište , stambene i poslovne zgrade, odnosno idealni delovi takvih zgrada , stanovi i poslovne prostorije , pokretne stvari od kulturnog, istorijskog ili umetničkog značaja (član 9.).

Saglasno odredbi člana 115. stav 2. Zakona o opštem upravnom postupku („Službeni list SRJ “, br. 33/97 i 31/01), ako organ povodom stavljenog zahteva stranke nađe da nema uslova za pokretanje postupka, doneće zaključak o odbacivanju zahteva stranke.

Odredbama Zakona o zadužbinama i fondacijama („Službeni glasnik RS“, br. 88/10 i 99/11) propisano je: da zadužbina, u smislu ovog zakona, jeste pravno lice bez članova kojem je osnivač namenio određenu imovinu (osnovna imovina) radi dobročinog ostvarivanja opštekorisnog cilja ili privatnog interesa, odnosno cilja koji nije zabranjen Ustavom ili zakonom (član 2.); da zadužbinu mogu osnovati jedno ili više poslovno sposobnih domaćih ili stranih fizičkih ili pravnih lica, da se zadužbina osniva aktom o osnivanju ili ugovorom (osnivački akt), sastavljenim u pisanoj formi, da osnivački akt donosi osnivač, te da se zadužbina osniva i zaveštanjem (član 10. st. 1, 2, 3. i 5.); da su organi zadužbine upravni odbor i upravitelj (član 35. stav 1.); da upravitelj zadužbine zastupa zadužbinu, odgovara za zakonitost rada zadužbine, vodi poslove zadužbine saglasno odlukama upravnog odbora, podnosi upravnom odboru predlog finansijskog plana i završnog računa i obavlja druge poslove u skladu sa zakonom i statutom zadužbine (član 41. stav 1.); da imovinu zadužbine čini osnovna i druga imovina (član 44. stav 1.); da se imovina zadužbine može isključivo koristiti za ostvarivanje ciljeva utvrđenih aktom o osnivanju i statutom i da se imovina zadužbine ne može deliti osnivačima, članovima organa upravljanja, zaposlenima ili sa njima povezanim licima (član 47. st. 1. i 2.); da se zabranjuje otuđenje i opterećenje imovine koja je oduzeta zadužbinama u periodu od 1945. godine, do donošenja zakona kojim se uređuje vraćanje oduzete imovine i naknade za oduzetu imovinu (član 70.).

Odredbama Zakona o zadužbinama Kraljevine Jugoslavije, koji je objavljen u „Službenim novinama“ 6. jula 1930. godine i koji se primenjivao na dan osnivanja „Zadužbine Davida S. Koena“ iz Beograda, bilo je predviđeno: da je zadužbina ustanova kojom se namenjuje izvesna imovina nekoj trajnoj svrsi i da zadužbine mogu osnivati fizička i pravna lica (paragraf 1. ); da se zadužbina može osnovati, između ostalog, naredbom poslednje volje, da se u ispravi kojom se osniva zadužbina mora označiti ime i svrha zadužbine, imovina toj svrsi namenjena i ko će i kako njome upravljati, pri čemu se uprava može poveriti kako fizičkim, tako i pravnim licima ili kojoj javnoj vlasti, te da, ako ime i uprava zadužbine ne bi bili označeni u osnovnom aktu, označiće ih Ministar prosvete po saslušanju Zadužbinskog saveta (paragraf 2. stav 1. tačka 4) i st. 2. i 3.); da se isprava o osnivanju zadužbine predaje opštoj upravnoj vlasti ili Ministarstvu prosvete neposredno (paragraf 3. stav 1.); da će osnivač sastaviti statut zadužbine, a ako on to ne učini, sastaviće ga uprava (paragraf 5.); da za zadužbine čije je poslovanje određeno za više banovina ili za čitavu Kraljevinu i za one čije je sedište ili poslovanje na teritoriji Uprave grada Beograda, osnovni akt i statut odobrava Ministar prosvete (paragraf 6.); da je zadužbina osnovana po propisima ovog zakona pravno lice i da se njena imovina ne može ni na šta drugo upotrebiti osim na ono čemu je i kako namenjena (paragraf 13.); da uprava zadužbine ima dužnost voditi sve poslove zadužbine samostalno kao dobar domaćin, a u granicama ovog zakona prema naređenjima osnovnog akta i statuta, da uprava za svoj rad odgovara građanski i krivično po opštim propisima, te da uprava zastupa zadužbinu prema drugim licima, a prema vlastima samo utoliko, ukoliko je za to opunomoćena od Ministarstva prosvete koje je u prvom redu nadležno zastupati zadužbinu kod suda i drugih vlasti (paragraf 15. st. 1. i 2.); da je za zaduženje, opterećenje ili otuđenje nepokretnih dobara, davanje nepokretnih imanja pod zakup na vreme duže od tri godine i za prijem nasleđa bez popisa, potrebno odobrenje Ministra prosvete po prethodnom saslušanju Zadužbinskog saveta, a što se tiče plodonosnog ulaganja zadužbinske imovine kod novčanih zavoda, zadužbinska uprava je dužna držati se Zakona o Državnoj hipotekarnoj banci, odnosno Zakona o Privilegovanoj agrarnoj banci, ukoliko nije što drugo naređeno u osnovnom aktu, dok što se tiče ulaganjazadužbinske imovine u nepokretnosti ili u papire odvrednosti, zadužbinska uprava je dužna držati se statuta zadužbine (paragraf 21. st. 1. i 2.); da zadužbinska uprava podnosi zadužbinskoj vlasti (Zadužbinski savet pri Ministarstvu prosvete) godišnji izveštaj o svom radu zajedno sa bilansom (paragraf 23. stav 1.); da od dana stupanja na snagu ovog zakona prestaju da važe svi dosadašnji zakoni i propisi koji se odnose na zadužbine (zaklade), ali da za zadužbine za verske svrhe ostaju na snazi dosadašnji propisi kako za postojeće, tako i za zadužbine koje će se osnovati (paragraf 29.).

Odredbama Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju („Službeni glasnik RS“, broj 72/11) propisano je: da se ovim zakonom uređuju uslovi, način i postupak vraćanja oduzete imovine i obeštećenja za oduzetu imovinu, koja je na teritoriji Republike Srbije primenom propisa o agrarnoj reformi, nacionalizaciji, sekvestraciji, kao i drugih propisa, na osnovu akata o podržavljenju, posle 9. marta 1945. godine oduzeta od fizičkih i određenih pravnih lica i prenesena u opštenarodnu, državnu, društvenu ili zadružnu svojinu (član 1.). Saglasno odredbi člana 2. tačka 29) ovog zakona, pravo na vraćanje imovine po odredbama ovog zakona može se ostvariti za imovinu oduzetu primenom Osnovnog zakona o ekspr oprijaciji („Službeni list FNRJ“, br. 28/47, 12/57 i 53/62 i „Službeni list SFRJ“, br. 13/65, 5/68, 7/68 i 11/68). Odredbom člana 5. tačka 2) Zakona je propisano da pravo na vraćanje imovine ili obeštećenje ima i zadužbina kojoj je oduzeta imovina, odnosno njen pravni sledbenik .

Odredbama Zakona o crkvama i verskim zajednicama („Službeni glasnik RS“, broj 36/06) propisano je: da crkve i verske zajednice obezbeđuju sredstva za obavljanje svoje delatnosti od prihoda iz sopstvene imovine, zadužbina, legata i fondova, nasleđivanja, poklona i priloga, drugih pravnih poslova i delatnosti na neprofitnim osnovama, u skladu sa zakonom (član 26.); da crkve i verske zajednice u okviru svoje socijalne i dobrotvorne delatnosti mogu osnivati odgovarajuće ustanove i organizacije, u skladu sa zakonom (član 33. stav 1.), da su crkve i verske zajednice, kao i ustanove i organizacije iz stava 1. ovog člana, dužne da u vršenju socijalne i dobrotvorne delatnosti vidno istaknu svoj puni naziv pod kojim su registrovane, a u slučaju ustanova i organizacija i puni naziv crkve ili verske zajednice koja je njihov osnivač (član 33. stav 3.).

5. Podnosilac ustavne žalbe smatra da je neosnovano odbačen njegov zahtev za vraćanje imovine i da je Vrhovni kasacioni sud pogrešnom primenom zakona povredio njegovo pravo na imovinu zajemčeno članom 58. Ustava, jer je „nesporna činjenica da je volja osnivača Zadužbine bila da istom upravlja verska zajednica, tj. Jevrejsko žensko društvo kao deo Jevrejske opštine Beograd“.

Ispitujući dopuštenost ustavne žalbe, Ustavni sud najpre konstatuje da je u postupku koji je prethodio ustavnoj žalbi ocenjivana zakonitost zaključka upravnog organa kojim je odbačen zahtev podnosioca ustavne žalbe za vraćanje imovine, zbog nepostojanja uslova za pokretanje postupka. Prema pravnom stavu Ustavnog suda, sadržina akta kojim je odlučeno o postojanju procesnih pretpostavki za vođenje postupka, a time i akta donetog u postupku njegovog preispitivanja, ne može se dovesti u vezu sa povredom ili uskraćivanjem prava na imovinu, jer je reč o aktima koji su po svojoj pravnoj prirodi procesnopravnog karaktera kojima nije ni odlučivano o pravu na imovinu. U tim slučajevima Ustavni sud odbacuje ustavnu žalbu zbog povrede označenog prava. Međutim, kako je u konkretnom slučaju upravni organ odlučivao o postojanju aktivne legitimacije podnosioca ustavne žalbe za podnošenje zahteva za vraćanje oduzete imovine na osnovu Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama, dakle o postojanju materijalnopravnih uslova za vođenje postupka, a od kojih direktno zavisi ostvarivanje prava na povraćaj imovine, to je Ustavni sud ocenio da je, u konkretnom slučaju, ustavna žalba dopuštena.

Ustavni sud ukazuje da se garancije prava na imovinu odnose na zaštitu postojeće imovine , odnosno potraživanja u vezi sa kojima podnosilac ima barem legitimna očekivanja da će steći delotvorno uživanje imovinskog prava. Na istom stanovištu je i Evropski sud za ljudska prava (videti, npr. predmet Prince Hans-Adam II of Liechtenstein v. Germany broj 42527/98, st. 82 i 83, 2001-VIII i predmet Gratzinger and Gratzingerova v. The Czech Republic broj 39794/98, st. 69, 2002- VII).

Razmatrajući da li je podnosiocu ustavne žalbe osporenom presudom povređeno pravo na imovinu , Ustavni sud je konstatovao da je u postupku koji je prethodio ustavnoj žalbi odlučivano o zakonitosti upravnog akta donetog po zahtevu podnosioca ustavne žalbe za vraćanje imovine, n a osnovu Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama. Stoga je Ustavni sud ispitivao da li je podnosilac imao legitimno očekivanje da će u postupku pred Direkcijom biti udovoljeno njegovom zahtevu za vraćanje imovine koja je oduzeta od „Zadužbine Davida S. Koena“ iz Beograda.

Ustavni sud, s tim u vezi, ukazuje da je Evropski sud za ljudska prava u pogledu vraćanja imovine koja je oduzeta od strane državnih organa po različitim osnovama, izrazio sledeće stavove:

- da se član 1. Protokola broj 1 (pravo na imovinu) ne može tumačiti kao nametanje bilo kakve opšte obaveze Visokim stranama ugovornicama u pogledu vraćanja imovine koja im je preneta pre no što su ratifikovale Konvenciju, niti ograničenja u pogledu obima restitucije imovine i uslova pod kojima pristaju da uspostave imovinska prava pređašnjih vlasnika i da se, s a druge strane, od trenutka kada Visoka strana ugovornica, pošto je ratifikovala Konvenciju, uključ ujući tu i Protokol br. 1 uz nju i donela zakon koji obezbeđuje puni ili delimični povraćaj imovine konfiskovane u prethodnom režimu, taj zakon može smatrati zakonom koji generiše novo imovinsko pravo zaštićeno članom 1. Protokola broj 1 za lica koja ispunjavaju zahteve, odnosno uslove za sticanje tog prava (presuda Kopecký protiv Slovačke broj 44912/98 od 28. septembra 2004. godine);

- da se ne može smatrati „imovinom“ u smislu navedenog člana puka n ada da će biti priznato imovinsko pravo koje nije moguće praktično ostvariti, niti se „imovinom“ može smatrati uslovni zahtev koji prestaje da važi usled neispunjenja uslova (presuda Malhous protiv Češke broj 33071/96 od 12. jula 2001. godine);

- da legitimno očekivanje po svojoj prirodi mora biti konkretnije od puke nade, ma koliko ona bila shvatljiva i mora biti zasnovano na zakonskoj odredbi ili pravnom aktu kao što je sudska odluka (presuda Gratzinger and Gratzingerova protiv Češke broj 39794/98 od 10. jula 2002. godine) .

Ispitujući da li su u konkretnom slučaju bili ispunjeni uslovi predviđeni Zakonom o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama, za vraćanje predmetne imovine podnosiocu ustavne žalbe, Ustavni sud je pošao od sledećih činjenica koje su utvrđene u predmetnom postupku :

- prvo, da je „Zadužbina Davida S. Koena“ iz Beograda osnovana testamentom fizičkog lica;

- drugo, da je osnivač zadužbine testamentom odredio upravitelja Zadužbine, način upravljanja Zadužbinom i da je odredio da će se prihod od fonda namenjenog Zadužbini koristiti „za udomljavanje devojaka siromašnog i srednjeg materijalnog stanja“;

- treće, da je aktom Ministarstva prosvete Kraljevine Jugoslavije, saglasno odredbama Zakona o zadužbinama Kraljevine Jugoslavije, odobreno osnivanje navedene zadužbine;

- četvrto, da se na osnivanje i rad zadužbina za verske svrhe nije primenjivao navedeni zakon, saglasno paragrafu 29. tog zakona, te da ministar prosvete nije ni bio nadležan da odobri osnivanje zadužbine za verske svrhe;

- peto, da zadužbine i prema sada važećem zakonu i prema zakonu koji je važio u vreme osnivanja sporne „Zadužbine Davida S. Koena“, imaju status pravnog lica;

- šesto, da je pravo vlasništva na nepokretnoj imovini čiji povraćaj je tražio podnosilac ustavne žalbe bilo uknjiženo u korist navedene Zadužbine;

- sedmo, da je rešenjem Gradske eksproprijacione komisije u Beogradu broj 1080/48 od 25. oktobra 1948. godine predmetna nepokretnost, koja je na dan donošenja tog rešenja bila u vlasništvu „Zadužbine Davida S. Koena“ iz Beograda , eksproprisana u korist države ;

- osmo, da je podnosilac ustavne žalbe pravni sledbenik upravitelja Zadužbine, koga je testamentom kao osnivačkim (osnovnim) aktom, odredio osnivač David S. Koen.

Sa druge strane, iz navedenih odredaba Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama , a po osnovu kog zakona je podnosilac ustavne žalbe podneo zahtev za povraćaj oduzete imovine, proizlazi da pravo na povraćaj oduzete imovine imaju zadužbine crkava i verskih zajednica i da pravo na povraćaj oduzete imovine ima njen raniji vlasnik, odnosno njegov pravni sledbenik.

Prema Zakonu o crkvama i verskim zajednicama, Jevrejska verska zajednica, a podnosilac ustavne žalbe je deo Jevrejske verske zajednice, ima status tradicionalne verske zajednice.

6. Polazeći od svega prethodno navedenog, Ustavni sud nalazi da se, u konkretnom slučaju, postavljaju dva sporna ustavnopravna pitanja i da od odgovora na ta pitanja zavisi ocena da li je podnosilac ustavne žalbe imao legitimno očekivanje da će nadležni organi udovoljiti njegovom zahtevu za povraćaj oduzete imovine, te da li mu je odbijanjem tužbe podnete u upravnom sporu, presudom koja se osporava ustavna žalba, povređeno zajemčeno pravo na imovinu iz člana 58. Ustava.

Po nalaženju Ustavnog suda, prvo sporno pitanje je da li je „Zadužbina Davida S. Koena“, čija imovina je bila predmet zahteva za povraćaj, bila zadužbina verske zajednice.

Drugo pitanje je ko je vlasnik zadužbinske imovine u konkretnom slučaju, odnosno da li je pravni sledbenik upravitelja Zadužbine istovremeno i pravni sledbenik same Zadužbine te po tom osnovu legitimisan da traži vraćanje oduzete imovine.

Podnosilac ustavne žalbe svoje uverenje da je „Zadužbina Davida S. Koena“ zadužbina verske zajednice (konkretno Jevrejske verske zajednice) zasniva na shvatanju da pravnu prirodu zadužbine „opredeljuje nesporna činjenica da je volja osnivača zadužbine bila da istom upravlja verska zajednica, a da je pokojni David S. Koen želeo da nameni svoju imovinu državi, odredio bi drugačiji način upravljanja i korišćenj a imovinom Zadužbine, te bi se ista mogla tretirati kao svetovna i tek tada bi njena imovina mogla biti državna svojina“. Ustavni sud ocenjuje da je izneto uverenje podnosioca ustavne žalbe zasnovano na pogrešnom tumačenju relevantnih odredaba materijalnih propisa koji se odnose na osnivanje, uslovno rečeno, „običnih“ zadužbina i zadužbina crkava i verskih zajednica. Ovo iz razloga što i prema sada važećim propisima, kao i prema propisima koji su važili u vreme osnovanja „Zadužbine Davida S. Koena“, pravnu prirodu zadužbine nije opredeljivalo to ko je određen za upravitelja zadužbine, već ko je njen osnivač, dakle čijom imovinom je zadužbina osnovana. U tom smislu, upravo u zavisnosti od koga ko je osnivač zadužbine, na njeno osnivanje su se, u konkretnom slučaju, primenjivale odredbe Zakona o zadužbinama Kraljevine Jugoslavije (odnosno sada bi se primenjivale odredbe Zakona o zadužbinama i fondacijama) ili odredbe posebnog zakona koji je uređivao položaj crkava i verskih zajednica (odnosno sada Zakona o crkvama i verskim zajednicama). Nesporno je da je „Zadužbinu Davida S. Koena“ osnovalo fizičko lice, testamentom, da je Zadužbina osnovana imovinom tog fizičkog lica i da su na njeno osnivanje primenjene odredbe Zakona o zadužbinama Kraljevine Jugoslavije u skladu sa kojima je osnovni (osnivački) akt i statut odobrio ministar prosvete. Sa druge strane, odredbama zakona u skladu sa kojim je ova zadužbina osnovana bilo je propisano da se uprava može poveriti kako fizičkim, tako i pravnim licima ili kojoj javnoj vlasti, te da, ako ime i uprava zadužbine ne bi bili označeni u osnovnom aktu, označiće ih Ministar prosvete po saslušanju Zadužbinskog saveta (paragraf 2. st. 2. i 3.), iz čega, po oceni Ustavnog suda, nedvosmisleno proizlazi da svojstvo ili status upravitelja zadužbine nije ni od kakvog uticaja na pravnu prirodu same zadužbine. Takođe, iako svrha za koju je zadužbina osnovana ne opredeljuje njenu pravnu prirodu, Ustavni sud ukazuje i na to da je, u konkretnom slučaju, svrha ove zadužbine, određena testamentom osnivača, bila „udomljavanje devojaka siromašnog i srednjeg materijalnog stanja“, te se ni cilj u kome je osnovana ne bi mogao dovesti u vezu sa bilo kojom crkvom ili verskom zajednicom.

Iz navedenog, Ustavni sud zaključuje da se „Zadužbina Davida S. Koena“, čija je imovina oduzeta, ne može smatrati zadužbinom verske zajednice, iz čega sledi da se na vraćanje oduzete imovine nisu mogle primeniti odredbe Zakona o vraćanju (restituciji) imovine crkvama i verskim zajednicama, jer se ovim zakonom uređuju uslovi, način i postupak vraćanja imovine koja je na teritoriji Republike Srbije oduzeta od crkava i verskih zajednica, kao i od njihovih zadužbina i društava, a prema članu 9. tog zakona predmet vraćanja su nepokretnosti koje su u momentu oduzimanja bile u vlasništvu crkava i verskih zajednica, dakle i njihovih zadužbina i društava.

U odgovoru na drugo sporno pitanje Ustavni sud je pošao od toga da zadužbina, kako prema ranije važećim, tako i prema sadašnjim propisima, ima svojstvo pravnog lica, što znači da je samostalni nosilac svih prava i obaveza nad zadužbinskom imovinom, pa tako i titular prava svojine na pokretnim i nepokretnim stvarima zadužbine. Ovakav stav Ustavnog suda potvrđuje i činjenica da je, nakon osnivanja konkretne zadužbine, kao vlasnik nepokretne imovine u zemljišnim knjigama bila upisana „Zadužbina Davida S. Koena“ i to na nepokretnosti na kojoj se do tada u zemljišnim knjigama kao vlasnik vodio osnivač Zadužbine. Rešenjem tada nadležnog upravnog organa predmetna nepokretnost je eksproprisana upravo od „Zadužbine Davida S. Koena“, a rešenjem Komisije za eksproprijaciju NO grada Beograda korisnik eksproprijacije je obavezan da na ime naknade za eksproprisanu nepokretnost isplati opredeljeni novčani iznos u državnim obveznicama upravo Zadužbini. Sa druge strane, za Ustavni sud je nesporno da je podnosilac ustavne žalbe pravni sledbenik upravitelja Zadužbine. Stoga se kao pitanje postavlja da li je upravitelj zadužbine ujedno i vlasnik zadužbinske imovine, odnosno da li je to bio prema propisima važećim u vreme osnivanja i rada konkretne zadužbine, da bi njegov pravni sledbenik mogao pretendovati na vraćanje oduzete imovine. Ustavni sud nalazi da već iz prethodno navedenog proizlazi da je odgovor na ovo pitanje negativan. Takav stav Ustavnog suda potvrđuju i odredbe Zakona o zadužbinama Kraljevine Jugoslavije kojima je izričito bilo propisano: da se imovina zadužbine ne može ni na šta drugo upotrebiti osim na ono čemu je i kako namenjena (paragraf 13.); da uprava zadužbine ima dužnost voditi sve poslove zadužbine samostalno kao dobar domaćin, a u granicama ovog zakona prema naređenjima osnovnog akta i statuta, da uprava za svoj rad odgovara građanski i krivično po opštim propisima, te da uprava zastupa zadužbinu prema drugim licima, a prema vlastima samo utoliko, ukoliko je za to opunomoćena od Ministarstva prosvete koje je u prvom redu nadležno zastupati zadužbinu kod suda i drugih vlasti (paragraf 15. st. 1. i 2.); da je za zaduženje, opterećenje ili otuđenje nepokretnih dobara, davanje nepokretnih imanja pod zakup na vreme duže od tri godine i za prijem nasleđa bez popisa, potrebno odobrenje Ministra prosvete po prethodnom saslušanju Zadužbinskog saveta, a što se tiče plodonosnog ulaganja zadužbinske imovine kod novčanih zavoda, zadužbinska uprava je dužna držati se Zakona o Državnoj hipotekarnoj banci, odnosno Zakona o Privilegovanoj agrarnoj banci, ukoliko nije što drugo naređeno u osnovnom aktu, dok što se tiče ulaganjazadužbinske imovine u nepokretnosti ili u papire od vrednosti, zadužbinska uprava je dužna držati se statuta zadužbine (paragraf 21. st. 1. i 2.); da zadužbinska uprava podnosi zadužbinskoj vlasti (Zadužbinski savet pri Ministarstvu prosvete) godišnji izveštaj o svom radu zajedno sa bilansom (paragraf 23. stav 1.). Iz navedenih odredaba Zakona, po oceni Ustavnog suda, proizlazi da upravitelj zadužbine nije imao nijedno od ovlašćenja imanentnih vlasniku, pošto je bio ograničen kako u korišćenju, tako i u upravljanju i raspolaganju zadužbinskom imovinom. Ustavni sud napominje da pravni položaj upravitelja zadužbine suštinski isti i prema sada važećem Zakonu o zadužbinama i fondacijama.

Dakle, kako iz izloženog sledi da upravitelj zadužbine nije vlasnik zadužbinske imovine, to ni pravni sledbenik upravitelja ne može polagati pravo na vraćanje imovine koja je oduzeta zadužbini.

Iz svega prethodno iznetog, po oceni Ustavnog suda, proizlazi da podnosilac ustavne žalbe nije mogao imati legitimno očekivanje da će biti udovoljeno njegovom zahtevu za vraćanje imovine koja je svojevremeno oduzeta od „Zadužbine Davida S. Koena“. Stoga je Ustavni sud utvrdio da nisu osnovani navodi podnosioca da mu je osporenom presudom Vrhovnog kasacionog suda, kojom je odbijena tužba podneta u upravnom sporu protiv konačnog upravnog akta kojim je, zbog nepostojanja uslova za pokretanje postupka, odbačen njegov zahtev za vraćanje oduzete imovine, povređeno pravo na imovinu zajemčeno odredbama člana 58. Ustava. S tim u vezi, Ustavni sud ukazuje da su nadležni organi Republike Srbije u konkretnom slučaju postupili analogno stavu Evropskog suda za ljudska prava izraženom u predmetu Jantner protiv Slovačke (aplikacija broj 39050/97 od 4. marta 2003. godine), u kome je podnosiocu aplikacije odbačen zahtev za vraćanje imovine, jer su nacionalne vlasti tumačeći merodavno pravo ocenile da ne ispunjava uslov u pogledu državljanstva, a u kom slučaju je Evropski sud našao da podnosilac aplikacije nije imao ni pravo, niti legitimno očekivanje da će mu biti vraćena imovina, jer nije ispunio uslove za vraćanje imovine.

Konačno, Ustavni sud ističe da prema odredbi člana 5. tačka 2) Zakona o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju ( „Službeni glasnik RS“, broj 72/11), kao opšteg propisa kojim se uređuje vraćanje oduzete imovine, pravo na vraćanje imovine i obeštećenje, pored fizičkog lica ima i zadužbina kojoj je oduzeta imovina , odnosno njen pravni sledbenik. To znači da ukoliko je „Zadužbina Davida S. Koena“ iz Beograda nastavila sa radom ili ako je pravni sledbenik same Zadužbine obnovio njen rad u skladu sa propisima o zadužbinama i fondacijama, Zadužbina, odnosno njen pravni sledbenik imaju pravo da zahtevaju vraćanje oduzete imovine u skladu sa odredbama ovog zakona.

Polazeći od svega navedenog, Ustavni sud je, saglasno odredbi člana 89. stav 1. Zakona o Ustavnom sudu („Službeni glasnik RS“, br. 109/07 i 99/11) odbio kao neosnovanu ustavnu žalbu izjavljenu protiv presude Vrhovnog kasacionog suda Uzp . 298/10 od 15. jula 2011. godine .

7. Takođe, Ustavni sud je, saglasno odredbama člana 49. stav 2. Zakona o Ustavnom sudu i člana 82. stav 2. Poslovnika o radu Ustavnog suda (“ Službeni glasnik RS”, br. 24/07, 27/08 i 76/11), zaključio da ovu odluku objavi u „ Službenom glasniku Republike Srbije“, imajući u vidu značaj koji ima za zaštitu Ustavom garantovanih ljudskih prava i građanskih sloboda.

8. S obzirom na izloženo , Ustavni sud je, na osnovu odredaba člana 42b stav 1. tačka 1) i člana 45. tačka 9) Zakona o Ustavnom sudu, doneo Odluku kao u izreci.

PREDSEDNIK VEĆA

dr Dragiša B. Slijepčević

Odbijanje zahteva Jevrejske opštine za restituciju imovine svetovne zadužbine

Kratak pregled

Tekst originalne odluke

Slični dokumenti